ءساتى تۇسكەن سۇحبات

امانگەلدى تولەەۆ, كەمەروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى: “مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ناعىز قازاق دەپ بىلەمىن. ونى ءححى عاسىردىڭ ازاماتى دەپ كەز كەلگەن ەل الدىندا ماقتانىشپەن تانىستىرا الامىن” – امانگەلدى اعا, وزىڭىزبەن سۇحباتتار سە­رياسىنىڭ جالعاسۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنىڭىزگە العىس ايتامىن. گۋبەرناتورلاردى تاعايىن­داۋ بارىسىندا پرەزيدەنتتەرىڭىز دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ۇستانىمى بىزگە دە بەلگىلى. پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن جاستارعا باسىمدىق بەرەتىنىن جانە ءۇش جىلدان ارتىق مەرزىمگە سايلاناتىنىنا جول بەرمەيتىنىن مالىمدەدى. پرەزيدەنت تاڭداۋىنىڭ سىزگە تۇسكەنى ناۋرىز ايىنىڭ باس كەزىندە-اق بەلگىلى بولدى, وبلىستىق كەڭەس الدىندا ءسىزدى ءتورتىنشى مەرزىمگە تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. رەسەي باسشىلىعىنىڭ وزىڭىزگە دەگەن ىقىلاس-سەنىمىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ بىلەسىز؟ –  ءسىز قاتەلەسىپ تۇرسىز. د.مەدۆەدەۆ بۇل ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قاراۋ قاجەت­تى­گىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت مالىمدەدى. گۋ­بەر­ناتورلىققا ۇمىتكەر تۇلعانىڭ جاسى نەمەسە گۋبەرناتورلىق مەرزىمىنە ەمەس, ءىس­كەر­لىك قاسيەتىنە باسىمدىق بەرەتىنىن ءما­لىم­دەدى. كەمەروۆ وبلىسى رەسەي فەدە­را­تسيا­سىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق جا­عى­نان تۇراقتى, تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ءوسىپ كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر ولكە دەگەن پىكىرگە ءبارىنىڭ قۇلاعى ۇيرەنىپ قالدى. – ال 1997 جىلى وبلىستى قانداي جاع­دايدا باسقارۋعا العانىڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ كورىڭىزشى؟ سىزگە الدىڭعى گۋبەرناتورلاردان قانداي مۇرا قالدى؟ – 1997 جىلعى كۋزباسس قايناپ جاتقان قارا قازانعا كوبىرەك ۇقسايتىن. 43 شاحتا جۇ­مىسىن توقتاتتى. 150 مىڭ شاحتەر جۇ­مىسسىز قالىپ, كۇنكورىس ناپاقاسىنان ايى­­رىلدى. شاحتەرلار اتاقتى ترانس­سىبىر­دىڭ جولىن بوگەپ, اشتىق جاريالادى. قىل­مىس دەڭگەيى كۇرت ءوسىپ, وبلىس تۇرعىندارى شا­راسىزدىقتان تەنتىرەپ, كۋزباسس جەرىن ۇمىتسىزدىكتىڭ ەلەسى كەزىپ ءجۇردى. بۇكىل مۇمكىندىكتى, اقىل-ويدىڭ جيىن­تى­عىن جاعدايدى تۇبىرىنەن وزگەرتۋگە باعىت­تاۋعا تىرىستىم. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكو­نو­ميكانىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىردى. قيراعان شاحتالار قالپىنا كەلتىرىلىپ, تۇر­عىندار اتامەكەنىنە ورالدى. تۇرعىندارى تەمىر جول رەلستەرىن بوگەپ, قيراعان ءۇيىن­دى­گە اينالعان كۋزباسس ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە الىپ مەملەكەتتىڭ يندۋستريالى تىرەگىنە اينالدى. – عالامشاردى شارپىپ وتكەن قار­جى­لىق-ەكونوميكالىق داعدارىس ءسىزدىڭ گۋبەر­ناتورلىق مەرزىمىڭىزدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە تۋرا كەلدى. بۇل گۋبەرناتور امان تولەەۆتىڭ ساياسي رەيتينگىنە قالاي اسەر ەتتى؟ تۇرعىندارىڭىز توزىمدىلىك تانىتا الدى ما؟ – ول راس. قارجىلىق داعدارىستان ءبىز دە شەت قالا المادىق. ءتىپتى وزگە ولكەلەرگە قا­راعاندا اۋىرتپالىعىن ارتىعىراق سەزىن­دىك. سەبەبى, ەكونوميكامىز الەمنىڭ 85 ەلى­نىڭ ەكونوميكاسىمەن ينتەگراتسيالانىپ ءۇل­گىرگەن. جەتەكشى ءوندىرىس ورىندارىمىز­دىڭ ونىمىنە دەگەن سۇرانىس دەڭگەيى تومەندەدى. – بىراق, سوعان قاراماستان, قيىندىققا قارسى تۇرىپ, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ يادروسىن ساقتاي الدىڭىزدار عوي. – كۋزباستا بىردە-ءبىر شاحتا نەمەسە كەن ورىندارى جابىلعان جوق. كەرىسىنشە, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيامەن جابدىق­تال­عان جاڭا كەن ورىندارى, رازرەزدەر اشىل­دى. تەك 2009 جىلى عانا 180 ملن. توننا كو­مىر ءوندىرىلدى. ەكونوميكاداعى ءوسىم دەڭ­گەيى داعدارىسقا دەيىنگى كورسەتكىشكە جەتىپ قالدى. قازىر كۋزباسس ولكەسى ءوندىرىس كولە­مى­نىڭ ءوسىمى, ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعىنان ءبۇ­كىل ەلدە العاشقى وندىقتىڭ قاتارىنا ەندى. ولكەنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايى تۇراقتالىپ, بالا تۋ دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى. جىل سايىن ميلليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتىر. مۇنداي كورسەتكىش وڭاي جولمەن كەلگەن جوق, اتقارۋشى بيلىك ورىندارى, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى, ەكونو­مي­كا­لىق الەۋەتى داعدارىستىڭ ىقپالىن ءالسى­رە­تۋگە جۇمىلدىرىلدى. پرەزيدەنت د.مەد­ۆە­دەۆ امان تولەەۆتىڭ كانديتۋراسىن قول­دا­عان كەزدە وسى جاعدايدى ەسكەردى دەپ وي­لاي­مىن. پرەزيدەنتتىڭ مەنىڭ كانديداتۋرامدى قولداۋى – كۋزباستىقتارمەن بىرلەسىپ ءجۇر­گىزىپ كەلگەن ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسى, ال ەكىنشى جاعىنان مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ كۋزباسس الدىنداعى, ونىڭ ءاربىر تۇرعىنى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى. – امان اعا, كەڭەس يمپەرياسىنىڭ كەل­مەس­كە كەتكەنىنە جيىرما جىلعا جاقىنداپ قالدى. ءبىز وسى مەرزىمدە نەدەن ۇتىلدىق, نەدەن ۇتتىق؟ پىكىرىڭىزدى بىلگىم كەلەدى. – مەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەڭەس ودا­عى­نىڭ قۇلاۋىن ورنى تولماس اپات دەپ تا­نيمىن. 70 جىل بويى قالىپتاسقان مەم­لەكەت ءبىر كۇندە قۇلاپ ءتۇستى. بىرىڭعاي ەكو­نوميكالىق كەڭىستىكتىڭ كۇل-پارشاسى شىق­تى: جان-جاعىنداعى ەلدەرمەن ينتەگرا­تسيا­لانىپ ۇلگىرگەن رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىن­دەگى, ونىڭ ىشىندەگى كۋزباستاعى ءوندىرىس وشاقتارى جۇمىسىن توقتاتتى. ەڭ وكىنىش­تىسى – قاي تۇكپىرىندە جۇرسەم دە تۋعان باۋى­رىمداي, تۋعان شاڭىراعىمداي سەزىنىپ كەل­گەن الىپ شاڭىراق ءبىر-اق كۇندە كۇيرەدى. اسكەردە جۇرگەنىمدە ءبىر كازارما ون­شاق­تى ۇلتتىڭ وكىلىنە پانا بولدى. ءبىز ءوزىمىزدى شىندىعىندا كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتى سەزىندىك. ۇلتىمىزدىڭ ايىرماشىلىعى ءتۇر-تۇلعامىزدان عانا سەزىلىپ تۇرار ەدى. بۇل قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ شىعار­ما­لارى مەن ۋكراين اقىنى تاراس شەۆچەنكو شىعارمالارىنداعى وزگەشەلىك سياقتى. اسقار تاۋلار ءبىر-بىرىمەن يىقتاسىپ تۇر­عان­دا عانا اسقاقتاپ كورىنەدى ەمەس پە؟! سول سەكىلدى ارا-قاتىناستارىمىزدىڭ شىنايى ەكەنى ءاربىر ءىس-ارەكەتتەرىمىزدەن بايقالىپ تۇراتىن. سول كەزدە رەسەيدىڭ ءاربىر ەكىنشى ازاماتىنىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءومىر ءسۇردى. قازىر كورشى مەملەكەتتە تۇراتىن قارىنداسىڭا نەمەسە اعاڭا بارىپ كەلۋدىڭ ءوزى باسى ارتىق شىعىندى تالاپ ەتەدى. راس, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە قيىن­دىقتار بولماي قالعان جوق. ءبىر وتباسىنىڭ بالاسىنداي باس قوسىپ, نەمىس فاشيزمىنە قارسى تۇرۋىمىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ءتىپتى ەسكە الۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. كسرو ايماعىندا تۇرعان بارلىق ۇلتتار بىرىڭعاي كۇشكە اينالعانىن, الىپ عالامشاردى ەكى جۇيەگە بولۋگە قۇدىرەتى جەتكەنىن مويىن­داۋعا ءتيىسپىز: دنەپروگرەس, تۇركىسىب, ماگ­ني­تكا, كۋزنەتسستروي, تىڭ يگەرۋ, ساموتلور, بام – سونىڭ ايقىن دالەلى. جوعارىداعى تاريحي مەكەندەردە سانمىڭداعان بوي­جەت­كەن مەن بوزبالا ءبىر شاڭىراق استىندا باس قوستى, بالا ءسۇيدى. ورىس قىزى مەن قازاق جىگىتىنەن تۋعان بالانىڭ ۇلتىن ايشىقتادى: ەكى ۇلتتىڭ مەنتاليتەتى جاس بالانىڭ بوي­ىندا ەت پەن تەرىدەي بولىپ كەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ رەسەي جەرىنە كەلگەندە ء“بىزدىڭ تا­ريحىمىز ورتاق” دەگەندى ءجيى ايتادى. بۇل – ال­دارقاتۋ ەمەس, بۇل پافوس تا ەمەس. بۇل ءدا­لەل­دەۋدى تالاپ ەتپەيتىن اقيقات. بۇعان مىسالدى الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ نوۆوكۋزنەتسك زاۋىتىنىڭ جارتى عا­سىرلىق تاريحى بار. ونىڭ قۇرىلىسىندا قا­زاقتىڭ دا, وزبەكتىڭ دە قولتاڭباسى قال­عان. قۇرىلىس كەزىندە وزبەك ازاماتتارىنا ارنالىپ, ارنايى شايحانا سالىنعان. باس­تاپقىدا, قاراپايىم, ءتىپتى كۇركە رەتىندە دە سالىنعان بولار. بىراق كەيىن ۋاقىت وتە كەلە زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرىلدى. زاۋىت با­لانسىنداعى سول شايحانا جارتى عاسىردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مۇندا كەلۋشىلەر كىشكەنە عانا كەسەگە قۇيىلىپ بەرىلەتىن ءوز­بەك­تىڭ كوك شايىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءسۇي­سىنىپ ءىشىپ, ءدامدى پالاۋىن ءبىر جەمەي كەت­پەي­دى. قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقاندا وزبەك ازاماتتارى ءوز ەلىنىڭ ءبىر بولشەگىن تاستاپ كەتكەنىن سول كەزدە سەزبەگەن دە بولار. ءوز باسىمنان وتكەن مىنا ءبىر ءجايتتى اي­تايىن. جاسىراق كۇنىمدە كيەۆ اۋە­جاي­ىن­دا ءاميانىمدى ۇرلاتىپ العانىم بار. نە ىستەرىمدى بىلمەي داعدارىپ قالدىم. سول كەزدە جاسى مەن قۇرالپى ارميان ازاماتى جانىما كەلىپ: – باۋىرىم, نە بولدى؟ – دەپ ءىشتارتا قارادى. ءمان-جايدى بىلگەن سوڭ, سوزگە كەلمەي ۇشاققا بيلەت الىپ بەردى. ءوز قار­جىسىنا جانە قايتارىمىن تالاپ ەتپەستەن. بەلگىسىز ادامعا دەگەن ريزاشىلىعىمدى سوزبەن جەتكىزە الماعان كۇيدە ۇيىمە جەتتىم. ومىردە سونداي ادامداردىڭ بار ەكەنى كوڭىلىمدى مارقايتتى. سول ازاماتتىڭ اتى-ءجونىن سۇراماعانىما, العىسىمدى جەتكىزە الماعانىما كۇنى بۇگىنگە دەيىن وكىنەمىن. بىزدە بۇرىن كسرو دەگەن ورتاق ءۇيىمىز بار ەدى. قازىر ول جوق. تۇركىمەنستاندا تۋىپ-وسكەن, جەتى اتاسىنىڭ سۇيەگى قازاق جە­رىندە جاتقان, تاتارستان مەن باش­قۇرت­ستان, كۋزباستا ازامات بولىپ قالىپتاسقان, كاسىبي مۇددە جاعىنان تمد-نىڭ بارلىق ەلدەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان امان­گەلدى تولەەۆ كەڭەس وداعى تاراعان كەزدە ءوزىن قالاي سەزىنگەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الدەبىر اۆانتيۋريستەردىڭ ساياسي ويىنىنان شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن ەل – كسرو-نى مەن ءالى دە سۇيەمىن. ءبىر كەزدەرى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بولىپ ءومىر سۇرگەن حالىقتار مەن مەملەكەتتەردى ءبىر-بىرىمەن جالعاستىراتىن كوپىردى بەيبىت جانە وركەنيەت جولىمەن قالىپتاستىرۋعا اتسالىسقىم كەلەدى. قازىر 2010 جىلدى دا ورتالاپ كالدىق. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىن تاريح دەپ تانيتىن, تەك كينولاردان كورىپ, كى­تاپتان, سوسىن اتا-اناسىنىڭ ايتقان ەس­تە­لىگىنەن عانا بىلەتىن ۇرپاق قالىپتاسىپ ۇلگىردى. ارادا جيىرما جىل جىلجىپ وتسە دە رەسەي فەدەراتسياسى حالقىنىڭ 60 پايىزى كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋىن تاريحتىڭ قاسىرەتى دەپ باعالايدى. ستراتەگيالىق باعىتتاعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – دوستاستىق ەلدەرى اراسىندا ەكو­نو­ميكالىق ينتەگراتسيانىڭ بۋىنىن بەكىتۋ, جۇك تاسىمالى ءۇشىن ەڭ تومەنگى تەمىر جول ءتاريفىن بەلگىلەۋ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن اسا ءتيىمدى بولار ەدى. بىزدە مۇنداي بايلانىس­تار­عا قول جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى دە بار. كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى حالىقتار ارا­سىن­داعى وندىرىستىك, ۇلتارالىق قارىم-قاتى­ناس­تاردىڭ ءجىبىن ۇزە المادى. تمد كەڭىستىگىندە جوعارى بيلىك ەشەلونىندا جۇرگەن تۇلعا­لار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى, ءتىپتى ساياسي, ءاس­كە­ري, ەكونوميكالىق ەليتا وكىلدەرى كەڭەس وداعىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا بىرگە وقىدى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن دە بايلانىس­تارىن دا ۇزگەن جوق. ءبىر-بىرىمەن اعا-باۋىرداي ساعىنىسىپ كورىسەدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىستارعا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەنىندەي بولسا دا ىقپال ەتە الادى. – امان اعا, بۇگىنگى ەكونوميكالىق-ساياسي ولشەمدەردى بۇرىنعىمەن سالىستىرۋ مۇلدەم مۇمكىن ەمەستىگىن ەستەن شىعارىپ الىپ تۇرعان جوقسىز با؟ – مەن ونى سەزبەي جۇرگەنىم جوق. قۇن­دى­لىقتار ادام تانىماستاي وزگەردى. بىراق ءدال ءبىز باستان كەشكەندەي اقيقاتتىڭ گاۋ­ھار شىرىنىنداي قۇندىلىقتارعا يە تاريحي كەزەڭگە بالاما بولار جۇيەنىڭ بار ەكەندىگىنە مەن سەنبەيمىن. سوندىقتان, تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, ءبىز باسىمىزدان وتكەن تاريحي كەزەڭنىڭ قۇندىلىقتارىن ۇمى­تۋعا اسىققانىمىز كەشىرىلمەيتىن كۇنا. ءبىز ونى بۇگىنگى نارىق ەكونوميكاسىمەن ساباقتاستىرا الساق دەيمىن. مۇنداي ساباق­تاستىق ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ كەلەر ۇرپاعىمىزدىڭ جارقىن بولاشا­عىنىڭ دارۋمەنى. – امان اعا, قازاقستاندىق ساياساتكەر­لەر­دىڭ ىشىنەن بولە-جارا كىمدى اتار ەدىڭىز؟ – الدىڭعى سۇحباتتاردا ايتىپ وتكە­نىم­دەي, قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ – كەز كەلگەن مەم­لەكەتتىڭ التىن قورى. نۇرەكەڭنىڭ جوعارى كاسىبي-ساياسي كەمەڭگەرلىگى, ەڭ دۇرىس شە­شىمدەردىڭ تامىرىن ءدوپ باساتىن كورەگەن­دىگى, العا قويعان ماقساتىنىڭ ايقىندى­لى­عىنا دوسى تۇگىل دۇشپانىنىڭ دا كوزىن جەتكىزەتىن العىرلىعى كەۋدەڭە تەك قانا ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. مەن نۇرەكەڭدى ءححى عاسىردىڭ ازاماتى جانە كەز كەلگەن ەل الدىندا ماقتانىشپەن تانىستىرا الاتىن ناعىز قازاق دەپ تاني­مىن! ونىڭ ءوزىنىڭ ەلىندەگى, سىرت ەلدەردەگى ساياسي سالماعى مەن بەدەلى اتاپ كورسەتۋگە, نازار اۋدارۋعا ابدەن لايىق. ۇستىمىزدەگى جىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 70 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتەدى. جان-جاعىنداعىلارعا “مەرەيتوي جايلى اۋىزعا الماڭدار, سىيلىقتارىڭنىڭ, ماراپات­تا­رىڭ­­نىڭ كەرەگى جوق, ايتقانىما قۇلاق اس­پا­عاندارىڭ قىزمەتىڭمەن قوشتاساسىڭدار”, دەگەن ءسوزى بىزگە دە جەتتى. مەن, دەگەنمەن, 6 شىلدە كۇنى اسا ءمار­تە­بەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قۇرمەتى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن, قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ-ءور­كەندەۋى ءۇشىن, نۇرەكەڭنىڭ الداعى ۋاقىتتا الاتىن بەلەستەرى ءۇشىن 100 گرام شاراپ ىشەمىن. وسى قۇرمەتىم ءۇشىن قازاقستاندىق شەنەۋنىكتەرگە ۋادە بەرگەنىندەي, نۇرەكەڭ مەنى قىزمەتىمنەن بوساتا المايدى (كۇلەدى). – گۋبەرناتور مىرزا, مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەردىڭ, ساياساتتانۋشىنىڭ وڭتايلى جاسى تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى. “جاس­تارعا جول بەرۋ كەرەك” دەگەن پىكىر رە­سەي­دە دە, قازاقستاندا دا وزەكتى. ءسىز نە ويلايسىز؟ – ءاربىر ادامنىڭ ءبىر-ءبىرىن قايتالاماي­تىن جەكە تۇلعا ەكەنىنە مەن سەنەمىن. جاسىڭنىڭ ەگدە تارتقانى – باستى ولشەم ەمەس. اقىل-ويى كەمەلىندە تۇرعان ازاماتتى زەينەت جاسىنا جەتكەنى ءۇشىن عانا وتس­تاۆ­كاعا جىبەرۋ اسا اقىلدى شەشىم بولىپ شىق­­پايدى. بىزدە “اكەلا جاسىنا جەتتى. اكەلا جولبارىستى تۇنشىقتىرا المايدى” دەگەن ماتەل بار. زەينەت جاسىنا جەتۋ – تاعدىردىڭ ۇكىمى ەمەس. ۇلكەن ساياساتتا ادام­نىڭ جاسىنا ەمەس, اقىل-پاراساتىنا باسىمدىق بەرىلەدى. بىزگە وزىمىزگە جاقىن جاپونيانىڭ تاجىريبەسىن نەگە قولدانباسقا؟ ونداعى مەنەدجەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جاسى ەگدە تارتقان ازاماتتار. ەڭ الپاۋىت جاپون كومپانيالارى پرەزيدەنتتەرىنىڭ ورتا جاسى – 63, ۆيتسە-پرەزيدەنتتەرىنىكى 56 جاس. كور­پوراتسيانىڭ جاسى 75-كە جەتكەن پرەزيدەنتى قىزمەتتەن كەتكەننەن كەيىن جۇمىسى نە بول­عا­نىن بىلگىڭىز كەلە مە؟ كورپوراتسيا التى ايدىڭ ىشىندە تاراپ كەتتى. قىتايدى الايىق: قىتاي حالىق رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان, “قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ وكىل اكەسى” اتانعان دەن سياوپين ەكونوميكانى مودەرنيزاتسيالاۋعا كىرىسكەندە جاسى 74-ءتى القىمداپ قالعان ەدى. ول ەلىن قاراڭعىلىق قۇشاعىنان الىپ شىعىپ, ءوسىپ-وركەندەگەن, وركەنيەتتىڭ الدىڭعى كوشىنەن ورىن العان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوستى. دەن سياوپين رەفورماسىنا دەيىن 250 ملن. قىتاي وتباسىن اسىراي المايتىن. 2004 جىلدان باستاپ ءابسوليۋتتى كەدەيلىك دەڭگەيى 25 پايىزدان 3 پايىزعا تومەندەدى. بۇل كۇندە قىتاي حالقى ءۇشىن 2004 جىلعا دەيىنگى جاعداي – وتكەننىڭ اڭگىمەسى. دەن سياوپين 84 جاسىندا بيلىكتى وزىنەن كەيىنگى تولقىننىڭ وكىلىنە تاپسىردى. بىراق سوعان قاراماستان, 90 جاستى ەڭسەرگەن جىلدارى دا قحر-دىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا بەلسەندى تۇردە ارالاستى. اقش-تى الايىق. 2009 جىلى جاڭا ۇكىمەت ورتالىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ باسىنا جاسى 70-ءتى القىمداپ قالعان ازاماتتى الىپ كەلدى. دەمەك, جاسىنىڭ ەگدەلىگىنە قاراماي, ءوزىنىڭ نەمەرەلەرىندەي جاستارمەن اشىق باسەكەدە توتەپ بەردى. مۇنداي مىسالداردى الىستان ىزدەۋدىڭ ءتىپتى قاجەتى جوق. رەسەيدەگى اتاقتى اكا­دە­ميك لەو بوكەري جاقىندا 70 جىلدىق مە­رەي­تويىن اتاپ ءوتتى. اتاقتى حيرۋرگتەر مايكل دەبەيكي مەن فيودور ۋگلوۆ كوزدەرى جۇمىلعانشا وپەراتسيا ۇستەلىنەن كەتكەن جوق. مايكل 100 جاستى تولتىرۋعا ساناۋلى ايلار عانا قالعاندا دۇنيە سالسا, ف؟دور گريگورەۆيچ  104-كە كەلدى. مەنىڭشە, جاندۇنيەسى قارتايعان ادام 30 جاسىندا دا “رۋحاني” كارىلەردىڭ قاتا­رىن تولتىرا بەرەدى. ءبارى ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى ما دەيمىن. جاسىڭ كەلگەن سايىن ەل باسقارۋ قابىلەتىڭ جاڭا قىرىنان اشىلادى دەگەنگە دە كەلىسپەيمىن. مەنىڭ كو­ماندامدا اياق الىسى جاقسى باسشى بولا­تى­نىن بايقاتىپ ۇلگىرگەن, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرىپ جۇرگەن جاس ماماندار بارشىلىق. – امان اعا, ءسىزدىڭ ۇلتىڭىز قازاق. بۇل سىزگە نەنى ەسكە سالادى: ورمانداي ورىستىڭ ورتاسى بويىڭىزداعى قازاققا ءتان تەكتىلىگىڭىزدى ۇمىتتىرىپ جىبەرگەن جوق پا؟ – مەن وسكەن وتباسىنىڭ مەنىڭ ۇلتىما دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولدى. انام قازاق, تاتار ادەبيەتىن ىقىلاس قويا وقىدى. قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەنىمدى ۇمىتپاۋىمدى ەس بىلگەننەن قاپەرىمە سالىپ وتىردى. ەسى­مىم­نىڭ قازاقتىڭ اتاقتى باتىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعانىن بالا جاستان ءبىلدىم. “امانگەلدى” ءسوزىنىڭ شىققان تەگى امان-ەسەن ورالسىن دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋعانىن دا بىلەمىن. مۇمكىن مۇنىڭ استارى اتا-بابامنىڭ “تۋعان جەرىنە امان-ەسەن ورال­سىن” دەگەن ارمان-تىلەگىمەن ۇشتاسىپ جات­قان بولار... بۇل تاقىرىپتى كەلەسى سۇح­با­تىمىزدىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق. كامەلەت جاسىنا جەتىپ, تولقۇجات العان كەزدەرىم دە ەستەن كەتپەيدى. وگەي اكەم يننوكەنتي يۆانوۆيچ ۆلاسوۆ (ونى وگەي دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى) ورىسقا ءتان كەڭپەيىلدىلىكپەن: – كانە, ۇلىم مەنىڭ اتى-ءجونىمدى قا­بىلدايسىڭ با؟ امان يننوكەنتي ۇلى ۆلاسوۆ بولاسىڭ. ءتىپتى, جاراسىپ-اق تۇرعان جوق پا, جاقسىلاپ ويلان, – دەپ كەڭەس بەردى. مەن سول ساتتە اكەمنىڭ ايتقانىنا كە­لىستىم. بىراق بالا جۇرەگىم: “ەگەر كەلىس­سەڭ, ازعىندىققا جانە ءوزىڭدى ءوزىڭ ساتىپ جۇرە بەرەتىن قادامعا اياق باسقانىڭ”, دەپ كەۋدەمە سىيماي, تىپىرلاپ تۇردى. ارادا ەكى كۇن وتكەن سوڭ: – اكە, تەگىم مەن اتى-ءجونىم بۇرىنعى قالپىندا قالا بەرسىن. مەن قازاقپىن عوي, – دەدىم. شىققان تەگىن وزگەرتۋگە, ءتىپتى ءتول­قۇ­جات­قا تەگىڭدى, قۇدايدان بەرىلگەن تەگىڭدى ءوز­گەرتىپ جاز دەپ كەڭەس بەرۋگە ەشكىمنىڭ قۇقى جوق. بۇل قۇداي الدىندا كەشىرىلمەيتىن كۇنا. سەنىڭ قازاقتىعىڭ نەمەسە ورىستىعىڭ ادامدار اراسىنداعى شىن دوستىقتىڭ اراسىنا سىنا تۇسىرە المايدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا مايدان دالاسىندا دوستارىنىڭ ءولى دەنەسىن جاۋ قولىنا قالدىرماي جانتالاسقان جاۋىنگەر ونىڭ ۇلتىنا نازار اۋدارماعانى اقيقات. سون­دىق­تان ماسكەۋدە 28 باتىردىڭ باسىنا قويىلعان بەلگى باسىندا ونىڭ ءاربىرىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ قۇران وقيمىن. ونىڭ ءاربىرىن ءوزىم كورىپ ۇلگىرمەگەن قانداستارىم, تۋىسقاندارىم, باۋىرلارىم دەپ تانىعىم كەلەدى. تمد كەڭىستىگىنىڭ سوعىس ءورتى شار­پىعان ايماقتارىنداعى بەلگىسىز جاۋىن­گەرلەردىڭ باسىنا قويىلعان بەلگىلەرگە ءتاۋ ەتىپ تۇرىپ, وسىنداي ويلارمەن ءوزىمدى ءوزىم جۇباتاتىنىمدى جاسىرا المايمىن. مەنىڭ انام انالاردىڭ اناسى ەدى. بالا كۇنىمدە “ۇلكەن اكەلەرىڭ (اكەمنىڭ باۋىر­لارى) سوعىستا بەلگىسىز كەتكەن” دەگەن اڭگى­مەنى ءجيى ايتاتىن. انام ءوزىم “اكە” دەپ باۋىر باسا الماعان اكەمدى ۇمىتۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرمەدى, ءاربىر قيمىلىم, ءتىپتى ءسوي­لەگەن ءسوزىم, كوزقاراسىمنان اكەمنىڭ بەل­گىسىن ءىز­دەي­تىنىن, مەنىڭ باس اماندىعىمدى جانىنا جا­لاۋ ەتىپ جۇرگەنىن بالا بولسام دا سەزەتىنمىن. قازاقتا ء“ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايى­مايدى” دەگەن ءسوز بار. وسى سوزگە بالاما بولار انىقتامانى مەن وزگە حالىقتان تابا المادىم. اتا-باباڭنىڭ ارۋاعىنا قۇرمەت­پەن قاراماساڭ, شىققان تەگىڭنىڭ جالاۋىن جەلبىرەتە الماساڭ, ناعىز ادام, ناعىز ساياساتكەر بولا المايسىڭ. – امان اعا, اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ايتجانباي.