مەملەكەتتىك ءتىل – بىرلىك پەن تاتۋلىق كەپىلى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ ەلىمىزدى تابىسقا باستايتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. ەلباسى ن.نازارباەۆ­تىڭ ء“بىز قازىعى بەرىك, مەم­­لە­كەتتىگى بەكەم, ءتورت قۇبىلاسى ساي قازاق ەلىنىڭ ايبىنىن اسىرىپ, اتاعىن الەم­گە ايگىلەدىك... ءبىز سياق­­تى حالقى­نىڭ سانى از, ەكونومي­كاسى دامۋ ۇستىندەگى ەلگە تەحنولوگيا اۋاداي قاجەت. سوندا عانا الەمنىڭ الىپ مەم­لە­كەتتەرى مەن توڭىرەگىمىز­دەگى ەل­دەر بىزبەن ساناسادى. بۇل باعدار­لا­ما­نىڭ تۇپكى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىگىن باياندى ەتۋ, قازاقتىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى­نىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ”, دەپ اتاپ كورسەتكەنى ارقاي­­سىمىز­دىڭ كۇندە­لىكتى جۇمى­سى­مىز­دىڭ اسىل ارقاۋىنا اينالۋى كەرەك دەپ تۇسىنەمىن. ءتىل – حالىقتىڭ جان-دۇنيەسى, رۋحاني نەگىزى مەن ەل ەركىندىگىن, ۇلت­تىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن باس­تى كۇش. ۇلت بولمىسىن ۇعىن­دىرىپ, جالپى جۇرتتى توڭىرەگىنە توپتاس­تىرۋشى, بىرىكتىرۋشى رەتىندە دە سانالادى. سوندىقتان مەملە­كەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – ءومىر تالابى, زا­مان سۇرانىسى, قوعام قاجەتتىلىگى دەگەن ءجون. ءتىلدى ءومىردىڭ بارلىق سالا­­سىن­دا قولدانىپ, اياسىن كە­ڭەي­تۋ جولىندا ءاربىر قازاقستان­دىق ءوزىنىڭ ازاماتتىق مىندەتىن ات­قارعاندا عانا ول ناتيجەلى بولا­تى­نىنا كۇن سايىن كوز جەتكىزىلىپ كەلەدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى القالى جيىنداردا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جايىنا توقتال­ماي وتكەن ەمەس. كەشەگى ادەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىنە 2009 جىلعى پرەزيدەنتتىك جانە مەملەكەتتىك ستيپەنديالاردى تاپسىرعان كەزدە دە “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ارتىقشىلى­عىنا ەشكىم تالاسا المايدى. ءتۇبىن­دە بارشا قازاقستاندىقتار مەملە­كەت­­تىك تىلدە سويلەيتىن بولادى. وزگە وركەنيەتتى ەلدەردە مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ مارتەبەسى قانداي بولسا, بىزدە دە سونداي بولادى. حالىقتىڭ مادە­نيەتى ونىڭ تىلىمەن جاسالاتىنى بەلگىلى. ءتىل تەك قانا قاتىناس قۇرا­لى ەمەس, ۇلتتىڭ بار سيپاتىن انىق­تايتى­ن ونىڭ نە­گىزگى كىلتى”, دەگەنى­نىڭ ءوزى ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك. قازاق – دانا حالىق. وعان “قات­تى ايتساڭ, قارىن­داسىڭا جاق­پاي­سىڭ, اقىرىن ايت­ساڭ, اقىڭ كەتەدى” دەگەن تامسىلمەن جاۋاپ بەرۋگە بولا­دى. ءتىل ماسەلەسى دە وسى ءتارىزدى. بىزدەر ۇيرەنشىكتى ءسۇر­لەۋ­دەن شىعا الماي, كۇنى بۇگىنگە ەرەن­سىز­­دىگى­مىزدەن ءسۇي­رەتىلىپ جۇرگەن جا­يى­­مىز بار. شۇ­راي­لى ءتىلدىڭ شىرايىن كەتىرەتىن­دەر دە ءوزىمىز. الايدا, ەل­باسى­نىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن, قولداۋى­مەن مەملەكەت تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ, كوڭىل اۋدارىلعا­نىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىل­دارى كوپكورىم ىلگەرىلەۋشىلىك بولدى. مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جە­دەل­­­دەتە ىسكە اسىرۋدىڭ باستى شار­تى – ونى بالاباقشادان باس­تاۋ قاجەتتىگى. قوعامدا قاي سالانى بولسىن مەم­لە­كەتتىك تىلدەن حابار­­دار, سالا­لىق ماماندار باسقارعانى ابزال. سەبەبى, ءتىل بىلگەننىڭ تامى­رىن­دا ۇلتتىق, حالىقتىق, ەلدىك, مەم­لەكەتشىلدىكتىڭ قانى مەن قاسيەتى بولادى. ۇلتتىق بولمىستى ۇعاتىن رۋح, قوعامدىق باعى­تتى اڭعاراتىن, ەرەكشەلىگىن تۇسىنە­تىن, ەلجاندىلىق اسقاق سەزىمى باسىم جاندار عانا كوسەگەمىزدى كوتەر­تەدى. “مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم” دەگەندى مەملە­كەتتىك قىزمەت­كەرلەرگە مىندەتتەگەن­دە عانا ونىڭ ومىرشەڭ­دىگىنە قول جەتەدى. حالىقتىڭ قانى مەن جانى سا­نالاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ابىرويى مەن بەدەلى قازاقستاندىقتاردىڭ مىندەتى, ادامي بورىشى بولۋى ءتيىس. دەمەك, باستى جاۋاپكەرشىلىك بيلىك باسىن­داعى ازاماتتارعا جۇكتەلۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك ءتىلدى قاجەتسىن­بەيتىن شەنەۋنىكتەر تارتىپكە شاقى­رىلسا دا ارتىق ەمەس. سەبەبى, باس­شى­سى مەم­­­لە­كەتتىك تىلگە وڭ قاباق تانىت­پا­سا, ءىس ىلگەرىلەمەيتىنىن كۇن­دەلىكتى ومىردە كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. تالاپ قويىپ, ءمان بەرگەن, جۇيەلى جۇمىس اتقارعان مەكەمەلەر مەن وبلى­س­­تاردا وزگەگە ۇلگى بولاتىن وڭ باس­تا­ما­لار ورنىق­قان. ونداي وڭىرلەر مەن مەكەمەلەر ەلىمىزدە جوق ەمەس, بار. مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەت­تىكتى ايقىن­داي­تىن فاكتور­لار­دىڭ ءبىرى, ءارى بىرە­گ­ەيى. ەركىن­دىك پەن تەڭدىك بەرىلگەندىكتەن, وزگە قانشا ءتىل بىلگىڭ كەلسە دە بىلە بەر, ۇيرەن, ونىڭ ارتىق­تى­عى جوق. بىراق, قازاق تىلىنە دە­گەن باسىم­دىقتى ەستەن شىعار­ماۋى­مىز كەرەك. ويتكەنى, قازاق ءتىلى باسقا ەلدە قولدانىلىپ, مەم­لە­كەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولا المايدى. ونىڭ وتانى – قازاق­ستان. ءوز ەلىندە وسى ءتىلدى دامىتامىز دەيتىندەردىڭ ءسوزى قۇلاعىما تۇرپىدەي تيەدى. بۇل ءجونسىز. قازاق ءتىلى – ۇققان جانعا دامىعان, كادەگە جارا­عان, ۇلتتىڭ بولمىسىن بايانداعان ءتىل. ونىمەن قازاق جات ەلمەن  ديپلو­ما­تيا­لىق جۇمىستار جۇرگىزىپ, دوسىن تۋىس, دۇشپانىن دوس ەتىپ, بارلىق سالادا تاريح كوشىنەن قالماي كەلگەن. جانە كيەلى ءتىلدىڭ وعان قۇدىرەتى جەتكەن دە. بىردە-ءبىر تۇركى تىلدەس حالىقتا ون تومدىق ءتۇسىندىر­مە سوزدىك جوق. مۇنداي قۇندى دۇنيە تەك قازاقتا عانا بار, وسى ۇلتقا عانا ءتان رۋحاني بايلىق. جاھاندانۋدىڭ بۇگىنگى كەزەڭىن­دە دە, بۇعان دەيىن دە ەلىمىز باتىس­قا ەلىكتەپ, سول ۇلگىمەن كۇن كورۋگە, جۇرۋگە كوشكەنى جاسىرىن ەمەس. حوش دەلىك. ولاي بولسا, تىلگە دە سول ەلدەرشە ءمان بەرە, بارشاعا ور­تاق ءتىل ەتىپ, قۇرمەتتەپ, نەگە قولدانباسقا. تاجىريبە الماسىپ, يدەيا, پىكىر ءبولىسىپ, ءتىل ماسەلەسىن نەگە ورتاعا سالمايمىز. قازاق ءتىلىنىڭ ۋىزىنان اجىراپ, بايلىعى­نان كوز جازىپ, ۇرپاققا باي ءتىلدى نەگە بايانداپ بەرمەسكە. مەملە­كەتتىك ءتىل بولعاندىقتان, قازاق ءتىلىن كۇللى قازاقستاندىقتار ورتاق ءتىل ەتىپ, نەگە ورنىقتىرمايمىز. قازاقشا ۇيرەنۋ كەرەك, وعان جاع­داي جاساۋ كەرەك دەگەن ابدەن جاۋىر بولعان, جاتتاندى ءسوز تىركەستەرىمەن كوزبوياۋشىلىق جا­ساپ, ەلدى الداۋسىراتۋدان ارىلىپ, كونستي­تۋتسيا مەن “تىلدەر تۋرا­لى” زاڭداعى كورسەتىلگەن مەملە­كەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى دەگەندى مىندەتتى تۇردە ورىنداۋ قاجەت دەگەن تالاپ قوياتىن كەز جەتتى. ءتىلدىڭ نەگىزگى قىزمەتى –   حا­لىق­تى بىرىكتىرۋ. دەمەك, مەملەكەت­تىك ءتىلدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورىن­­دارىندا نەگىزگى ءتىل رەتىندە قول­دانىلۋىن قالىپتاستىر­عان ءجون. قىزمەتكە الاردا مەملە­كەتتىك تىلدە ويلايتىن, سويلەيتىن, تەرەڭ سۋسىن­داعان, قازاقتىڭ بولمىسىن ۇعاتىن قارىمدى دا قابىلەتتى جاستاردى الىپ, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جازۋعا باۋلۋ شارت. ەلباسى­نىڭ دانالىعى مەن كورەگەندىگىن اڭعارىپ, “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن” دەگەنىنە قولداۋ كورسەت­سەك, وزگەلەر قايدا كەتەدى. سوندا قازاق ءتىلى قول­دانىسقا ەنىپ, ورتاق ءتىل­گە اينا­لارى اقيقات. قازاق ءتىلى – شاعىس­تىرۋشى ەمەس, ەگەمەندىك­تىڭ تابىس­تىرۋشى  الىپ بۇتاعى, ءباي­تەرەگى. تەك ونىڭ جاپىراق جايۋى كۇتىمىنە بايلا­نىستى بولىپ تۇر. ءتىل بىلىگى – مادەنيەتتىلىگىمىز بەن ەلجاندىلىعىمىزدىڭ نىشا­نى. ءار­بىر ءىسىمىز مەملەكەتتىك ءمۇد­دەنى جاس­تارعا ۇعىندىراتىن ۇلتتىق ەرەك­شەلىكتەردى ۇلىقتاپ, حالىقتىڭ ابى­روي-بەدەلىن كوتەرەتىن, رۋحى بيىك, مادەنيەتى مارتەبەلى ۇرپاققا بەرىلە­تىن ۇلتتىق تاربيەمەن باعىتتالعانى دۇرىس. وزگە ەتنوس وكىلدەرىن جۇرەك قالاۋى­مەن, ورىس ءتىلدى قازاق جاس­تارىن مىندەتتى تۇردە مەملە­كەتتىك ءتىلدى وقىتىپ, ساناسىنا ءسىڭىرىپ, مەڭگەرۋدى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتسەك, نۇر ۇستىنە نۇر. سوندا عانا ءتىل ءوز مارتەبەسىنە لايىق قىزمەت اتقارادى. تاريحىمىزدى تارازى باسىنا سالساق “بىرەۋدىڭ ءسوزى ادەمى, بىرەۋدىڭ كوزى ادەمى” دەپ ءىنجۋ-مارجان ۇلت بايلىعىنا ءمان بەرمەي, وزگەنىكىن التىنعا بالاپ, ۇرپاعىمىزدى جات­باۋىر ەتىپ الدىق. ەندى سول ولقى­لىق­تىڭ ورنىن تولتىرا الماي, وپىق جەپ, شىر-پىر بولامىز. كەي جەردە ىستەن گورى قۇر ءسوز باسىم. وسى ورايدا بارلىق وڭىردە مەملەكەتتىك ءىستى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ قاجەت. قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە. وعان قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن كادر­لار­دى تارتۋ بۇگىنگى باستى مىندەتىمىز  بول­عانى ابزال. ياعني, بولاشاقتىڭ ىرگەتاسى بۇگىننەن قالاناتىنىن  ەسكەرگەن ءجون. ءسوز سوزدەن تۋادى. ەگەر قۇنارلى ءتىلدىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ, كۇندەلىكتى قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە ءوزىمىز ۇلەس قوسپاساق, وزگەلەردەن قالاي تالاپ ەتەمىز. “قۇلاعىنا ماقتا تىققاندارعا” بۇل از ايتىلىپ جۇرمەگەنى ايان. جاڭا عاسىر جاڭاشىلدىعىمىزدى تارازى باسىنا سالاتىنىن ۇمىتپايىق, اعايىن. اسىلى وسمان, “مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەت” بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى. الماتى وبلىسى.