قازاقستان • 31 تامىز، 2021

مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تەمىرقازىق باعدارى

109 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان ءوزىنىڭ دەموكراتيالى، زايىرلى، قۇقىقتىق، الەۋمەتتىك مەملەكەت ەكەنىن اتا زاڭى ارقىلى بۇكىل الەمگە تانىتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ەگەمەن مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشقان زاڭنامالىق قۇجات بولدى. بۇل زاڭنىڭ قابىلدانۋى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزىن قالادى. ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن بەلگىلەدى. تۇڭعىش رەت بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا سالىنعان دا، ەلدىڭ كوپتەگەن پىكىرى ەسكەرىلگەن نەگىزگى زاڭ دا وسى 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا. قازىر كەلتىرىپ جۇرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، قۇجاتتى تالقىلاۋعا 3 ملن 345 مىڭ ادام قاتىسىپتى.

«سول ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلداردى ەسكە العاندا، ەلىمىزدى كۇردەلى الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەرگە سوقتىرماي، امان ساقتاپ، الەمدىك قو­عامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىن­دە­گى وسى زامانعى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن نە كە­رەك­تىڭ ءبارىن ىستەگەنىمە، مەملەكەتتى قۇرۋعا قىزمەت جاساعانىما سەنىمدىمىن»، دەپ جازدى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

سوڭعى ەكى جىل ەلىمىزگە وڭاي تيگەن جوق. الەمدى جايلاعان پاندەميا قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق. اتا زاڭدى ورىنداۋ ارقىلى مەملەكەت مەديتسينالىق قىزمەتتى جانە ءبىلىم بەرۋدى جاقسارتۋ، جاپپاي تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى، جالاقى جانە ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرىن كوبەيتۋ، ازاماتتارعا جانە وتاندىق كاسىپكەرلەرگە سالىقتى ازايتۋ سياقتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءتۇ­يى­نىن شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. وڭىرلەردە جۇ­مىس­سىزدار سانىن ازايتۋ ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن كوپتەپ اشۋ كەرەك. ازاماتتاردىڭ ءبىلىم الۋداعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تەحنيكالىق جانە ەڭبەك قىزمەتىن كورسەتەتىن كادرلاردى دايار­لاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ۇلعايتقان ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن وندىرۋشىلەرگە ءوز ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن ماقساتتى نەسيەلەر بەرۋ تەتىگىن قا­لىپتاستىرۋ كەرەك.

كونستيتۋتسيامىز بويىنشا الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك ساياسات – ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىق­تا­رىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە قورعايتىن مەم­­لەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتى. وسى ار­قىلى ازاماتتاردىڭ ادىلەتتىلىك نەگى­زىن­دەگى قۇقىقتارى ساقتالىپ، ماتەريال­دىق قۇن­دىلىقتارى قامتاماسىز ەتىلەدى. مەملە­كەت ءۇشىن ادامعا دەگەن قامقورلىقتان، ونىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدان باسقا ماڭىزدى ەشتەڭە جوق، سوندىقتان دا مەملەكەت ادامداردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى.

سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ سە­ناتتىڭ سەسسيانى قورىتىن­دى­لاعان سوڭ­عى وتىرىسىندا مەملەكەت باس­شى­سى­نىڭ ەلى­مىزدى جاڭعىرتۋ باعدارىن زاڭ­نا­ما­لىق تۇر­عىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىم­دى جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. تورا­عا­نىڭ مالىمدەۋىنە سايكەس پارلامەنت 63 زاڭ قابىلدادى. ولاردىڭ ىشىندە 15 زاڭعا دەپۋتاتتىق كورپۋس باستاماشىلىق جاسادى. پالاتانىڭ قاراۋىنا تۇسكەن ءار زاڭ جوباسى جان-جاقتى قارالىپ، تۇراقتى كومي­تەت­تەر مەن جالپى وتىرىستاردا كەڭىنەن تال­قىلاندى. ازاماتتار مەن ساراپشىلار قو­عام­داستىعىنىڭ ۇسىنىستارى دا نازاردان تىس قالمادى.

وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ باستاماشى بولۋىمەن قابىلدانعان جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە تىيىم سالعان زاڭ­دى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. وسىلايشا، بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلدى. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ بويىنشا دا شارالار قابىلداندى. اۋىل حالقىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا قوسىمشا فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىكتەر بەرىلدى.

سەنات دەپۋتاتتارى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە، ىندەتتىڭ تارالۋىنا توس­قا­ۋىل قويۋعا، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قول­داۋ­عا كوپ كوڭىل ءبولدى.

«بۇل وزگەرىستەردىڭ تۇپكى ماقساتى – ازا­مات­­تارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ەكەنى ءسوزسىز. اشىقتىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋى العاش رەت زاڭمەن رەگلامەنتتەلدى. سوت-قۇقىق قور­عاۋ سالاسىندا قابىلدانعان زاڭنامالىق وزگە­رىستەردىڭ اۋقىمدى بولىگى ازاماتتار قۇقىق­تارىنىڭ قورعالۋىنا، كاسىپكەرلەردى زاڭ­سىز ارالاسۋدان قورعاۋعا باعىتتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق زاڭنامادا العاش رەت «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك» ۇعىمىنا انىق­تاما بەرىلدى. مەملەكەت تاراپىنان وسى باعىت­تى قولداۋدىڭ ناقتى شارالارى مەن تەتىك­تەرى بەلگىلەندى. بۇل ماڭىزدى زاڭ جوباسىن سەناتورلار قىسقا مەرزىمدە ۇكىمەتپەن جانە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسىپ دا­يىندادى»، دەدى سەنات توراعاسى.

بيىلعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ەلىمىزدىڭ «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنى. وندا پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ساياسي پارتيالاردىڭ ما­جىلىسكە ءوتۋ شەگى 7 دەن 5 پايىزعا دەيىن تو­مەندەتىلدى. سايلاۋدا بەرىلەتىن بارلىق دەڭ­گەيدەگى بيۋللەتەندەرگە «بارىنە قار­سىمىن» دەگەن جاڭا باعان ەنگىزىلدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – اۋىلدىڭ جانە اۋىلدىق وكرۋگ­تەردىڭ اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋدى قام­تاماسىز ەتەتىن نورمالار قوسىلدى. بۇنىڭ ناتيجەسى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ كەزىندە كو­رىنىس تاپتى دەپ ايتۋعا بولادى.

سونىمەن قاتار، «2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ، الەۋمەتتىك قولداۋ، دەنساۋلىق، ءبىلىم، شاعىن جانە ورتا بيزنەس، ەڭبەكپەن قامتۋ سالالارىنا، ينفرا­قۇرىلىم، باسقا دا ماڭىزدى باعىت­تار­دى دامىتۋعا قوسىمشا قاراجات ءبو­لىندى. مىسالى، الەۋمەتتىك سالانى نىعاي­تۋ­عا 347 ملرد تەڭگە قارالسا، 140 ملرد تەڭگە قارجى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى جولداردى جون­دەۋگە، قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باعىت­تال­دى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» اياسىندا 100 ملرد-قا جۋىق تەڭگە، ال «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 70 ملرد تەڭگە اقشا ءبولىندى. ەلدى جاۋلاعان ىن­دەت­كە قارسى كۇرەسكە بايلانىستى بيۋدجەتتەن 265 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرىلدى.

كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ تاۋەل­سىزدىگىمىز بەن مەملەكەتتىگىمىزدى نى­عاي­تۋ جولىندا عاسىرلىق ءمانى بار اۋقىم­دى ىستەر اتقارىلىپ كەلەدى. بۇل ورايدا الما­تى قا­لاسىنىڭ دا ءرولىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇندا ەل تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەر قا­بىل­داندى.

ەل ەكونوميكاسىنىڭ 20 پايىزى الماتىعا تيەسىلى، شيرەك عاسىر ىشىندە قالا ەكونوميكاسى 100 ەسە، شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءونىمىنىڭ كو­لەمى 130 ەسە ءوستى. قالا اۋماعى مەن ونىڭ تۇر­­عىن ءۇي قورى 2 ەسە ۇلعايدى. بۇگىندە شە­تەلدىك ءتۋريستىڭ ءاربىر ەكىنشىسى الماتىعا كەلەدى. جاقىندا عانا حالىق سانى 2 ميلليوننان استى. تۇراقسىز ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان، مەگاپوليس بيزنەس-باستامالار ءۇشىن كەلەشەگى مول ينۆەستيتسيالىق الاڭ بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.

الماتى «شەتسىز قالا» قاعيداتى بويىنشا داميدى. مۇنداي باعدارلامالىق مىندەتتى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قويىپ وتىر. ەڭ وزەكتى ماسەلە – قالانىڭ تاريحي ورتالىعى مەن مەگاپوليسكە قوسىلعان اۋدان­دارىن، ياعني جاڭا الماتى قالاسىن دامى­تۋ­داعى تەڭگەرىمسىزدىكتەردى جويۋ. سوڭعى 10 جىلدا قالا اۋماعى 2 ەسەدەن ارتىق ۇلكەيدى. وسىعان وراي، جاڭا اۋداندى ينفرا­قۇرى­لىم­مەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت­تىلىگى دە كۇرت ءوستى. سوندىقتان قالا باسشىلىعى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە شاھاردىڭ شەت اۋماق­تا­رىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. وسىعان وراي، قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ۇسىنعان «الماتى-2050» دامۋ ستراتەگياسى تۇر­عىنداردىڭ قىزۋ تالقىلاۋىنان سوڭ 2019 جىلعى جەلتوقساندا قابىلداندى. قالا­نىڭ الداعى 30 جىل ىشىندەگى دامۋ جوسپارى تاپتىشتەپ جازىلعان ستراتەگيا ىسكە اسا باس­تا­دى.

الايدا بىلتىر باستالعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ءبارىن قام­تىپ، ادامزاتقا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. اسا قاتەرلى ىندەتتى حالىقتىڭ جاپپاي جۇق­تىر­ماۋىن قاداعالاۋ، ءولىم-ءجىتىمنىڭ الدىن الۋ، پاندەميا جاعدايىنا بەيىمدەلىپ، قالا تىرشىلىگىن توقتاتپاۋ باستى مىندەتكە اينالدى. مەگاپوليستىڭ جۇمىس جۇيەسى مەن باسقارۋ تەتىكتەرى قايتا قارالدى. ەڭ الدىمەن، بيۋدجەت ساياساتى قايتا قۇرىلدى. بارلىق مادەني، ويىن-ساۋىق ءىس-شارالارىنا جوسپارلانعان شىعىندار ازايتىلدى. ۇنەم­دەلگەن 108،4 ملرد تەڭگە كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋگە با­عىت­تالدى. وسى قاراجاتتىڭ كومەگىمەن جاڭا اۋرۋحانالار سالىنىپ، ءدارى-دارمەك پەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ستراتەگيالىق قورلارى قۇ­رىلدى، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپ­تا­رىنا، پاندەميامەن كۇرەستە الدىڭعى شەپتە تۇرعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتىلدى.

پاندەميا بىزگە قاۋىپسىزدىك شارالارىن مىقتاپ ۇستانۋدى، ساق بولۋدى، جاڭا تول­قىن­عا دايىن بولۋدى ۇيرەتتى. بۇل كەزەڭ ادامداردى جاقىنداستىرىپ، قۇندىلىقتاردى قايتا زەردەلەتىپ، جاقىنىمىزعا جاناشىر، قامقور بولۋعا شاقىردى. قازىرگى قالىپ­تاسقان جاعدايدا ادامدار دارىگەر مەن ۇستاز­دىڭ، پوليتسيا مەن اسكەري قىزمەتشىنىڭ ەڭبە­گىن باعالاي باستادى. ءبىز ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تى­نىشتىعى مەن بەيبىتشىلىگى باستى ورىندا. ۇلت ساۋلىعىن دا ويلاۋ ماڭىزدى.

ەلدىڭ ەلدىگى، مەملەكەتتىلىكتىڭ تەمىرقازىق باعدارى ايقىندالعان اتا زاڭىمىزدى ارداق­تاۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ابزال بو­رى­شى. قازاقستان كونستيتۋتسياسى ۋاقىت سى­نىنان سۇرىنبەي ءوتتى، ءوزىنىڭ زامان تالابىنا لايىقتىعىن جان-جاقتى دالەلدەدى. ال كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، نەگىزگى زا­ڭىمىز الەمدەگى جالپىادامزاتتىق قۇن­دىلىقتاردى دارىپتەيتىن ەڭ ۇزدىك 50 كونس­تي­تۋ­تسيانىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى ەكەن. بۇنىڭ ءوزى اتا زاڭىمىزدىڭ ۇلكەن الەۋەتىن بىلدىرسە كەرەك.

 

سۇلتانبەك ماكەجانوۆ،

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

جاس تەننيسشىلەر جارادى

تەننيس • بۇگىن، 08:32

تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:27

ۇقساس جاڭالىقتار