تاريح • 08 قىركۇيەك، 2021

تىرنالار جىرى

95 رەت كورسەتىلدى

سولتۇستىك وسەتيا-الانيا رەسپۋبليكاسىنىڭ باتىسىنداعى الاگيرسك اۋدانىنا قاراستى تاۋلى قىراتتا دزۋاريكاۋ اتتى شاعىن اۋىل ورنالاسقان. اۋىلدىڭ اتى وسەتين تىلىندە «اۋليە مەكەن» دەگەنگە ساياتىن كورىنەدى. وسىندا «جەتى باۋىرعا ەسكەرتكىش» اتتى مونۋمەنت بار. ونىڭ ۇشار باسىنا قاناتتارىن تۇيىستىرە سامعاعان اق تىرنالار بەينەلەنسە، ەسكەرتكىشتىڭ ەتەگىنە قايعى مەڭدەپ قارا جامىلعان ءاز انانىڭ مۇڭلى بەينەسى مۇسىندەلگەن.

اتالعان اۋىل وسى ەسكەرتكىشىمەن تانىمال. ەلدى مەكەندى جاناي وتكەن جان بالاسى وعان سوقپاي كەتپەيدى. ويتكەنى بۇل ەسكەرتكىش وتە ءبىر تاعدىرلى وقيعا جايلى سىر شەرتىپ تۇر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇرىن بۇل اۋىل­دا گازدانوۆتار وتباسى ءومىر سۇرگەن. وتاعاسىنىڭ اتى – اساحمەت بولسا، وتا­نا­سىنىڭ ەسىمى – تاسسو. بۇلاردىڭ جەتى ۇل، ءبىر قىزى بولىپتى.

اعايىندىلار شەتىنەن ونەرلى ەكەن. ءبىرى ءان ايتسا، ەكىنشىسى سكريپكادا وينا­عان، تاعى ءبىرى كەرەمەت ءبيشى دەگەندەي. ۇلكەنى ماگومەد گازدانوۆ اۋىلدىڭ ال­عاشقى تراكتوريسى بولسا، ەكىنشى بالاسى جاراحمەت تاقىمى توزباس شاباندوز، ارىنداي شاپقان جۇيرىك اتتىڭ ۇستىندە كەلە جاتىپ، جەردەگى تيىندى ءىلىپ الاتىن ونەرلى ەكەن. ءۇشىنشى ۇلى حاجىيسمەل سكريپكاشى ءارى ءاندى جاقسى ايتسا، پەدينستيتۋت بىتىرگەن ءتورتىنشى ۇلى ماحاربەك ادەبيەتتەن ساباق بەرىپتى. بەسىنشى بالاسىنىڭ اتى – سوزەركو. بۇل جىگىت وردجونيكيدزە قالاسىنداعى اۋىل­شار­ۋاشىلىق تەحنيكۋمىندا ءبىلىم السا، التىنشى ۇل – شاميل اسكەري ۋچيليششە بىتىرگەن ارتيللەريست وفيتسەر. كەنجەسى حاسانبەك ورتا مەكتەپتى بىتىرە سالا 17 جاسىندا جالاڭاياق مايدانعا اتتانعان.

تاعدىردىڭ جازۋى شىعار. سوعىسقا اتتانعان وسى جەتى ۇلدىڭ ءبىرى دە امان قايتپاپتى. اۋلەتتىڭ ۇلكەنى ماگومەد پەن كىشىسى حاسانبەك 1943 جىلى حابارسىز كەتسە، ماحاربەك 1941 جىلى ماسكەۋ تۇبىندە، حاجيسمەل سەۆاستوپولدى قورعاۋدا، جاراحمەت نوۆوروسسيسك شايقاسىندا قازا تاۋىپتى. بەسىنشى ۇل سوزەركو كيەۆ ءۇشىن بولعان شايقاستا، التىنشى بالا شاميل 1945 جىلى ريگادا گوسپيتالدا جاتىپ، اۋىر جاراقات سالدارىنان باقيلىق بولعان.

ءۇشىنشى ۇلىنان قارا قاعاز كەلگەن ساتتە، مۇنداي اۋىر قايعىنى ەڭسەرە الماعان اناسى تاسسو جان ءتاسىلىم ەتىپتى. ەڭ سوڭعى جەتىنشى ۇلدىڭ مەرت بولعانى جايلى كەلگەن قارالى حاباردى پوشتا­شى ەستىرتۋدەن باس تارتادى. سودان سەلسوۆەتى بار، پارتورگى بار باس قوسىپ، مۇنداي اۋىر قازانى ەستىرتۋدى اۋىل اقسا­قال­دا­رى­نا جۇكتەيدى. ولار قان مايداندا قازا تاپقان جەتى ۇلدىڭ اكەسىنە قارالى حاباردى جەتكىزۋ ءۇشىن قارا جامىلىپ كەلە جاتادى. ولاردى كورىپ ءبىر جاماندىقتى ءىشى سەزگەن اساحمەت قاريا اۋىر كۇرسىنىپ، جەتى ۇلدان قالعان جالعىز تۇياق ميلانى قۇشاقتاعان كۇيى يمانىن ايتىپ، و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە بارعان.

ۇلكەن اۋلەتتىڭ وت ورنىن كۇزەتىپ جال­عىز قالعان ميلا جاراحمەتقىزى گاز­دا­نوۆانىڭ ەستەلىگىندە: «اعايىندى گاز­دانوۆتاردىڭ سوڭعىسى مايدانعا اتتانعان ساتتەن باستاپ، اپام ورازا ۇستادى. كۇندىز دە، تۇندە دە تاماقتانبادى. ول اپتانىڭ ءار كۇنىن جەتى ۇلىنا ءبىر-بىردەن ارنادى. ال اتام قارالى حابار اكەلە جاتقان ادامداردى كوردى دە، مەنى قۇشاقتاعان كۇيى «وسىمەن ءبارى ءبىتتى، ەڭ سوڭعى ءۇمىتىم ءوشتى» دەدى دە، ءوزى دە ۇلدارىنىڭ سوڭىنان ات­تاندى» دەپتى.

دزۋاريكاۋلىقتار مىنا وقيعانى ماڭگى ەستە ساقتاۋ ءۇشىن 1963 جىلى جوعارىداعى ەسكەرتكىشتى تۇرعىزعان. بىردە بۇل جەرگە داعىستاندىق اتاقتى جىرشى، اۆار حالقىنىڭ اردا ۇلى راسۋل گامزاتوۆ ات باسىن بۇرىپتى. جەتى ۇلدىڭ قازاسى قابىرعاسىن قايىستىرعان اقىن ۇيىنە بارعان سوڭ «تىرنالار» («جۋراۆلي») اتتى جىر جازعان. ونى ناۋم گرەبنەۆ دەيتىن ورىس اقىنى ورىسشاعا اۋدارعان. كەيىن وسى ءماتىندى وقىعان تانىمال ءانشى-ءارتىس مارك بەرنەس اتاقتى سازگەر يان فرەنكەلگە دايىن سوزگە ءان شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس تاس­تايدى.

ۇسىنىستى قابىل العان يان ابرا­مو­ۆيچ ەكى اي شاماسىندا اۋەنىن جازىپ، شيكىلەۋ كۇيىندە بەرنەسكە تەلەفون ارقىلى تىڭداتادى. ارعى جاقتان مارك ءناۋ­موۆيچتىڭ وكسىگەن ءۇنى ەستىلەدى. مارك اناۋ-مىناۋعا جىلايتىن ادام ەمەس. دەمەك، ءاننىڭ مۋزىكاسى جۇرەككە جەتتى دەگەن ءسوز. بۇل ياننىڭ ويى.

ءسويتىپ، جاڭا ءاندى ماركتىڭ ورىنداۋىندا ستۋدياعا جازدىرۋ قاجەت بولادى. بۇل كەزدە اتاقتى ءانشى قاتەرلى ىسىك اۋرۋى­نا شالدىققان بولاتىن. ول ءومىرىنىڭ سوڭ­عى نۇكتەسىن وسى ءان ارقىلى قويعىسى كەلگەن بولۋى كەرەك، 1969 جىلى 8 شىلدە كۇنى ۇلىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ستۋدياعا كەلەدى دە، ءاندى ءبىر-اق رەت ايتىپ تاسپاعا تۇسىرەدى. راسىندا، بۇل مارك بەرنەستىڭ سوڭعى ءانى ەكەن، كەشىكپەي ول 16 تامىز كۇنى دۇنيەدەن ءوتىپتى. ەكى كۇننەن كەيىن، ياعني 18 تامىز كۇنى بۇل كىسىگە «كسرو حالىق ءارتىسى» اتاعى بەرىلىپتى.

اتالعان جىردى قازاق اقىنى ساعي جيەنباەۆ قازاقشاعا اۋدارىپ، 1981 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن راسۋل گامزاتوۆتىڭ «تىرنالار» اتتى ولەڭدەر جيناعىنا ەنگىزگەن ەكەن. جىردىڭ تولىق ءماتىنى مىناۋ:

كەيدە ماعان – قايتپاي قالعان مايداننان،

قايران ەرلەر – ەرتە ۇزىلگەن گۇلدەردەي،

قابىردە ەمەس، سوناۋ بيىك زاڭعاردا

اپپاق-اپپاق قۇس بوپ ۇشىپ جۇرگەندەي.

 

سودان بەرى قيقۋ سالىپ، قۇلشىنىپ،

بىزگە قاراي كەلەدى ۇشىپ ولار دا.

اسپان جاققا ءۇنسىز عانا كۇرسىنىپ،

جاۋتاڭ-جاۋتاڭ ەتەرىمىز سودان با؟

 

كەلەدى ۇشىپ وزگە جەردىڭ كوگىمەن،

كەشكى تۇمان اراسىندا سابىلىپ،

كەلەدى ۇشىپ جۇبىن جازباي توبىمەن،

جەردە جۇرگەن ادامدارداي اعىلىپ.

كەلەدى ۇشىپ كوزىنە تەر تامشىلاپ،

بىرەۋلەردىڭ اتىن اتاپ ادامشا،

قۇدىرەت-اۋ، تىرنالاردىڭ داۋسىنا

اۆار ءتىلى ۇقسايتىنى قالايشا؟

 

كەلەدى ۇشىپ، جازبايدى ءبىر توبىن دا،

باۋىرلارىم، جان دوستارىم – ەرلەرىم،

ورتاسىندا قۇيتتاي اشىق ورىن بار،

بالكىم، ماڭگى ورنىم شىعار ول مەنىڭ!

 

ءدام تاۋسىلسا، تىرناعا ەرىپ ءبىر كۇندە،

مەن دە سوناۋ جەر تۇبىنە كەتەرمىن.

بار الەمگە شىرقاپ اۆار تىلىندە،

دوستارىمنىڭ اتىن اتاپ وتەرمىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار