ايماقتار • 15 قىركۇيەك، 2021

تاۋ-تاسى اڭىز باياناۋىل باۋرايى

291 رەت كورسەتىلدى

ءبىزدىڭ وڭىردە تاريحي ورىندارى مەن دارا تۇلعالارى وتە كوپ تانىلعان اۋدان باياناۋىل دەۋگە بولار. قاسيەتتى جەردىڭ اينالاسى تۇنىپ تۇرعان تاريح. كۋرورتتى-دەمالىس ايماعىنىڭ تۋريستىك الەۋەت جوعارى. كوپ ايتىلىپ، ءجيى جازىلاتىنى دا سوندىقتان. ەكسپەديتسيانى ۇيىمداستىرۋشى «Egemen Qazaqstan» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ مەنشىكتى تىلشىلەرى دە باياناۋىل اۋدانىنا ساپارعا شىعۋدى ءجون سانادى.

ارينە، وبلىستاعى ءار اۋداننىڭ وزىن­دىك شەجىرەلى كونە تاريحى، سول جەردەن ءوسىپ-ونگەن تۇلعالارى دا، اسەرلى تابيعاتى، وزەن-سۋى، ورمان-توعايى دا جەتەرلىك. بىراق ءبىر-بىرىنەن شالعايدا، وبلىستىڭ ءار شەتىندە ورنالاسقانىن ەسكەرىپ، باياناۋىلعا قاراي ءبىر باعىتتى تاڭداعانىمىز دا وسى.

سونىمەن قۇرامىندا وسى ماقالا­نىڭ اۆتورى جانە «كازاحستانسكايا پراۆ­دا» گازەتى­نىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى ەكا­تە­رينا بەسكورسايا، وبلىستىق ىشكى ساياسات باس­قارماسىنىڭ ­باس مامانى دياس وراز، وبلىستىق «سارى­ارقا سامالى» گا­زەتىنىڭ رەداكتورى نۇر­بول جايىقباەۆ، «زۆەزدا پري­يرتىشيا» گازەتىنىڭ ءتىل­شىسى ناتاليا زينچەنكو، وب­لىس­تاعى «يربيس» تەلەارناسى، «قا­عان­دىق» قوعامدىق قو­رى­نىڭ توراعاسى ەركەعالي جانعازى، «پاۆ­لو­دار­نيۋس» اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى، ءفوتو­تىلشى كونستانتين شەلكوۆ، بەينەسيۋجەت ءتۇسىرۋشى مەيرام وتەگەنوۆ بار ەكسپەديتسيا تاڭعى ساعات التىدا بايان­اۋىلعا قاراي جولعا شىقتىق.

قولىمىزداعى باراتىن باعىتتارىمىز جازىلعان پاراققا قاراپ-قاراپ قويامىز. ءبىز باراتىن ەسكەلدىدەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى 100 شاقىرىم، مۇسا شورمان كەسەنەسى 85 شاقىرىم، قوڭىر اۋليە شاتقالى، تورايعىر اۋىلدارىنىڭ دا باعىت­تارى جاسالىپ، كورسەتىلىپتى. بۇرىن­عىداي قيىندىقتار بولماس، كەسەنەلەرگە باراتىن جولداردىڭ جوندەلگەنىن دە ەستىپ قۋانىپ كەلەمىز. بۇرىندارى ەس­كەلدى القابىنىڭ الىس جول ۇستىندە ورنا­لاسقانىن، جەر شالعايلىعىن ەسكەرىپ، زيرا­تىنا جولاۋشىعا ارنالعان پەش، شام، كەروسين، وتىن، ىدىس-اياق، ات-ارباعا قا­جەتتى قۇرالدار ساقتالعان كورىنەدى.

بىراق ءبىزدىڭ حالىقتىڭ كەسەنە، اۋليە، باقسى-بالگەرلەرگە دەگەن ەسكى نانىم-سەنىمدەرى ءالى جالعاسىپ كەلەدى. كەسەنە باسىنا تۇنەۋ، جالبارىنۋ باسقا دا جا­سالاتىن ءبىرتۇرلى راسىمدەرىنە توق­تاۋ بولار ءتۇرى دە جوق-اۋ. بۇل جايدى ەلى­مىزدىڭ ءار وڭىرىندە، اۋدان، اۋىلدارىندا قاي­تا جاڭارتىلعان كەسەنە، زيراتتاردىڭ كوپ­تىگىنەن-اق اڭعاراسىز.

ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەندەي، اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوزى تىرىسىندە زيراتىن سالدىرعان ەكەن. الايدا كەڭەس وكىمەتى 50-ءشى جىلدارى مۇردەسىن كومدىرىپ، زيراتىن بۇزدىرىپ تاستايدى. 1970 جىلدارى تۋىستارى، نەمەرەلەرى، كەلىنى بار، سول كەزدەگى سوۆحوز ديرەكتورى ءبارى بىرگە زيراتتى قايتا كوتەرەدى. ءماشھۇردىڭ نەمەرەسى، سوعىس ارداگەرى تولەۋباي ءشارا­پي­ ۇلى، ناعي احمەتوۆ اقساقالدار سول كەزدەگى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ءوتىنىش بىلدىرگەندەرى دە سەبەپ بولسا كەرەك. كەيىن 2000 جىلدارى تولەۋباي اقساقال، سۇيىندىك اعا، كەلىنى ءنۇريلا اپا باستاپ، اۋليەنىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋ جايلى ساۋاپتى ءىس باستايدى.

– انە، قاراڭىزدار، ەسكەلدى القا­بىن­دا اتامىزدىڭ كەسەنەسى كورىنىپ تۇر، – دەدى رامازان اعامىز بىزگە داۋىستاپ.

باياناۋىلعا جەتكەن سوڭ توبىمىزعا اۋداندىق «بايان­تاۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەلامان قابدىل­اشىم، جەرگىلىكتى جەر­دىڭ تانىمال ولكەتانۋشىلارى رامازان نۇرعاليەۆ، ۇلتتىق پاركتىڭ ينسپەكتورى، قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنىڭ شىراقشىسى التىنبەك قۇر­مانوۆ قوسىلدى. اۋدان ورتالىعىنان شىققان سوڭ جوندەۋدەن وتكەن اسفالت جولمەن زۋلاپ ءجۇرىپ وتىرىپ، جاڭاجول اۋىلىنا، ودان ءارى ەسكەلدىدەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسىنە دە كەلىپ جەتتىك.

 

 ەسكەلدى باۋىرىندا – ءماشھۇر مۇراسى

راسىندا دا، بۇلتتانىپ، كۇندە جاڭ­بىرعا اينالىپ، سۋىتىپ كەتكەن اۋا رايى ءبىر-اق ساتتە جىلىنىپ، جارقىراپ شى­عا كەلگەنى. اۋليە اتامىزدىڭ رۋحى جول ساپارىمىزدى قۇپ كورگەندەي-اۋ دەپ جاق­سىعا جورىدىق. كەسەنەگە كىرە­بەرىس 73 باس­پالداقتاعى عۇلامانىڭ عيب­راتتى سوز­دەرىنە توقتاي قالىپ ۇڭىلەسىز. جازۋ­لار­دى باياناۋىلدىڭ گرانيتتى تاس­تارىنا تاس قاشاۋشى مامان وزكەن ءجامىن­ ۇلى­نىڭ ۇلدارى قايىرگەلدى مەن بالتا قا­شاپ جازعان ەكەن. باسپالداقتىڭ سانى عۇ­لا­مانىڭ ءومىر سۇرگەن جاسىمەن سايكەس ەكە­نىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

ەسكەلدىدەگى بۇل كەسەنە 2006 جىلى بوي كوتەردى. كونە تۇركى ستيلىندەگى كە­سە­­نەنىڭ جوباسىن سول كەزدەگى رەكتور ەرلان ارىن باستاعان س.تورايعىروۆ اتىن­داعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت ما­مان­دارى جاساعان. جوبا ەجەلگى تۇركى تايپالارىنىڭ ساۋلەت ەرەكشەلىگى، يسلام ءدىنىنىڭ وزىندىك ورنەكتەرىمەن ەرەك­شەلەنەدى. كەسەنە زيراتحانا جانە كورحانا اتتى ەكى بولىكتەن تۇرادى. سونداي-اق سان­­دىقتاسى، قۇلپىتاسى قويىلىپ، شام­شى­راعى ورناتىلعان. ءاربىر بولىكتىڭ كو­لەمى – 8/8 شارشى مەتر، ال كەسەنەنىڭ بيىكتىگى 14 مەتر. سالماعى 9،5 توننا بولاتىن قۇلپىتاسى مەن ساندىقتاسى ءمارمار تاستان جاسالعان. ايشىق تەمىرلەرى ار­لە­نىپ، التىنمەن جالاتىلعان. كەسەنەنىڭ كىرە­بەرىسىندە قۇراننان اياتتار جازىلعان.

ال «ەسكەلدى» مادەني-قوناقۇي كەشە­نى كىتاپحانا، مۋزەي، زيارات ەتۋشىلەرگە قىز­مەت كورسەتەدى. كادىمگى ءبىر كىشىگىرىم قا­لاشىق سياقتى.

ارينە، كەسەنە تىنىشتىقتا بولۋ ءۇشىن قوناقۇي كەشەنىن باسقا جەردەن دە سالۋعا بولار ما ەدى دەپ ويلاپ قال­دىق. ال مۋزەي مەڭگەرۋشىسى اسەت پازى­لوۆتىڭ ايتۋىنشا، ء(ماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شوبەرەسى) مۋزەيدىڭ ماقساتى – ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ تاريحي-مادەني جانە عىلىمي مۇراسىن ساقتاۋ، ناسيحاتتاۋ، ۇرپاقتارىنا جەتكىزۋ. كەلۋشىلەرگە رۋحاني-مادەني تانىمدىق ەكسكۋرسيالار جۇرگىزەدى. عۇلا­مانىڭ ءومىرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى تۋرالى جيناقتالعان بەينەباياندار كور­سەتىلەدى. اكىمشىلىك بولمەلەرىندە مۋزەي قۇجاتتارى، جاڭا زامانعا ساي كوم­پيۋتەرلىك تەحنيكالار قويىلىپ، ينتەرنەت جەلىسى تارتىلعان.

وتكەن جىلى «ۇلتتىق مادەني يگىلىك نىساندارىنىڭ» مەملەكەتتىك تىزىمىنە مۋزەيدە تۇرعان عۇلامانىڭ «كالام ءشارىپ» قۇران كىتابى، ۇلكەن اتالارىنان قالعان كونە «كوك قۇران» كىتابى، تۇمارى، مۇيىزدەن جاسالعان مۇستەك ءتىس تازالاعىشى قورابىمەن ەنگىزىلگەن. بىزگە ەكسكۋرسيا جۇرگىزگەن جاس مامان – ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شوپشەگى مادينا پازىلوۆا.

2018 جىلى جاڭاجولدىڭ اتاۋى ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلى بولىپ وزگەرتىلدى. كەسەنەگە كەلەتىن ۇلكەن جولدىڭ بويىن­داعى اۋىلدىڭ كورى­نىسى كوڭىلسىز، جينا­قىلىعى جوق، كوزگە قوراش كورىنەتىن اۋىل. ءدال جانىندا جار­قىراعان اۋليەلى كەسەنەسى بار، تۋريستەر، قوناقتار ارلى-بەرلى وتەتىن اۋىلدىڭ دا جارقىراپ، ۇقىپ­تى، جيناقى بولعانى قاجەت-اق.

 

 كەلەسى باعىتىمىز – مۇسا شورمان ۇلى كەسەنەسى

ء ماشھۇر ءجۇسىپ پەن مۇسا شورمان­ ۇلىنىڭ كەسەنەسىنىڭ اراسى 60 شاقى­رىمدىق جول. مۇسا شورمان ۇلىنىڭ كە­سە­نەسى الىستان اپپاق بولىپ كورىنەدى. اۋىلدىڭ ءىشى ارقىلى وتەتىن جول، تەگى كەسەنەگە باراتىن بولعاندىقتان با، ەندى عانا جوندەلىپ جاتىر ەكەن.

ال 2018 جىلى اۋىلدا 1854-1868 جىلدارى باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان ەتنوگراف، فولكلورتانۋشى، ولكەتانۋشى، اعارتۋشى مۇسا شورمان ۇلىنىڭ 200 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. كەسەنەسى دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن تەڭدىك اۋىلى (قازىرگى مۇسا شورمان اۋىلى) ماڭىنداعى شورمان اۋلەتىنىڭ قورىمىنان بوي كوتەردى. ەسكى زيرات بولعاندىقتان بۇل جەردە باسقا دا جەرلەنگەن ادامدار بولۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن دە وي كەلەدى. زيرات ىشىنە كادىمگىدەي تاس توسەلىپ، كەسەنەگە دەيىن جول، الاڭشا سالىنىپتى.

مۇسا شورمان ۇلى – قازاقتىڭ جاس شاكىرتتەرىنىڭ رەسەيدە ءبىلىم الىپ، ساۋات اشۋىنا جاعداي جاساعان ادام. اباي مەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ زامانداسى بولعانى ايتىلادى. كەڭەستىك كەزەڭدە مۇسا شور­مان ۇلىنىڭ اتى اتالمادى. قازىر بايان­اۋىل ەلى مۇسا مىرزا ەسىمىن وسىلاي قايتا جاڭعىرتىپ وتىر.

كەسەنە سالۋعا باستاماشى بولعان سەناتور التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ ايتۋىن­شا، ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت مۇسا جانە سادۋاقاس شورمانوۆتار جاتقان زيراتتار توپىراق استىندا قالعان. قۇرىلىس باستالار الدىندا كوپتەگەن ارحەولوگ جۇ­مىس ىستەپتى. باياناۋىل اقساقالدارى مۇسا مىرزا بەيىتىنە قويىلعان كونە تاس­تى ساقتاپ بۇگىنگە جەتكىزگەن ەكەن. بۇل دا ءبىر باياناۋىلدىق ەرەكشەلىك دەۋگە بولار. مۇسا شورمان ۇلىنىڭ تۇرعان اعاش ءۇيىنىڭ ورنىنا، 1903 جىلى اشىلعان العاشقى قازاق-ورىس مەكتەبىنىڭ ورنىنا تاس قويىلىپتى. بۇل ۇيدە شوقان ءۋاليحانوۆ بىرنەشە رەت بولعان. 1890 جىلى سۋرەتكە تۇسىرىلگەن بۇل اعاش ۇيلەردىڭ سۋرەتتەرىن لەنينگرادتاعى كۋنتسكامەرادان ارحەولوگ تيمۋر سماعۇلوۆ الىپ كەلىپتى.

كەسەنەدەن كەيىن پايدالانۋعا بەرىل­گەن اۋىلداعى مادەنيەت ۇيىندە بۇقار جىراۋدان باستاپ، شورمان بي، زەينەپ شورمانوۆا، مۇسا شورمان ۇلى، سادۋاقاس شورمانوۆ، ابىكەي ساتباەۆ، قانىش ساتباەۆ، كەمەل اقىشەۆقا ارنالعان بۇرىشتار تاريحي تۇلعالاردىڭ رۋحىن جاڭعىرتىپ، ەسكە سالادى.

باياناۋىل جازبالارىندا شورمان بي، ونىڭ قىزى، شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اناسى – زەينەپ شورمانوۆا، اكەلى-بالالى مۇسا، سادۋاقاس شورمانوۆتار تۋرالى دەرەك كوپ. سادۋاقاس شورمانوۆ – اعا سۇلتان مۇسا شورمانوۆتىڭ ۇلكەن ۇلى. مۇسا شورمانوۆ قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ناعاشىسى ەكەنى جازىلعان.

ال زەينەپ شورمانقىزى 17 جاسىندا اقكەلىن ەلىنەن زور سالتاناتپەن اتتانىپ، ءۋاليدىڭ قارا شاڭىراعىنا ءتۇ­سىپ، شىڭعىسقا اسىل جار بولعان. مۇسا شورمانوۆ باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىن اعا سۇلتان بولىپ، 15 جىل باسقارادى. پولكوۆنيك شەنىن العان. ورىس، فرانتسۋز تىلدەرىن بىلگەن. ابايدىڭ اكەسى قۇ­نانبايمەن قادىرمەندى دوستار بولعان. ءوز قارجىسىنا باياناۋىلدا مەشىت سال­دىرعان. ال ۇلى سادۋاقاس شورمانوۆ اقىن، بۇكىل ارقاعا بەدەلدى، قادىرلى بولىپتى. ءماديدى تۇرمەدەن بوساتىپ العان دەگەن دەرەكتەر دە بار.

مۇسا شورمان ۇلى باياناۋىلدا مەشىت، مەدرەسە اشقان، ءتىپتى، 1847 – 1849 جىلدارى سىبىردەن 60 مىڭداي قازاقتى كوشىرىپ اكەلگەنى دە تاڭقالارلىق، ياعني بۇگىنگى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سىبىردە شىعىپ تۇراتىن گازەتتەرگە ماتەريالدار ۇسىنىپ، گەوگرافيالىق قوعام ۇيىمداستىرعان كورمەلەر مەن ونىڭ گ.پوتانين، ن.يادرين­تسەۆ، ن.كوستىلەتسكي سياقتى مۇشەلەرىنە قازاقتار جونىندە ماتەريالدار دايىنداپ تۇرعان. ورىستىڭ كوپەستەرى كەلە باستاعاندا ولارعا جول كورسەتۋشى قازاق­تارعا جەر-سۋ اتتارىن ورىسشالاماۋ جاعىن قاتاڭ تاپسىرعانى جايلى جازىلادى. باياناۋىل ورىستارى ونى «بولشوي گوسپودين»، اۋىل قازاقتارى «مۇسا مىرزا» دەپ اتاعان.

ال ق.ساتباەۆ اتىنداعى اۋىلدىق اۋماق­قا مۇسا شورمان اۋىلى، كوكدوم­باق اۋىلى قارايدى. حالىق سانى ءۇش اۋىلدى قوسقاندا 1227 ادام. شورماننىڭ اۋىلىندا 616 ادام قالىپتى. 2018 جىلى قارااششى اۋىلىنىڭ اتاۋى قانىش سات­باەۆ اۋىلى، تەڭدىك – مۇسا شورمان ­اۋىلى بولىپ وزگەرتىلگەن.

 

 قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى

 ەكسپەديتسيا ءارى قاراي قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە ساپارمەن جالعاستى. ۇڭگىر دە تۋريزم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ كيەلى ورىندار تىزبەسىنە ەنگەن وڭىردەگى 5 نىساننىڭ ءبىرى. جالپى بۇل ۇڭگىر – جەرگىلىكتى ەلدىڭ كيە سانايتىن جەرى. ۇڭگىر بيىگىنەن باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركى قورىنىڭ كەرەمەت جەرلەرى كورىنەدى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 800 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. ۇڭگىرگە باراتىن باسپالداقتىڭ بيىكتىگى 110 مەتر، بويلاي جۇرسەڭىز، ءاربىر 10-15 مەتر سايىن دەمالۋعا ارنالعان الاڭ بار. ۇڭ­گىردىڭ جالپى ۇزىندىعى 30 مەتر. شى­راقشى، ولكەتانۋشى التىنبەك قۇر­ما­نوۆتىڭ ايتۋىنشا، ۇڭگىر كۇمبەز بولىگى مەن قا­زاندىق بولىگىنەن تۇرادى. كۇمبەز بولى­گىنە سالەم بەرىپ، باس ءيىپ كىرگەن كەلۋ­شى­لەر قازاندىق بولىگىندەگى سۋدان ءدام تاتادى.

نەگىزى، ۇڭگىر ورنالاسقان قوڭىر اۋليە شاتقالى ەرەكشە قورعالاتىن ايماق. وسىمدىكتىڭ الۋان ءتۇرى، اڭدار مەن قۇستار مەكەندەيدى. ەگەر ەسكەرەتىن بولساق، پارك مامان­دارىنىڭ ايتۋىنشا، تابيعي تىر­شىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ايماقتا جول، قۇرىلىس سالۋعا جانە ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا بولمايدى. تۋريستەرگە دە كولىكتەرمەن كەلۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى.

بىزبەن بىرگە جوعارى قاراي ۇڭگىرگە اۋىل­داردىڭ كارى-جاسى ارالاس تۇرعىن­دا­رى دا كوتەرىلدى. شىراقشىنىڭ ايتۋىن­شا، ۇڭ­گىردە بۇقار جىراۋ، ابىلاي حان، ءماش­ھۇر ءجۇسىپ بولعان دەسەدى. ءحVىىى عاسىر­داعى ەۋروپالىق جانە رەسەي­لىك پات­شا شەنەۋنىكتەرىنىڭ جازبالا­رىندا كەز­دە­سەدى. مىسالى، 1790 جىلدارى «ورەن­بۋرگسكايا توپوگرافيا» كىتا­بىنىڭ اۆتورى پەتر رىچكوۆ، شوقان ءۋالي­حانوۆ، گريگوري پوتانيندەر ۇڭگىردە بول­عاندارىن جازعان ەكەن.

مىسالى، 1826 جىلى قارقارالى وتريا­دىنىڭ كومانديرى بولعان كاربىشەۆپەن بىرگە پولياك ادولف يانۋشكەۆيچ حاتتا­ما­شى بولىپ باياناۋىلعا كەلگەن كورى­نەدى. كەيىن ول 1846 جىلى پاريجدەن شىققان «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» دەگەن كىتابىندا وسى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە ساپارى جايىندا: «مەن وسى كيەلى مەكەندە 18 كۇن، 18 ءتۇن بولدىم. جاراتقاننان پولشاعا امان-ەسەن جەتۋىمدى تىلەدىم. بار تىلەگىم قابىل بولدى. بۇگىنگى كۇنى ساعى­نام. تۇسىمە كىرەدى. بارعىم كەلەدى. بىراق مەن الىس ەۋروپادامىن. كىمدە-كىم التىنداي سارىارقادا بولسا، باياناۋىلعا بارسىن. وسى كيەلى مەكەنگە ءتاۋ ەتسىن. الا­قانى بوس قايتپايدى» دەپ جازىپتى.

 

تورايعىر اۋىلى، اۋليە بۇلاق

ءبىر جاقسىسى، تورايعىر اۋىلى جول بويىندا. مۇندا كەلە جاتىپ، «قۇسا­يىننىڭ نايزاتاسى» مەن «كەمپىرتاس» دەپ اتالعان تابيعي ءمۇسىن تاستىڭ قاسىنان وتتىك. وسى ەكى تاسقا بۇكىل تۋريست كەلەدى.

ال تورايعىر اۋىلى تابيعاتى كوز سۇ­رىندىرەر جەردە، تاۋ ىشىندە، كول جاعا­سىندا ورنالاسقان. سوندىقتان با، اكىم­دىكتەگىلەر تىلشىلەر كەلسە دە، الىس-جا­قىننان تۋريستەر، قوناقتار كەلە قالسا دا وسى اۋىل جاققا قاراي الا جونەلەتىنى بار. اينالا بيىك شىڭدى، قۇزدى تاۋلارعا كوز جەتكىزە الماي، تولقىعان تورايعىر كولىنە ويشا شومىلىپ، تاڭدانا قاراپ كەلەمىز. كول جاعالاي ءجۇرىپ وتىرىپ، اقىن سۇلتانماحمۇتتىڭ اق كەسەنەسىنە بارىپ، تاعزىم ەتتىك. ءبىر قۋانىشتىسى – كەسەنەگە بارار جول جوندەلىپتى.

اۋىل تاريحى سۇلتانماحمۇتتىڭ اتا­سىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ما­ڭىنداعى جارقىراعان كول دە تورايعىر دەپ اتالادى. كول بيىك قۇزدى شىڭداردىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان. شىڭنىڭ اتاۋى «ساكەن جار» ەكەن. ساكەن سەيفۋلليننىڭ اتىمەن اتالۋ سەبەبى، «تار جول تايعاق كەشۋ» رومانىندا جازۋشى ازاپ ۆاگونىنان قاشىپ، ناعاشى جۇرتىن پانالاپ، وسى جارتاستا تىعىلعاندىعى ايتىلادى.

جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەر، تاريحشىلار بولسا، ەرتەدەگى تەمىر ءداۋىرىنىڭ كونە ەسكەرتكىشتەرى، قورىمدارى كولدىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى دەمالىس ايماعىندا قال­عانىن ايتۋدا. ەرتەدەگى ۇڭگىرلەر مەن تاۋ تاسىنداعى سۋرەتتەر، قورعاندار مەن بالبال تاستار – ەجەلگى ادامداردىڭ قولىمەن جاسالعان قۇندى دەرەكتەر. جالپى باياناۋىلدا تابىلعان بارلىق ەسكەرتكىش تۇپنۇسقا دەۋگە بولادى.

ايتپاقشى، قىسى-جازى تاۋدان اعىپ ­جاتاتىن سۋى تاستاي، ءمولدىر اۋليە­بۇ­لاقتىڭ ەمدىك قاسيەتى بار. تۋريزم سا­لا­سىنىڭ ارداگەرى، جۇماگەلدى دۇي­سە­كەەۆ اعامىز بۇلاق جاعاسىندا «اقجان» تۋ­ريستىك اقپاراتتىق ورتالىعىن اشقان ەكەن. اۋىلعا انگليا، فرانتسيا، قىتاي، وڭتۇستىك كورەيا، كانادا، برازيليا ەلدە­رىنەن دە تۋريستەر كەلگەن.

 

وزگەشە ەرەكشەلىك

ءيا، باياناۋىل ولكەسىنىڭ تاريحى، تا­بي­عاتى، وسى ولكەدە تۋىپ-وس­كەن عۇلا­ما­لارى – بۇنىڭ ءبارى قازىر باياناۋىلدىڭ ەرەكشەلىگىن، فەنومەنىن قالىپتاستىرىپ، الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋىنا جول اشۋدا.

بۇل جەردە جوڭعار شاپقىنشىلى­عى كەزىندەگى قابانباي، بوگەنباي، ولجا­­باي، مالايسارى، جاسىباي باتىرلار­دىڭ­ باس­تاۋىمەن شايقاستار ءوتتى. باتىر­لار­دىڭ ەرلىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى اڭىز ساق­تال­عان. مۇرىنتال اۋىلى اۋماعىن­دا قازى­بەك ءبيدىڭ دەنەسىن سالعان سورە تاق­تاي دا وسىن­دا ساقتاۋلى تۇر. اتاقتى ءان­شى با­با­­مىز جاياۋ مۇسانىڭ كەسەنەسى دە وسى جەردە.

ولكەتانۋشى رامازان ءدىنىس ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، باياناۋىلدىڭ اينالاسى تۇنىپ تۇرعان تاريح، شەجىرە. توبەدەگى «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرى، جاسىباي باتىر، اۋليەلى ءماشھۇر ءجۇسىپ، ۇكىباي بي، سۇلتانماحمۇت كەسەنەلەرى، ءالى كوپكە بەلگىسىز ءابجالاپ اۋليەنىڭ، لەكەر، ماۋكە قاجىلاردىڭ زيرات­تارى بار. كوكدومباق اۋىلى جاعىن­داعى توبە ۇستىندەگى ۇكىباي بي كەسەنەسى كۇڭىرەنەدى. ۇكىباي بي باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. شوڭ مەن شورمان بيلەردىڭ زامانداسى، ولار ءبيدى قاتتى قادىرلەگەن دەيدى ۇل­كەن­دەر. جاڭاتىلەك اۋىلى اۋماعىندا «قازى­بەك ءبيدىڭ سورە تاسى»، ءماشھۇر ءجۇ­سىپ اشقان مەدرەسە ورنى، «ەدىگە ءبيدىڭ بيلىك تاسى»، «توتيا انا»، مۇستافا، قۇر­مانباي، ماستەك ابىزداردىڭ زيراتى جاتىر.

ال ەكسپەديتسيانىڭ سوڭعى كۇنى بايان­اۋىل اۋىلىنداعى قانىش ساتباەۆ مۋزە­يىندە بولىپ، عالىمنىڭ ومىرىمەن، ەڭبەك جولىمەن تانىستىق. جۋىردا عانا شىعا باستاعانىنا 90 جىل تولعان «بايانتاۋ» اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا بولىپ، ارىپتەستەرىمىزدى قۇتتىقتادىق.

ءاليا ەرمەكوۆا اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسىنا، اۋدان اكىمى قانات كارىموۆكە ەكسپەديتسياعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.

 

پاۆلودار وبلىسى،

باياناۋىل اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار