ءوز ەلىڭدە تەرروريستىك توپ جوسپارلاعان جانە تاپسىرما بەرگەن شابۋىلدان 3 مىڭنان استام ادام قازا تاۋىپ, اتالعان ۇيىم مەكەندەگەن ەلدىڭ بيلىگى ىنتىماقتاستىق تانىتىپ, توپ پەن ولاردىڭ باسشىلارىن جاۋاپقا تارتۋعا كەلىسپەگەندە باسقا امالىڭ قالمايدى. اۋعانستانعا جاۋاپ رەتىندەگى شابۋىل سولتۇستىك اتلانتيكا كەلىسىمشارتىنىڭ 5-بابىنا سايكەس جاسالعان جالعىز اسكەري ءىس-قيمىل. قۇجاتقا قول قويعان تاراپتار ءبىر ەلگە جاسالعان شابۋىل بۇكىلىنە جاسالعان قاستاندىق دەپ سانادى. امەريكا قۇراما شتاتتارى باستاعان شابۋىل كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. ەكى جىلدان كەيىن يراكقا باسىپ كىرۋدەن ايىرماشىلىعى سول, ونى تەك بىرنەشە ەل ايىپتاپ, قارسى بولدى.
وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى 2001 جىلعى 11 قىركۇيەك وقيعاسىنا 20 جىل تولۋى ادەتتەگىدەن دە قايعىلى وتپەك. سول كۇنگى قورقىنىشتى ەستەلىكتەرىمەن قاتار اۋعانستانداعى جيىرما جىلدىق ساتسىزدىكتىڭ اۋىر سەزىمى بار. ەركىن جانە گۇلدەنگەن ەلدە ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن بۇكىل اۋعاندىقتى ساتىپ كەتىپ, امەريكانىڭ, ناتو-نىڭ جانە پرەزيدەنت دجو بايدەننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سەنىمىنە وراسان زور نۇقسان كەلدى. بىراق ايىپتاۋشىلاردىڭ كوبى اۋعانستاندا جۇزەگە اسقان جانە جاسالماعان نارسەگە سىن ايتسا دا, 2001 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن بەرگى ناعىز ساتسىزدىك ايماقتىق سيپاتقا يە. بۇل ساتسىزدىكتىڭ سەبەبى پاكىستاندا جاتىر.
پرەزيدەنت دجوردج بۋشتىڭ 2001-2002 جىلدارداعى سىرتقى ساياساتتاعى باياندامالارىن جازعان دەۆيد فرۋم ەگەر اقش باستاعان شابۋىل 2001 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اياقتالىپ, ۋساما بەن لادەندى ءولتىرىپ, نە تۇتقىنداپ ۇلگەرگەندە, امەريكانىڭ اۋعانستانعا باسىپ كىرۋى باسقاشا اياقتالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. اسكەر ەلدەن تەزىرەك كەتىپ, بۇكىل مىندەت جاڭا اۋعان ۇكىمەتىنە بەرىلىپ, اقش ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەمە المايتىن ەدى. ءبىز بۇل ايتىلعاندار قانشالىقتى ورىندالاتىنىن ەشقاشان بىلە المايمىز. بىراق ونىڭ پىكىرى اۋعانستانداعى سوعىستان كەيىن نازاردان تىس قالعان ماسەلەنى كورسەتەدى.
ون جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى, 2011 جىلى اقش ارنايى كۇشتەرى ولتىرگەنگە دەيىن, بەن لادەن اۋعانستان ۇكىمەتىنىڭ قۇزىرەتىن جۇرگىزۋ قيىنعا سوعاتىن تايپالىق ايماقتاردا ەمەس, پاكىستاندا جاسىرىندى. ول ەل استاناسى – يسلامابادتان نەبارى 120 شاقىرىم جەردە, پاكىستان اسكەري اكادەمياسى ورنالاسقان ورتاشا قالا – اببوتتابادتى مەكەندەدى.
سونىمەن قاتار كەيبىر «تاليبان» باسشىسى بيلىكتەن قۋىلعاننان كەيىن قاتارعا كوشتى, پاكىستاننىڭ قىزمەتتەرارالىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ قولداۋىمەن جانە ماقۇلداۋىمەن ولاردىڭ كوپشىلىگى اتالعان ەلگە كەلدى. بىلتىر دونالد ترامپ اسكەردى شىعارۋ جونىندە كەلىسىم جاساسقان «تاليباننىڭ» وپپوزيتسيالىق توپ رەتىندە ءومىر ءسۇرۋى, نەگىزىنەن, پاكىستاننىڭ قولداۋىنا بايلانىستى.
اقش-تىڭ 11 قىركۇيەك وقيعاسىنان كەيىنگى ەڭ ۇلكەن ساتسىزدىگى – اۋعانستانمەن شەكارالاس جاتقان مەملەكەتتەردىڭ – يراننىڭ, قىتايدىڭ, رەسەيدىڭ, ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتى مەن ءۇندىستاننىڭ كەلىسىمىنە, ەڭ باستىسى پاكىستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى قولداۋىنا قول جەتكىزە الماۋى. ارينە, ولاردىڭ كەيبىرى ەشقاشان قولدامايتىنى انىق. بىراق پاكىستان ۇزاق ۋاقىت بويى امەريكالىق تاراپتان اسكەري جانە باسقا دا كومەك الىپ وتىردى. «قىرعي قاباق سوعىس» كەزىندە اقش-تىڭ وداقتاسى سانالدى. اتالعان ەلدىڭ قىتايمەن اۋىز جالاسۋى, يادرولىق قارۋ باعدارلاماسىنا قىتايلىقتاردىڭ قولداۋ كورسەتىپ, تەحنولوگياسىمەن ءبولىسۋى اقش تاراپىنان اۋىلىن الشاق قوندىرعانىنىڭ بەلگىسى رەتىندە كورىنۋگە ءتيىس ەدى.
اقش-قا اۋعانستاندا ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىن يەلەنۋ ءۇشىن 2001 جىلدان كەيىن پاكىستانعا قاتىستى جەتكىلىكتى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋ وڭاي بولمايتىنى تۇسىنىكتى ەدى. اسىرەسە 2001-2002 جىلدارى پاكىستان مەن ءۇندىستان اسكەرى قاقتىعىسىپ, يادرولىق سوعىس قاۋپى تۋىنداعاندا قاۋىپ كۇشەيە ءتۇستى. سونىمەن قاتار بۇل كەزەڭدە اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى ماقساتى – ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا قىتايدىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقان ىقپالىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ۇندىستانمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ بولدى (وسىلايشا 2005 جىلى اقش پەن ءۇندىستاننىڭ ازاماتتىق يادرولىق كەلىسىمى جاسالدى). بۇل سەرىكتەستىك قازىرگى تاڭدا بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ستراتەگياسىنىڭ باستى بولىگى سانالادى. «تورتتىك» ەلدەرىنىڭ ء(ۇندىستان, جاپونيا, اۋستراليا جانە اقش) ءرولىن كۇشەيتۋ ارقىلى وسىعان قول جەتكىزۋ قاراستىرىلعان.
وسىلاردىڭ بارىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, بۋشتىڭ 2002 جىلعى حالىققا جولداۋىنداعى باستى قاتەلىگى – امەريكانىڭ جاۋلارىن «ز ۇلىمدىقتىڭ نەگىزى» دەپ سيپاتتاۋى بولدى. ول تەرروريزمدى قولدايتىن مەملەكەتتەر دەپ ايىپتاعان ءۇش مەملەكەت – يران, يراك جانە سولتۇستىك كورەيانىڭ ەشقايسىسى اقش-تىڭ اۋعانستانداعى ساتسىزدىگىنە, «تاليباننىڭ» قايتا ورالۋىنا كىنالى ەمەس.
بۇعان كىنالى, نەگىزىنەن, پاكىستان مەن امەريكانىڭ اتالعان ەلدى ءوز جاعىنا شىعارا الماۋى. ءتىپتى 2003 جىلى اقش بۇكىل نازارى مەن رەسۋرستارىن يراكقا باسىپ كىرۋگە بولمەسە دە, اۋعانستاندا جۇرگىزىلگەن ءساتسىز ساياساتتىڭ الدىن الا الماس ەدى.
پاكىستاندا جاسىرىندى. ول ەل استاناسى – يسلامابادتان نەبارى 120 شاقىرىم جەردە, پاكىستان اسكەري اكادەمياسى ورنالاسقان ورتاشا قالا – اببوتتابادتى مەكەندەدى.
سونىمەن قاتار كەيبىر «تاليبان» باسشىسى بيلىكتەن قۋىلعاننان كەيىن قاتارعا كوشتى, پاكىستاننىڭ قىزمەتتەرارالىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ قولداۋىمەن جانە ماقۇلداۋىمەن ولاردىڭ كوپشىلىگى اتالعان ەلگە كەلدى. بىلتىر دونالد ترامپ اسكەردى شىعارۋ جونىندە كەلىسىم جاساسقان «تاليباننىڭ» وپپوزيتسيالىق توپ رەتىندە ءومىر ءسۇرۋى, نەگىزىنەن, پاكىستاننىڭ قولداۋىنا بايلانىستى.
اقش-تىڭ 11 قىركۇيەك وقيعاسىنان كەيىنگى ەڭ ۇلكەن ساتسىزدىگى – اۋعانستانمەن شەكارالاس جاتقان مەملەكەتتەردىڭ – يراننىڭ, قىتايدىڭ, رەسەيدىڭ, ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتى مەن ءۇندىستاننىڭ كەلىسىمىنە, ەڭ باستىسى پاكىستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى قولداۋىنا قول جەتكىزە الماۋى. ارينە, ولاردىڭ كەيبىرى ەشقاشان قولدامايتىنى انىق. بىراق پاكىستان ۇزاق ۋاقىت بويى امەريكالىق تاراپتان اسكەري جانە باسقا دا كومەك الىپ وتىردى. «قىرعي قاباق سوعىس» كەزىندە اقش-تىڭ وداقتاسى سانالدى. اتالعان ەلدىڭ قىتايمەن اۋىز جالاسۋى, يادرولىق قارۋ باعدارلاماسىنا قىتايلىقتاردىڭ قولداۋ كورسەتىپ, تەحنولوگياسىمەن ءبولىسۋى اقش تاراپىنان اۋىلىن الشاق قوندىرعانىنىڭ بەلگىسى رەتىندە كورىنۋگە ءتيىس ەدى.
اقش-قا اۋعانستاندا ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىن يەلەنۋ ءۇشىن 2001 جىلدان كەيىن پاكىستانعا قاتىستى جەتكىلىكتى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋ وڭاي بولمايتىنى تۇسىنىكتى ەدى. اسىرەسە 2001-2002 جىلدارى پاكىستان مەن ءۇندىستان اسكەرى قاقتىعىسىپ, يادرولىق سوعىس قاۋپى تۋىنداعاندا قاۋىپ كۇشەيە ءتۇستى. سونىمەن قاتار بۇل كەزەڭدە اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى ماقساتى – ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا قىتايدىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقان ىقپالىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ۇندىستانمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ بولدى (وسىلايشا 2005 جىلى اقش پەن ءۇندىستاننىڭ ازاماتتىق يادرولىق كەلىسىمى جاسالدى). بۇل سەرىكتەستىك قازىرگى تاڭدا بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ستراتەگياسىنىڭ باستى بولىگى سانالادى. «تورتتىك» ەلدەرىنىڭ ء(ۇندىستان, جاپونيا, اۋستراليا جانە اقش) ءرولىن كۇشەيتۋ ارقىلى وسىعان قول جەتكىزۋ قاراستىرىلعان.
وسىلاردىڭ بارىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, بۋشتىڭ 2002 جىلعى حالىققا جولداۋىنداعى باستى قاتەلىگى – امەريكانىڭ جاۋلارىن «ز ۇلىمدىقتىڭ نەگىزى» دەپ سيپاتتاۋى بولدى. ول تەرروريزمدى قولدايتىن مەملەكەتتەر دەپ ايىپتاعان ءۇش مەملەكەت – يران, يراك جانە سولتۇستىك كورەيانىڭ ەشقايسىسى اقش-تىڭ اۋعانستانداعى ساتسىزدىگىنە, «تاليباننىڭ» قايتا ورالۋىنا كىنالى ەمەس.
بۇعان كىنالى, نەگىزىنەن, پاكىستان مەن امەريكانىڭ اتالعان ەلدى ءوز جاعىنا شىعارا الماۋى. ءتىپتى 2003 جىلى اقش بۇكىل نازارى مەن رەسۋرستارىن يراكقا باسىپ كىرۋگە بولمەسە دە, اۋعانستاندا جۇرگىزىلگەن ءساتسىز ساياساتتىڭ الدىن الا الماس ەدى.
بۇلاي دەپ ايتۋ نازاردى قايعىلى ساتسىزدىكتەردەن اۋدارۋ ەمەس. بۇل – امەريكانىڭ حالىقارالىق بايلانىسىنداعى مورالدىق كەمشىلىكتەرى مەن جوسپارلاۋداعى قابىلەتسىزدىگىنىڭ كورسەتكىشى. Financial Times ءجۋرناليسى گيدەون راحمان اتاپ وتكەندەي, قازىر ءبىز پوستامەريكالىق الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز ءسوزسىز. فاريد زاكاريا 2008 جىلى قارجىلىق داعدارىستان بىرنەشە اي بۇرىن وسىنداي اتاۋمەن كىتاپ شىعارعاندا, كوپشىلىك ونى ەرتە دەپ ەسەپتەگەن. ەندى ءدال ۋاقىتىندا شىعارىلعانىنا كۇمان جوق.
بيلل ەمموتت,
The Economist جۋرنالىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى, پاندەميادان كەيىنگى ساياسات جونىندەگى جاھاندىق كوميسسيانىڭ تەڭ ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
