ارينە, وبلىستاعى ءار اۋداننىڭ وزىندىك شەجىرەلى كونە تاريحى, سول جەردەن ءوسىپ-ونگەن تۇلعالارى دا, اسەرلى تابيعاتى, وزەن-سۋى, ورمان-توعايى دا جەتەرلىك. بىراق ءبىر-بىرىنەن شالعايدا, وبلىستىڭ ءار شەتىندە ورنالاسقانىن ەسكەرىپ, باياناۋىلعا قاراي ءبىر باعىتتى تاڭداعانىمىز دا وسى.
سونىمەن قۇرامىندا وسى ماقالانىڭ اۆتورى جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى ەكاتەرينا بەسكورسايا, وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باس مامانى دياس وراز, وبلىستىق «سارىارقا سامالى» گازەتىنىڭ رەداكتورى نۇربول جايىقباەۆ, «زۆەزدا پرييرتىشيا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ناتاليا زينچەنكو, وبلىستاعى «يربيس» تەلەارناسى, «قاعاندىق» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى ەركەعالي جانعازى, «پاۆلودارنيۋس» اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى, ءفوتوتىلشى كونستانتين شەلكوۆ, بەينەسيۋجەت ءتۇسىرۋشى مەيرام وتەگەنوۆ بار ەكسپەديتسيا تاڭعى ساعات التىدا باياناۋىلعا قاراي جولعا شىقتىق.
قولىمىزداعى باراتىن باعىتتارىمىز جازىلعان پاراققا قاراپ-قاراپ قويامىز. ءبىز باراتىن ەسكەلدىدەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى 100 شاقىرىم, مۇسا شورمان كەسەنەسى 85 شاقىرىم, قوڭىر اۋليە شاتقالى, تورايعىر اۋىلدارىنىڭ دا باعىتتارى جاسالىپ, كورسەتىلىپتى. بۇرىنعىداي قيىندىقتار بولماس, كەسەنەلەرگە باراتىن جولداردىڭ جوندەلگەنىن دە ەستىپ قۋانىپ كەلەمىز. بۇرىندارى ەسكەلدى القابىنىڭ الىس جول ۇستىندە ورنالاسقانىن, جەر شالعايلىعىن ەسكەرىپ, زيراتىنا جولاۋشىعا ارنالعان پەش, شام, كەروسين, وتىن, ىدىس-اياق, ات-ارباعا قاجەتتى قۇرالدار ساقتالعان كورىنەدى.
بىراق ءبىزدىڭ حالىقتىڭ كەسەنە, اۋليە, باقسى-بالگەرلەرگە دەگەن ەسكى نانىم-سەنىمدەرى ءالى جالعاسىپ كەلەدى. كەسەنە باسىنا تۇنەۋ, جالبارىنۋ باسقا دا جاسالاتىن ءبىرتۇرلى راسىمدەرىنە توقتاۋ بولار ءتۇرى دە جوق-اۋ. بۇل جايدى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە, اۋدان, اۋىلدارىندا قايتا جاڭارتىلعان كەسەنە, زيراتتاردىڭ كوپتىگىنەن-اق اڭعاراسىز.
ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەندەي, اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوزى تىرىسىندە زيراتىن سالدىرعان ەكەن. الايدا كەڭەس وكىمەتى 50-ءشى جىلدارى مۇردەسىن كومدىرىپ, زيراتىن بۇزدىرىپ تاستايدى. 1970 جىلدارى تۋىستارى, نەمەرەلەرى, كەلىنى بار, سول كەزدەگى سوۆحوز ديرەكتورى ءبارى بىرگە زيراتتى قايتا كوتەرەدى. ءماشھۇردىڭ نەمەرەسى, سوعىس ارداگەرى تولەۋباي ءشاراپي ۇلى, ناعي احمەتوۆ اقساقالدار سول كەزدەگى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ءوتىنىش بىلدىرگەندەرى دە سەبەپ بولسا كەرەك. كەيىن 2000 جىلدارى تولەۋباي اقساقال, سۇيىندىك اعا, كەلىنى ءنۇريلا اپا باستاپ, اۋليەنىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋ جايلى ساۋاپتى ءىس باستايدى.
– انە, قاراڭىزدار, ەسكەلدى القابىندا اتامىزدىڭ كەسەنەسى كورىنىپ تۇر, – دەدى رامازان اعامىز بىزگە داۋىستاپ.
باياناۋىلعا جەتكەن سوڭ توبىمىزعا اۋداندىق «بايانتاۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەلامان قابدىلاشىم, جەرگىلىكتى جەردىڭ تانىمال ولكەتانۋشىلارى رامازان نۇرعاليەۆ, ۇلتتىق پاركتىڭ ينسپەكتورى, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنىڭ شىراقشىسى التىنبەك قۇرمانوۆ قوسىلدى. اۋدان ورتالىعىنان شىققان سوڭ جوندەۋدەن وتكەن اسفالت جولمەن زۋلاپ ءجۇرىپ وتىرىپ, جاڭاجول اۋىلىنا, ودان ءارى ەسكەلدىدەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسىنە دە كەلىپ جەتتىك.
ەسكەلدى باۋىرىندا – ءماشھۇر مۇراسى
راسىندا دا, بۇلتتانىپ, كۇندە جاڭبىرعا اينالىپ, سۋىتىپ كەتكەن اۋا رايى ءبىر-اق ساتتە جىلىنىپ, جارقىراپ شىعا كەلگەنى. اۋليە اتامىزدىڭ رۋحى جول ساپارىمىزدى قۇپ كورگەندەي-اۋ دەپ جاقسىعا جورىدىق. كەسەنەگە كىرەبەرىس 73 باسپالداقتاعى عۇلامانىڭ عيبراتتى سوزدەرىنە توقتاي قالىپ ۇڭىلەسىز. جازۋلاردى باياناۋىلدىڭ گرانيتتى تاستارىنا تاس قاشاۋشى مامان وزكەن ءجامىن ۇلىنىڭ ۇلدارى قايىرگەلدى مەن بالتا قاشاپ جازعان ەكەن. باسپالداقتىڭ سانى عۇلامانىڭ ءومىر سۇرگەن جاسىمەن سايكەس ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
ەسكەلدىدەگى بۇل كەسەنە 2006 جىلى بوي كوتەردى. كونە تۇركى ستيلىندەگى كەسەنەنىڭ جوباسىن سول كەزدەگى رەكتور ەرلان ارىن باستاعان س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت ماماندارى جاساعان. جوبا ەجەلگى تۇركى تايپالارىنىڭ ساۋلەت ەرەكشەلىگى, يسلام ءدىنىنىڭ وزىندىك ورنەكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. كەسەنە زيراتحانا جانە كورحانا اتتى ەكى بولىكتەن تۇرادى. سونداي-اق ساندىقتاسى, قۇلپىتاسى قويىلىپ, شامشىراعى ورناتىلعان. ءاربىر بولىكتىڭ كولەمى – 8/8 شارشى مەتر, ال كەسەنەنىڭ بيىكتىگى 14 مەتر. سالماعى 9,5 توننا بولاتىن قۇلپىتاسى مەن ساندىقتاسى ءمارمار تاستان جاسالعان. ايشىق تەمىرلەرى ارلەنىپ, التىنمەن جالاتىلعان. كەسەنەنىڭ كىرەبەرىسىندە قۇراننان اياتتار جازىلعان.
ال «ەسكەلدى» مادەني-قوناقۇي كەشەنى كىتاپحانا, مۋزەي, زيارات ەتۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتەدى. كادىمگى ءبىر كىشىگىرىم قالاشىق سياقتى.
ارينە, كەسەنە تىنىشتىقتا بولۋ ءۇشىن قوناقۇي كەشەنىن باسقا جەردەن دە سالۋعا بولار ما ەدى دەپ ويلاپ قالدىق. ال مۋزەي مەڭگەرۋشىسى اسەت پازىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ء(ماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شوبەرەسى) مۋزەيدىڭ ماقساتى – ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ تاريحي-مادەني جانە عىلىمي مۇراسىن ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ, ۇرپاقتارىنا جەتكىزۋ. كەلۋشىلەرگە رۋحاني-مادەني تانىمدىق ەكسكۋرسيالار جۇرگىزەدى. عۇلامانىڭ ءومىرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى تۋرالى جيناقتالعان بەينەباياندار كورسەتىلەدى. اكىمشىلىك بولمەلەرىندە مۋزەي قۇجاتتارى, جاڭا زامانعا ساي كومپيۋتەرلىك تەحنيكالار قويىلىپ, ينتەرنەت جەلىسى تارتىلعان.
وتكەن جىلى «ۇلتتىق مادەني يگىلىك نىساندارىنىڭ» مەملەكەتتىك تىزىمىنە مۋزەيدە تۇرعان عۇلامانىڭ «كالام ءشارىپ» قۇران كىتابى, ۇلكەن اتالارىنان قالعان كونە «كوك قۇران» كىتابى, تۇمارى, مۇيىزدەن جاسالعان مۇستەك ءتىس تازالاعىشى قورابىمەن ەنگىزىلگەن. بىزگە ەكسكۋرسيا جۇرگىزگەن جاس مامان – ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شوپشەگى مادينا پازىلوۆا.
2018 جىلى جاڭاجولدىڭ اتاۋى ءماشھۇر ءجۇسىپ اۋىلى بولىپ وزگەرتىلدى. كەسەنەگە كەلەتىن ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى اۋىلدىڭ كورىنىسى كوڭىلسىز, جيناقىلىعى جوق, كوزگە قوراش كورىنەتىن اۋىل. ءدال جانىندا جارقىراعان اۋليەلى كەسەنەسى بار, تۋريستەر, قوناقتار ارلى-بەرلى وتەتىن اۋىلدىڭ دا جارقىراپ, ۇقىپتى, جيناقى بولعانى قاجەت-اق.
كەلەسى باعىتىمىز – مۇسا شورمان ۇلى كەسەنەسى
ء ماشھۇر ءجۇسىپ پەن مۇسا شورمان ۇلىنىڭ كەسەنەسىنىڭ اراسى 60 شاقىرىمدىق جول. مۇسا شورمان ۇلىنىڭ كەسەنەسى الىستان اپپاق بولىپ كورىنەدى. اۋىلدىڭ ءىشى ارقىلى وتەتىن جول, تەگى كەسەنەگە باراتىن بولعاندىقتان با, ەندى عانا جوندەلىپ جاتىر ەكەن.
ال 2018 جىلى اۋىلدا 1854-1868 جىلدارى باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان ەتنوگراف, فولكلورتانۋشى, ولكەتانۋشى, اعارتۋشى مۇسا شورمان ۇلىنىڭ 200 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. كەسەنەسى دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن تەڭدىك اۋىلى (قازىرگى مۇسا شورمان اۋىلى) ماڭىنداعى شورمان اۋلەتىنىڭ قورىمىنان بوي كوتەردى. ەسكى زيرات بولعاندىقتان بۇل جەردە باسقا دا جەرلەنگەن ادامدار بولۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن دە وي كەلەدى. زيرات ىشىنە كادىمگىدەي تاس توسەلىپ, كەسەنەگە دەيىن جول, الاڭشا سالىنىپتى.
مۇسا شورمان ۇلى – قازاقتىڭ جاس شاكىرتتەرىنىڭ رەسەيدە ءبىلىم الىپ, ساۋات اشۋىنا جاعداي جاساعان ادام. اباي مەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ زامانداسى بولعانى ايتىلادى. كەڭەستىك كەزەڭدە مۇسا شورمان ۇلىنىڭ اتى اتالمادى. قازىر باياناۋىل ەلى مۇسا مىرزا ەسىمىن وسىلاي قايتا جاڭعىرتىپ وتىر.
كەسەنە سالۋعا باستاماشى بولعان سەناتور التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت مۇسا جانە سادۋاقاس شورمانوۆتار جاتقان زيراتتار توپىراق استىندا قالعان. قۇرىلىس باستالار الدىندا كوپتەگەن ارحەولوگ جۇمىس ىستەپتى. باياناۋىل اقساقالدارى مۇسا مىرزا بەيىتىنە قويىلعان كونە تاستى ساقتاپ بۇگىنگە جەتكىزگەن ەكەن. بۇل دا ءبىر باياناۋىلدىق ەرەكشەلىك دەۋگە بولار. مۇسا شورمان ۇلىنىڭ تۇرعان اعاش ءۇيىنىڭ ورنىنا, 1903 جىلى اشىلعان العاشقى قازاق-ورىس مەكتەبىنىڭ ورنىنا تاس قويىلىپتى. بۇل ۇيدە شوقان ءۋاليحانوۆ بىرنەشە رەت بولعان. 1890 جىلى سۋرەتكە تۇسىرىلگەن بۇل اعاش ۇيلەردىڭ سۋرەتتەرىن لەنينگرادتاعى كۋنتسكامەرادان ارحەولوگ تيمۋر سماعۇلوۆ الىپ كەلىپتى.
كەسەنەدەن كەيىن پايدالانۋعا بەرىلگەن اۋىلداعى مادەنيەت ۇيىندە بۇقار جىراۋدان باستاپ, شورمان بي, زەينەپ شورمانوۆا, مۇسا شورمان ۇلى, سادۋاقاس شورمانوۆ, ابىكەي ساتباەۆ, قانىش ساتباەۆ, كەمەل اقىشەۆقا ارنالعان بۇرىشتار تاريحي تۇلعالاردىڭ رۋحىن جاڭعىرتىپ, ەسكە سالادى.
باياناۋىل جازبالارىندا شورمان بي, ونىڭ قىزى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اناسى – زەينەپ شورمانوۆا, اكەلى-بالالى مۇسا, سادۋاقاس شورمانوۆتار تۋرالى دەرەك كوپ. سادۋاقاس شورمانوۆ – اعا سۇلتان مۇسا شورمانوۆتىڭ ۇلكەن ۇلى. مۇسا شورمانوۆ قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ناعاشىسى ەكەنى جازىلعان.
ال زەينەپ شورمانقىزى 17 جاسىندا اقكەلىن ەلىنەن زور سالتاناتپەن اتتانىپ, ءۋاليدىڭ قارا شاڭىراعىنا ءتۇسىپ, شىڭعىسقا اسىل جار بولعان. مۇسا شورمانوۆ باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىن اعا سۇلتان بولىپ, 15 جىل باسقارادى. پولكوۆنيك شەنىن العان. ورىس, فرانتسۋز تىلدەرىن بىلگەن. ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايمەن قادىرمەندى دوستار بولعان. ءوز قارجىسىنا باياناۋىلدا مەشىت سالدىرعان. ال ۇلى سادۋاقاس شورمانوۆ اقىن, بۇكىل ارقاعا بەدەلدى, قادىرلى بولىپتى. ءماديدى تۇرمەدەن بوساتىپ العان دەگەن دەرەكتەر دە بار.
مۇسا شورمان ۇلى باياناۋىلدا مەشىت, مەدرەسە اشقان, ءتىپتى, 1847 – 1849 جىلدارى سىبىردەن 60 مىڭداي قازاقتى كوشىرىپ اكەلگەنى دە تاڭقالارلىق, ياعني بۇگىنگى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سىبىردە شىعىپ تۇراتىن گازەتتەرگە ماتەريالدار ۇسىنىپ, گەوگرافيالىق قوعام ۇيىمداستىرعان كورمەلەر مەن ونىڭ گ.پوتانين, ن.يادرينتسەۆ, ن.كوستىلەتسكي سياقتى مۇشەلەرىنە قازاقتار جونىندە ماتەريالدار دايىنداپ تۇرعان. ورىستىڭ كوپەستەرى كەلە باستاعاندا ولارعا جول كورسەتۋشى قازاقتارعا جەر-سۋ اتتارىن ورىسشالاماۋ جاعىن قاتاڭ تاپسىرعانى جايلى جازىلادى. باياناۋىل ورىستارى ونى «بولشوي گوسپودين», اۋىل قازاقتارى «مۇسا مىرزا» دەپ اتاعان.
ال ق.ساتباەۆ اتىنداعى اۋىلدىق اۋماققا مۇسا شورمان اۋىلى, كوكدومباق اۋىلى قارايدى. حالىق سانى ءۇش اۋىلدى قوسقاندا 1227 ادام. شورماننىڭ اۋىلىندا 616 ادام قالىپتى. 2018 جىلى قارااششى اۋىلىنىڭ اتاۋى قانىش ساتباەۆ اۋىلى, تەڭدىك – مۇسا شورمان اۋىلى بولىپ وزگەرتىلگەن.
قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى
ەكسپەديتسيا ءارى قاراي قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە ساپارمەن جالعاستى. ۇڭگىر دە تۋريزم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ كيەلى ورىندار تىزبەسىنە ەنگەن وڭىردەگى 5 نىساننىڭ ءبىرى. جالپى بۇل ۇڭگىر – جەرگىلىكتى ەلدىڭ كيە سانايتىن جەرى. ۇڭگىر بيىگىنەن باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركى قورىنىڭ كەرەمەت جەرلەرى كورىنەدى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 800 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. ۇڭگىرگە باراتىن باسپالداقتىڭ بيىكتىگى 110 مەتر, بويلاي جۇرسەڭىز, ءاربىر 10-15 مەتر سايىن دەمالۋعا ارنالعان الاڭ بار. ۇڭگىردىڭ جالپى ۇزىندىعى 30 مەتر. شىراقشى, ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇڭگىر كۇمبەز بولىگى مەن قازاندىق بولىگىنەن تۇرادى. كۇمبەز بولىگىنە سالەم بەرىپ, باس ءيىپ كىرگەن كەلۋشىلەر قازاندىق بولىگىندەگى سۋدان ءدام تاتادى.
نەگىزى, ۇڭگىر ورنالاسقان قوڭىر اۋليە شاتقالى ەرەكشە قورعالاتىن ايماق. وسىمدىكتىڭ الۋان ءتۇرى, اڭدار مەن قۇستار مەكەندەيدى. ەگەر ەسكەرەتىن بولساق, پارك ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, تابيعي تىرشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ايماقتا جول, قۇرىلىس سالۋعا جانە ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا بولمايدى. تۋريستەرگە دە كولىكتەرمەن كەلۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى.
بىزبەن بىرگە جوعارى قاراي ۇڭگىرگە اۋىلداردىڭ كارى-جاسى ارالاس تۇرعىندارى دا كوتەرىلدى. شىراقشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇڭگىردە بۇقار جىراۋ, ابىلاي حان, ءماشھۇر ءجۇسىپ بولعان دەسەدى. ءحVىىى عاسىرداعى ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك پاتشا شەنەۋنىكتەرىنىڭ جازبالارىندا كەزدەسەدى. مىسالى, 1790 جىلدارى «ورەنبۋرگسكايا توپوگرافيا» كىتابىنىڭ اۆتورى پەتر رىچكوۆ, شوقان ءۋاليحانوۆ, گريگوري پوتانيندەر ۇڭگىردە بولعاندارىن جازعان ەكەن.
مىسالى, 1826 جىلى قارقارالى وتريادىنىڭ كومانديرى بولعان كاربىشەۆپەن بىرگە پولياك ادولف يانۋشكەۆيچ حاتتاماشى بولىپ باياناۋىلعا كەلگەن كورىنەدى. كەيىن ول 1846 جىلى پاريجدەن شىققان «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» دەگەن كىتابىندا وسى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە ساپارى جايىندا: «مەن وسى كيەلى مەكەندە 18 كۇن, 18 ءتۇن بولدىم. جاراتقاننان پولشاعا امان-ەسەن جەتۋىمدى تىلەدىم. بار تىلەگىم قابىل بولدى. بۇگىنگى كۇنى ساعىنام. تۇسىمە كىرەدى. بارعىم كەلەدى. بىراق مەن الىس ەۋروپادامىن. كىمدە-كىم التىنداي سارىارقادا بولسا, باياناۋىلعا بارسىن. وسى كيەلى مەكەنگە ءتاۋ ەتسىن. الاقانى بوس قايتپايدى» دەپ جازىپتى.
تورايعىر اۋىلى, اۋليە بۇلاق
ءبىر جاقسىسى, تورايعىر اۋىلى جول بويىندا. مۇندا كەلە جاتىپ, «قۇسايىننىڭ نايزاتاسى» مەن «كەمپىرتاس» دەپ اتالعان تابيعي ءمۇسىن تاستىڭ قاسىنان وتتىك. وسى ەكى تاسقا بۇكىل تۋريست كەلەدى.
ال تورايعىر اۋىلى تابيعاتى كوز سۇرىندىرەر جەردە, تاۋ ىشىندە, كول جاعاسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان با, اكىمدىكتەگىلەر تىلشىلەر كەلسە دە, الىس-جاقىننان تۋريستەر, قوناقتار كەلە قالسا دا وسى اۋىل جاققا قاراي الا جونەلەتىنى بار. اينالا بيىك شىڭدى, قۇزدى تاۋلارعا كوز جەتكىزە الماي, تولقىعان تورايعىر كولىنە ويشا شومىلىپ, تاڭدانا قاراپ كەلەمىز. كول جاعالاي ءجۇرىپ وتىرىپ, اقىن سۇلتانماحمۇتتىڭ اق كەسەنەسىنە بارىپ, تاعزىم ەتتىك. ءبىر قۋانىشتىسى – كەسەنەگە بارار جول جوندەلىپتى.
اۋىل تاريحى سۇلتانماحمۇتتىڭ اتاسىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ماڭىنداعى جارقىراعان كول دە تورايعىر دەپ اتالادى. كول بيىك قۇزدى شىڭداردىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان. شىڭنىڭ اتاۋى «ساكەن جار» ەكەن. ساكەن سەيفۋلليننىڭ اتىمەن اتالۋ سەبەبى, «تار جول تايعاق كەشۋ» رومانىندا جازۋشى ازاپ ۆاگونىنان قاشىپ, ناعاشى جۇرتىن پانالاپ, وسى جارتاستا تىعىلعاندىعى ايتىلادى.
جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەر, تاريحشىلار بولسا, ەرتەدەگى تەمىر ءداۋىرىنىڭ كونە ەسكەرتكىشتەرى, قورىمدارى كولدىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى دەمالىس ايماعىندا قالعانىن ايتۋدا. ەرتەدەگى ۇڭگىرلەر مەن تاۋ تاسىنداعى سۋرەتتەر, قورعاندار مەن بالبال تاستار – ەجەلگى ادامداردىڭ قولىمەن جاسالعان قۇندى دەرەكتەر. جالپى باياناۋىلدا تابىلعان بارلىق ەسكەرتكىش تۇپنۇسقا دەۋگە بولادى.
ايتپاقشى, قىسى-جازى تاۋدان اعىپ جاتاتىن سۋى تاستاي, ءمولدىر اۋليەبۇلاقتىڭ ەمدىك قاسيەتى بار. تۋريزم سالاسىنىڭ ارداگەرى, جۇماگەلدى دۇيسەكەەۆ اعامىز بۇلاق جاعاسىندا «اقجان» تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىعىن اشقان ەكەن. اۋىلعا انگليا, فرانتسيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, كانادا, برازيليا ەلدەرىنەن دە تۋريستەر كەلگەن.
وزگەشە ەرەكشەلىك
ءيا, باياناۋىل ولكەسىنىڭ تاريحى, تابيعاتى, وسى ولكەدە تۋىپ-وسكەن عۇلامالارى – بۇنىڭ ءبارى قازىر باياناۋىلدىڭ ەرەكشەلىگىن, فەنومەنىن قالىپتاستىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋىنا جول اشۋدا.
بۇل جەردە جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى قابانباي, بوگەنباي, ولجاباي, مالايسارى, جاسىباي باتىرلاردىڭ باستاۋىمەن شايقاستار ءوتتى. باتىرلاردىڭ ەرلىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى اڭىز ساقتالعان. مۇرىنتال اۋىلى اۋماعىندا قازىبەك ءبيدىڭ دەنەسىن سالعان سورە تاقتاي دا وسىندا ساقتاۋلى تۇر. اتاقتى ءانشى بابامىز جاياۋ مۇسانىڭ كەسەنەسى دە وسى جەردە.
ولكەتانۋشى رامازان ءدىنىس ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, باياناۋىلدىڭ اينالاسى تۇنىپ تۇرعان تاريح, شەجىرە. توبەدەگى «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرى, جاسىباي باتىر, اۋليەلى ءماشھۇر ءجۇسىپ, ۇكىباي بي, سۇلتانماحمۇت كەسەنەلەرى, ءالى كوپكە بەلگىسىز ءابجالاپ اۋليەنىڭ, لەكەر, ماۋكە قاجىلاردىڭ زيراتتارى بار. كوكدومباق اۋىلى جاعىنداعى توبە ۇستىندەگى ۇكىباي بي كەسەنەسى كۇڭىرەنەدى. ۇكىباي بي باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. شوڭ مەن شورمان بيلەردىڭ زامانداسى, ولار ءبيدى قاتتى قادىرلەگەن دەيدى ۇلكەندەر. جاڭاتىلەك اۋىلى اۋماعىندا «قازىبەك ءبيدىڭ سورە تاسى», ءماشھۇر ءجۇسىپ اشقان مەدرەسە ورنى, «ەدىگە ءبيدىڭ بيلىك تاسى», «توتيا انا», مۇستافا, قۇرمانباي, ماستەك ابىزداردىڭ زيراتى جاتىر.
ال ەكسپەديتسيانىڭ سوڭعى كۇنى باياناۋىل اۋىلىنداعى قانىش ساتباەۆ مۋزەيىندە بولىپ, عالىمنىڭ ومىرىمەن, ەڭبەك جولىمەن تانىستىق. جۋىردا عانا شىعا باستاعانىنا 90 جىل تولعان «بايانتاۋ» اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا بولىپ, ارىپتەستەرىمىزدى قۇتتىقتادىق.
ءاليا ەرمەكوۆا اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسىنا, اۋدان اكىمى قانات كارىموۆكە ەكسپەديتسياعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
