ءيزرايلدىڭ وسى باعىتتاعى ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋى بۇل ەلدەگى حالىق سانىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. 2009 جىلى ەلدەگى حالىق سانى يزرايلدەن تىس جەردە تۇراتىن ەۆرەيلەردىڭ سانىنان اسىپ ءتۇستى. ءبىر قىزىعى, يزرايل حالقىنىڭ ورتاشا تىعىزدىعى ءبىر شارشى شاقىرىمعا 395 ادامنان كەلەتىنىنە قاراماستان, اتالعان مەملەكەت شەتەلدىك وتانداستارىن ەلىنە شاقىرۋدان باس تارتپاي, ولار ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى قولدانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا ءيزرايلدىڭ اليا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى يمميگراتسيا جانە شەتەلدىك ەۆرەيلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. اليا (رەپاترياتسيا) جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى رەپاتريانتتارعا يزرايل ومىرىنە تولىق بەيىمدەلگەنگە دەيىن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. بۇل ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەتكە ەۆرەي اگەنتتىگى بەلسەندى تۇردە كومەكتەسۋدە.
ەۆرەي اگەنتتىگىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءارتۇرلى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا تارتۋ ارقىلى يزرايل مەن بۇكىل الەم بويىنشا جاس ەۆرەيلەردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن نىعايتۋ. بۇگىندە ەۆرەيلەردىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ جاس ەۆرەيلەر اراسىندا ەۆرەي قاۋىمداستىعىنا جانە ونىڭ حالقىنا تيەسىلى بولۋ سەزىمىن يزرايل قالاي جانداندىراتىنىنا بايلانىستى. بۇل جەردە رەپاترياتسيا ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى شارالار قاتارىندا جاستار سەگمەنتى, اتاپ ايتقاندا, شەتەلدىك وتانداستاردى وقۋ جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە تارتۋ بويىنشا ءبىلىم بەرۋ ءىس-شارالارىن وتكىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. يزرايل ساياساتىن كوپتەگەن ەل تاجىريبە رەتىندە قولدانۋدا.
بۇگىنگى تاڭدا يزرايل مەملەكەتى ءوزىنىڭ شەتەلدىك وتانداستارىنا بىرقاتار ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ۇسىنۋدا. ماسەلەن, يزرايل زاڭناماسىنا سايكەس بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىستى مەملەكەتتىك شارالار كوزدەلگەن. ولاردىڭ بارلىعى سيونيزم يدەولوگياسىنا نەگىزدەلگەن جانە ماقساتى – ەۆرەي حالقىن ءوزىنىڭ تاريحي وتانىندا بىرىكتىرۋ جانە جانداندىرۋ. ارينە, بۇل جالپىۇلتتىق يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە رەپاتريانتتاردى قولداۋدىڭ ءارتۇرلى باعدارلامالارى, سونىڭ ىشىندە, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى دا از ەمەس. مىسالى, يزرايلدە بالالار مەن جاستار, سونداي-اق جاڭا ماماندىقتى وقىتۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ نەمەسە ەسكىسى بويىنشا ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى ناقتى رەتتەلگەن. ايتا كەتسەك, ەۆرەي اگەنتتىگىنىڭ جاس دارىگەرلەر مەن مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ, IT, ناقتى عىلىمدار, باسقارۋ جانە بيزنەس سالالارىنداعى جاس مامانداردىڭ, سپورتشىلار مەن بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇناتاتىنداردىڭ, فوتوگرافتاردىڭ, ديزاينەرلەر مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ مۇددەلەرى مەن كاسىبي قىزمەتىنە باعىتتالعان ارنايى باعدارلامالارى بار. سونىمەن قاتار يزرايل تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, امبەباپ جانە ەڭ تانىمالى – 17 جاستان 21 جاسقا دەيىنگى جاستاردى يزرايل كوللەدجدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە تۇسۋگە دايىنداۋ باعدارلاماسى.
يزرايلدە وسى ەلگە ورالۋعا قۇقىعى بار شەتەلدىك وتانداستارىنا قاتىستى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارعان ءجون. بىرىنشىدەن, مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن يزرايلدە ورتا ءبىلىم الۋدى جانە يزرايلدىك جەتىلۋ اتتەستاتىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ناالە باعدارلاماسى بار. («نوار ولە ليفنەي حا-hوريم», ياعني «جاستار/جاسوسپىرىمدەر اتا-اناسىنان بۇرىن (ەلگە) ورالادى» دەگەندى بىلدىرەدى). بۇل باعدارلاما قانشالىقتى ءتيىمدى؟ ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, اتالعان باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلا باستالعالى يزرايلگە اتا-انالارىنسىز كەلگەن 10 مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم ورتا ءبىلىم الدى. قازىر دە بۇل باعدارلامانىڭ تۇلەكتەرى ءيزرايلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ءارتۇرلى قىزمەت سالالارىندا جۇمىس ىستەيدى.
بۇل باعدارلاما يزرايل مەكتەپتەرىندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي اقىسىز ءبىلىم مەن الەمنىڭ كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتىندە قابىلداناتىن جەتىلۋ تۋرالى كۋالىگىن الۋعا, وقۋدان تىس باعدارلامالارعا قاتىسۋعا (ەكسكۋرسيالار, سەمينارلار, مادەني جانە ويىن-ساۋىق شارالارى), مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, قالتا شىعىندارى مەن تەلەفون بايلانىسىن قوسا العاندا, تەگىن تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق وقۋدىڭ ءبىرىنشى جىلىنان كەيىن قاتىسۋشىلار دەمالىس ۋاقىتىندا ۇيىنە تەگىن ۇشۋعا مۇمكىندىك الادى. باعدارلاماعا كامەلەتكە تولماعاندار قاتىساتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمىنە ولاردى يزرايلدە تۇراتىن تۋىستارى نەمەسە مەملەكەت تاراپىنان بەكىتىلگەن يزرايلدىك وتباسى ءوز قامقورلىعىنا الادى. باعدارلاما بويىنشا ءبىلىم الۋشىعا يزرايل ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن «شەتەلدىك وقۋشى» مارتەبەسى بەرىلەدى.
ەكىنشىدەن, يزرايل كوللەدجدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا تۇسۋگە جاستاردى دايىنداۋدىڭ امبەباپ جانە ەڭ تانىمال سەلا اتتى باعدارلاماسى دا بار. ول 10 اي ىشىندە يۆريت جانە اعىلشىن ءتىلىن, ماتەماتيكا كۋرستارىن, سونىمەن قاتار قوسىمشا ساباقتاردى وقۋدى ۇسىنادى. قاتىسۋشىلار (17 جاستان 21 جاسقا دەيىن) ۇيىمداستىرۋشى تاراپىنان تولىق قامسىزداندىرۋدا بولادى جانە اي سايىنعى ستيپەنديا مەن وزگە دە جەڭىلدىكتەر الىپ تۇرادى.
ۇشىنشىدەن, يزرايلدە دارىگەرلەر ءۇشىن تاگليت (تاگليت – «اشىلۋ» دەپ اۋدارىلادى جانە ەۆرەي ۇلتىنىڭ ۇرپاقتارى ءۇشىن يزرايلگە ون كۇندىك ساپار بولىپ تابىلادى) دەگەن باعدارلاما بار. ول جاس دارىگەرلەر مەن مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ مۇددەلەرى مەن كاسىبي قىزمەتىن شىڭداۋعا باعىتتالعان. بۇل باعدارلاما قاتىسۋشىلارعا ءيزرايلدىڭ جەتەكشى اۋرۋحانالارى مەن مەديتسينالىق ورتالىقتارىنا, مەديتسينالىق اسكەري بازاعا بارۋعا, سونىمەن قاتار مەديتسيناداعى وزىق تەحنولوگيالارمەن تانىسۋعا بىرەگەي مۇمكىندىك بەرەدى. Start-Up تاگليتى IT, ناقتى عىلىمدار, باسقارۋ جانە بيزنەس سالالارىنداعى جاس مامانداردىڭ كاسىبي قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جانە يزرايلدىك «ەكونوميكالىق عاجايىپتى» جانە يننوۆاتسيالار يندۋسترياسىنىڭ فەنومەنالدى دامۋىن زەرتتەۋگە ارنالعان. Extreme تاگليتى سپورتشىلار مەن بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستاناتىنداردىڭ مۇددەلەرىنە باعىتتالعان جانە ءتۇرلى جورىقتار مەن سپورتپەن شۇعىلدانۋدى قامتاماسىز ەتەدى. Art-Mix تاگليتى زاماناۋي بي بويىنشا شەبەرلىك-سىنىپتارى, تەاتر ستۋديالارىمەن كەزدەسۋلەر, مۇراجايلارعا ەكسكۋرسيالار جانە ت.ب. ءىس-شارالار وتكىزۋ ارقىلى قاتىسۋشى-فوتوگرافتاردىڭ, ديزاينەرلەر مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن دامىتادى.
تورتىنشىدەن, جاڭا رەپاتريانتتار ءۇشىن ەۆرەي ءتىلىن ۇيرەتۋ ءۇشىن ۋلپان اتتى كۋرس تا ۇسىنىلادى. بازالىق تىلدىك ءبىلىمدى شىڭداۋمەن قاتار «جاڭا» ازاماتتار, اسىرەسە جاستار, ءيزرايلدىڭ مادەنيەتى, تاريحى مەن داستۇرلەرى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرىلىمى تۋرالى اقپارات الادى. ەگەر رەپاتريانت ءتىلدى بىلەتىن بولسا, وعان ونىڭ دەڭگەيىنە سايكەس باعدارلامانى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. تەگىن وقۋ مۇمكىندىگى ەلگە كەلگەن كۇننەن باستاپ 18 اي ىشىندە بەرىلەدى جانە ادەتتە اپتاسىنا 25 ساعاتتان بەس ايعا سوزىلادى. كاسىبي (جوعارى ءبىلىمى بار ماماندار ءۇشىن), زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەرگە, بالالار مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جازعى ۋلپان كۋرستارى دا بار.
سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەرگە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردە وقۋ اقىسىن تولەۋ ارقىلى (رەپاتريانت مارتەبەسىن العان ساتتەن باستاپ العاشقى ءۇش جىلدا) كومەك كورسەتىلەدى, ال وقۋشىلار, ءوز كەزەگىندە, «وقۋشى قورجىنىن» (وقۋ ورنىنا اۋدارىلاتىن وقۋلىقتاردى, ەكسكۋرسيالار مەن مادەني ءىس-شارالاردى تولەۋگە وزىندىك دوتاتسيانىڭ ءبىر ءتۇرى) الا الادى. ونىڭ مولشەرى بالانىڭ جاسىنا جانە ەلگە كەلگەن كۇنىنە بايلانىستى. سونداي-اق, رەپاتريانتتار وقۋداعى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا ساباقتارعا بارۋعا قۇقىلى.
ەگەر قازاقستانمەن سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل باعىتتاعى جۇمىس باسقا فورماتتا بولسا دا باستاپقى دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, شەتەلدە تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتاردى قولداۋ شەڭبەرىندە قازاقستاندا ءتورت نەگىزگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى, اتاپ ايتقاندا, جوعارى وقۋ ورىندارى بازاسىندا دايىندىق كۋرستارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنا 4% كۆوتا, كوللەدجدەرگە 4% كۆوتا, بولون پروتسەسى جانە اكادەميالىق ۇتقىرلىق جەلىسى بويىنشا ستيپەنديالىق باعدارلاما. بۇل رەتتە, رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بولىنەتىن كۆوتالار جىل سايىن تولىق كولەمدە يگەرىلمەيدى. مىسالى, 2020 جىلى قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن دايىندىق بولىمىنە 1 300 ورىن بولىنسە, تەك 825 تالاپكەر عانا تۇسكەن بولاتىن, ال ۇبت-عا قاتىسۋ ءۇشىن قۇجاتتار تاپسىرعاندار سانى 2025 بولدى. 2020-2021 وقۋ جىلىندا ەتنوستىق قازاقتار ءۇشىن مەملەكەتتىك كۆوتانىڭ 4%, ەكى مىڭنان استام ورىنعا تەڭ بولعانىنا قاراماستان, تەك 909 تالاپكەر عانا گرانت يەگەرى اتانعان ەكەن. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە كوللەدجدەردە ءبىلىم الۋعا نيەت بىلدىرگەن قانداستارىمىزعا كەلسەك, 539 قانداسىمىز قۇجات تاپسىرىپ, بارلىعى دا وقۋعا تۇسكەن بولاتىن.
جوعارىداعى ستاتيستيكانى ءبىز بوسقا كورسەتىپ وتىرعان جوقپىز. ەگەر دە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرگە بەرىلەتىن كۆوتالاردىڭ يگەرىلۋىنە نازار اۋدارساق, ولار ءارتۇرلى, ياعني ءبىرىنشىسى ەشقاشان تولىق يگەرىلگەن ەمەس. وسى ورايدا, ءبىزدى ءبىر عانا سۇراق مازالايدى. دەمەك, كوللەدجدەرگە بەرىلەتىن كۆوتا سانىن كوبەيتۋ كەرەك. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەرگەن مالىمەتتەرىنە سايكەس, جوعارى سۇرانىسقا يە ماماندىقتار قاتارىنا تراكتورشى-مەحانيزاتورلار, جۇرگىزۋشىلەر, داياشىلار, ساۋدا وكىلدەرى, دانەكەرلەۋشىلەر, ءتۇرلى جۇمىس ىستەۋشىلەر/جۇك تيەۋشىلەر, ازپازدار, تاربيەلەۋشىلەر, تاس قاشاۋشىلار مەن كەڭسە-مەنەدجەرلەرى ەندى. قاراپ وتىرساق, كەلتىرىلگەن قاجەتتى ماماندىقتاردىڭ كوبىسى كوللەدجدە وقىتىلادى.
سول سەبەپتى, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بەرىلەتىن كۆوتانى ازايتىپ, كوللەدجدەرگە, كەرىسىنشە, ەكى ەسە كوبەيتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كوللەدجدەرگە كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەر تۇسەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, يزرايل تاجىريبەسى نەگىزىندە, ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قامقورشى بەكىتكەن ءجون بولار ەدى (مىسالى, قوسىمشا اقىعا كوللەدج وقىتۋشىسى/كۋراتور بولسا). ونىڭ ۇستىنە بۇنداي ۇقساس تاجىريبە بىزدە بار. مىسالى, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە ورتا ءبىلىم ينفراقۇرىلىمىن ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن وڭتۇستىك ايماقتاردان سولتۇستىككە مەكتەپ وقۋشىلارىن اۋىستىرىپ, اكىمدىك ولاردى ءوز قامقورلىعىنا الۋدا.
سونىمەن قانداستارىمىزعا قازاقستاندا ءبىلىم الۋ ءۇشىن بولىنەتىن كۆوتالاردىڭ تولىق كولەمدە يگەرىلمەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى قانداي ەكەنىن انىقتاپ كورسەك. بىرىنشىدەن, ۇبت ەمتيحاندارىن تاپسىرۋدىڭ وزىندىك قيىندىعى بار جانە ول وقۋ باعدارلامالارى مەن مەكتەپ پاندەرىندەگى ايىرماشىلىققا بايلانىستى. مىسالى, ەتنوستىق قازاقتار قازاقستان تاريحى, قازاق ءتىلى پاندەرىن تۇرىپ جاتقان ەلدەرىندە وتپەيدى. سونىمەن قاتار ەتنوستىق قازاقتار قازاق ءتىلىن بىلەتىنىنە قاراماستان, ءۇش ءتۇرلى ءالفاۆيتتىڭ بولۋىنا بايلانىستى تىلدىك ماسەلە دە بار – كيريلليتسا (ونى قازاقستاندا تۇراتىن قازاقتار, سونداي-اق تمد-نىڭ كەيبىر ەلدەرى قولدانادى), لاتىن (ونى تۇرىك قازاقتارى پايدالانادى) جانە اراب (توتە) جازۋى (قىتاي قازاقتارىندا). ەكىنشىدەن, ەتنوستىق قازاقتار ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى نەمەسە مۇلدە بولماۋى, ءتيىستى وقۋ-ادىستەمەلىك بازانىڭ جوقتىعى. وسىعان بايلانىستى, قازاقستان شەتەلدە نەعۇرلىم بەلسەندى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋى كەرەك. ماسەلەن, تۇراقتى/جۇيەلى نەگىزدە Abaı Úıi مادەني-ىسكەرلىك ۇيلەرىن تارتۋ, سونداي-اق زاماناۋي قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ ادىستەمەلەرىن ۇسىنۋ ارقىلى. ۇشىنشىدەن, مۇنىڭ سەبەبى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە ءتيىستى جۇيەلىك ساياساتتىڭ بولماۋىندا. جوعارى بىلىمگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, قازاقستان يزرايل سياقتى شەتەلدەگى قازاق قوعامداستىقتارىنىڭ بالالارىن, ءتىپتى بالاباقشالارعا دا, ەڭ بولماعاندا, مەكتەپتە ءبىلىم الۋ ءۇشىن تارتۋعا نازار اۋدارۋى كەرەك.
بايقاعانىمىزداي, يزرايلدىك تاجىريبە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا قاتىسۋعا جانە مادەني, كەيدە ءتىپتى يدەولوگيالىق باعىتتا, جاس ەۆرەيلەرگە ارنالعان دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل ماسەلەدە قازاقستان ءوز تاجىريبەسىن ەندى قالىپتاستىرۋدا.
وسىلايشا, ەتنوستىق رەپاتريانتتاردى قولداۋعا ارنالعان يزرايلدىك جوعارىدا اتالعان بارلىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى, يزرايل ءۇشىن ەكونوميكالىق ءتيىمدى, قوعامعا اۋىرتپالىقسىز بەيىمدەلۋگە جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ولار ەلدىڭ ادامي كاپيتالىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيالىق ۇلەس رەتىندە دە قىزمەت ەتەدى. قاراستىرىلعان ءيزرايلدىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ەۆرەي حالقىنىڭ سانىنا وڭ اسەر ەتۋى بىزگە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدە يزرايلدىك تاجىريبەنى قولدانۋ ارقىلى مادەنيەت پەن تىلگە باۋلۋ, ەتنوستىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ شەتەلدىك وتانداستارىمىز ءۇشىن قازىرگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەداۋىر كەڭەيتۋ جانە جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى بار. وسىنداي ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ بولاشاق ۇرپاقتىڭ قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرۋىنە نەمەسە ءارتۇرلى كەزەڭدەردە اتاجۇرتىمەن قايتا قاۋىشۋىنا, ولاردىڭ قالىپتاسۋى مەن جان-جاقتى دامۋىنا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىندا دەپ بىلەمىز.
گۋزال گالياكباروۆا,
«وتانداستار قورى» كەاق ساراپشىسى
