«سول ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلداردى ەسكە العاندا, ەلىمىزدى كۇردەلى الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەرگە سوقتىرماي, امان ساقتاپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىقتى مۇشەسى رەتىندەگى وسى زامانعى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن نە كەرەكتىڭ ءبارىن ىستەگەنىمە, مەملەكەتتى قۇرۋعا قىزمەت جاساعانىما سەنىمدىمىن», دەپ جازدى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سوڭعى ەكى جىل ەلىمىزگە وڭاي تيگەن جوق. الەمدى جايلاعان پاندەميا قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق. اتا زاڭدى ورىنداۋ ارقىلى مەملەكەت مەديتسينالىق قىزمەتتى جانە ءبىلىم بەرۋدى جاقسارتۋ, جاپپاي تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, جالاقى جانە ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەر مولشەرىن كوبەيتۋ, ازاماتتارعا جانە وتاندىق كاسىپكەرلەرگە سالىقتى ازايتۋ سياقتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. وڭىرلەردە جۇمىسسىزدار سانىن ازايتۋ ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشۋ كەرەك. ازاماتتاردىڭ ءبىلىم الۋداعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تەحنيكالىق جانە ەڭبەك قىزمەتىن كورسەتەتىن كادرلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ۇلعايتقان ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە ءوز ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن ماقساتتى نەسيەلەر بەرۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ كەرەك.
كونستيتۋتسيامىز بويىنشا الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك ساياسات – ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە قورعايتىن مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتى. وسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ ادىلەتتىلىك نەگىزىندەگى قۇقىقتارى ساقتالىپ, ماتەريالدىق قۇندىلىقتارى قامتاماسىز ەتىلەدى. مەملەكەت ءۇشىن ادامعا دەگەن قامقورلىقتان, ونىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدان باسقا ماڭىزدى ەشتەڭە جوق, سوندىقتان دا مەملەكەت ادامداردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءبارىن جاساۋعا مىندەتتى.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ سەناتتىڭ سەسسيانى قورىتىندىلاعان سوڭعى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ باعدارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. توراعانىڭ مالىمدەۋىنە سايكەس پارلامەنت 63 زاڭ قابىلدادى. ولاردىڭ ىشىندە 15 زاڭعا دەپۋتاتتىق كورپۋس باستاماشىلىق جاسادى. پالاتانىڭ قاراۋىنا تۇسكەن ءار زاڭ جوباسى جان-جاقتى قارالىپ, تۇراقتى كوميتەتتەر مەن جالپى وتىرىستاردا كەڭىنەن تالقىلاندى. ازاماتتار مەن ساراپشىلار قوعامداستىعىنىڭ ۇسىنىستارى دا نازاردان تىس قالمادى.
وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ باستاماشى بولۋىمەن قابىلدانعان جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە تىيىم سالعان زاڭدى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. وسىلايشا, بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلدى. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ بويىنشا دا شارالار قابىلداندى. اۋىل حالقىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا قوسىمشا فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىكتەر بەرىلدى.
سەنات دەپۋتاتتارى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە, ىندەتتىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا كوپ كوڭىل ءبولدى.
«بۇل وزگەرىستەردىڭ تۇپكى ماقساتى – ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ەكەنى ءسوزسىز. اشىقتىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋى العاش رەت زاڭمەن رەگلامەنتتەلدى. سوت-قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا قابىلدانعان زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ اۋقىمدى بولىگى ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا, كاسىپكەرلەردى زاڭسىز ارالاسۋدان قورعاۋعا باعىتتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق زاڭنامادا العاش رەت «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك» ۇعىمىنا انىقتاما بەرىلدى. مەملەكەت تاراپىنان وسى باعىتتى قولداۋدىڭ ناقتى شارالارى مەن تەتىكتەرى بەلگىلەندى. بۇل ماڭىزدى زاڭ جوباسىن سەناتورلار قىسقا مەرزىمدە ۇكىمەتپەن جانە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسىپ دايىندادى», دەدى سەنات توراعاسى.
بيىلعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ەلىمىزدىڭ «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنى. وندا پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ شەگى 7 دەن 5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. سايلاۋدا بەرىلەتىن بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋللەتەندەرگە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن جاڭا باعان ەنگىزىلدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – اۋىلدىڭ جانە اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار قوسىلدى. بۇنىڭ ناتيجەسى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ كەزىندە كورىنىس تاپتى دەپ ايتۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار, «2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, الەۋمەتتىك قولداۋ, دەنساۋلىق, ءبىلىم, شاعىن جانە ورتا بيزنەس, ەڭبەكپەن قامتۋ سالالارىنا, ينفراقۇرىلىم, باسقا دا ماڭىزدى باعىتتاردى دامىتۋعا قوسىمشا قاراجات ءبولىندى. مىسالى, الەۋمەتتىك سالانى نىعايتۋعا 347 ملرد تەڭگە قارالسا, 140 ملرد تەڭگە قارجى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى جولداردى جوندەۋگە, قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالدى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» اياسىندا 100 ملرد-قا جۋىق تەڭگە, ال «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 70 ملرد تەڭگە اقشا ءبولىندى. ەلدى جاۋلاعان ىندەتكە قارسى كۇرەسكە بايلانىستى بيۋدجەتتەن 265 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرىلدى.
كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ تاۋەلسىزدىگىمىز بەن مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ جولىندا عاسىرلىق ءمانى بار اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ كەلەدى. بۇل ورايدا الماتى قالاسىنىڭ دا ءرولىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇندا ەل تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداندى.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ 20 پايىزى الماتىعا تيەسىلى, شيرەك عاسىر ىشىندە قالا ەكونوميكاسى 100 ەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءونىمىنىڭ كولەمى 130 ەسە ءوستى. قالا اۋماعى مەن ونىڭ تۇرعىن ءۇي قورى 2 ەسە ۇلعايدى. بۇگىندە شەتەلدىك ءتۋريستىڭ ءاربىر ەكىنشىسى الماتىعا كەلەدى. جاقىندا عانا حالىق سانى 2 ميلليوننان استى. تۇراقسىز ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان, مەگاپوليس بيزنەس-باستامالار ءۇشىن كەلەشەگى مول ينۆەستيتسيالىق الاڭ بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.
الماتى «شەتسىز قالا» قاعيداتى بويىنشا داميدى. مۇنداي باعدارلامالىق مىندەتتى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قويىپ وتىر. ەڭ وزەكتى ماسەلە – قالانىڭ تاريحي ورتالىعى مەن مەگاپوليسكە قوسىلعان اۋداندارىن, ياعني جاڭا الماتى قالاسىن دامىتۋداعى تەڭگەرىمسىزدىكتەردى جويۋ. سوڭعى 10 جىلدا قالا اۋماعى 2 ەسەدەن ارتىق ۇلكەيدى. وسىعان وراي, جاڭا اۋداندى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى دە كۇرت ءوستى. سوندىقتان قالا باسشىلىعى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە شاھاردىڭ شەت اۋماقتارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. وسىعان وراي, قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ۇسىنعان «الماتى-2050» دامۋ ستراتەگياسى تۇرعىنداردىڭ قىزۋ تالقىلاۋىنان سوڭ 2019 جىلعى جەلتوقساندا قابىلداندى. قالانىڭ الداعى 30 جىل ىشىندەگى دامۋ جوسپارى تاپتىشتەپ جازىلعان ستراتەگيا ىسكە اسا باستادى.
الايدا بىلتىر باستالعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ءبارىن قامتىپ, ادامزاتقا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. اسا قاتەرلى ىندەتتى حالىقتىڭ جاپپاي جۇقتىرماۋىن قاداعالاۋ, ءولىم-ءجىتىمنىڭ الدىن الۋ, پاندەميا جاعدايىنا بەيىمدەلىپ, قالا تىرشىلىگىن توقتاتپاۋ باستى مىندەتكە اينالدى. مەگاپوليستىڭ جۇمىس جۇيەسى مەن باسقارۋ تەتىكتەرى قايتا قارالدى. ەڭ الدىمەن, بيۋدجەت ساياساتى قايتا قۇرىلدى. بارلىق مادەني, ويىن-ساۋىق ءىس-شارالارىنا جوسپارلانعان شىعىندار ازايتىلدى. ۇنەمدەلگەن 108,4 ملرد تەڭگە كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋگە باعىتتالدى. وسى قاراجاتتىڭ كومەگىمەن جاڭا اۋرۋحانالار سالىنىپ, ءدارى-دارمەك پەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ستراتەگيالىق قورلارى قۇرىلدى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا, پاندەميامەن كۇرەستە الدىڭعى شەپتە تۇرعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتىلدى.
پاندەميا بىزگە قاۋىپسىزدىك شارالارىن مىقتاپ ۇستانۋدى, ساق بولۋدى, جاڭا تولقىنعا دايىن بولۋدى ۇيرەتتى. بۇل كەزەڭ ادامداردى جاقىنداستىرىپ, قۇندىلىقتاردى قايتا زەردەلەتىپ, جاقىنىمىزعا جاناشىر, قامقور بولۋعا شاقىردى. قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا ادامدار دارىگەر مەن ۇستازدىڭ, پوليتسيا مەن اسكەري قىزمەتشىنىڭ ەڭبەگىن باعالاي باستادى. ءبىز ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن بەيبىتشىلىگى باستى ورىندا. ۇلت ساۋلىعىن دا ويلاۋ ماڭىزدى.
ەلدىڭ ەلدىگى, مەملەكەتتىلىكتىڭ تەمىرقازىق باعدارى ايقىندالعان اتا زاڭىمىزدى ارداقتاۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ابزال بورىشى. قازاقستان كونستيتۋتسياسى ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى, ءوزىنىڭ زامان تالابىنا لايىقتىعىن جان-جاقتى دالەلدەدى. ال كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, نەگىزگى زاڭىمىز الەمدەگى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ەڭ ۇزدىك 50 كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى ەكەن. بۇنىڭ ءوزى اتا زاڭىمىزدىڭ ۇلكەن الەۋەتىن بىلدىرسە كەرەك.
سۇلتانبەك ماكەجانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
