مەنىڭ بۇۇ-مەن قاتىناسىم 1989 جىلى قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن ءبىر جىل وتكەن سوڭ باستالدى. 1951 جىلدان بەرى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنا جىبەرىلەتىن كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىنا كسرو وداقتاس رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشىندە بىرەۋىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كىرەتىن, بۇل رەتتە بۇۇ-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى مەملەكەتتەر رەتىندە ۋكراينا كسر جانە بەلارۋس كسر وزدەرىنىڭ بولەك دەلەگاتسيالارىن جىبەرەتىن.
مەن 1990 جىلى كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.ا.شەۆاردنادزە باستاعان كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا بۇۇ با 45-سەسسياسىنىڭ جۇمىسىنا الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەردى قارايتىن با ءۇشىنشى كوميتەتىندەگى كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى رەتىندە قاتىستىم.
مۇشە مەملەكەتتەردىڭ دەلەگاتتارىمەن جانە بۇۇ حاتشىلىعىنىڭ باسشىلىعىمەن كوپتەگەن سۇحباتتارىمدا, جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋلەردە مەن سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنا بايلانىستى پروبلەمالار تۋرالى ۇنەمى ايتىپ ءجۇردىم.
كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى جانە قارۋسىزدانۋ مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن قارايتىن ءبىرىنشى كوميتەتتەگى كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى ۆ.ف.پەتروۆسكي مۇنى بىلەتىن. ول وسى ورايدا ماعان اتالعان كوميتەتتە ءسوز سويلەۋدى ۇسىندى. مەن ىقىلاسپەن كەلىستىم جانە كسرو-نىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياداعى تۇراقتى وكىلى س.ب.باتسانوۆپەن بىرلەسىپ, يادرولىق سىناقتارعا تولىق جانە جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ ماسەلەسى بويىنشا سويلەيتىن ءسوزدىڭ ءماتىنىن دايىندادىق.
23 قازان كۇنى تاڭەرتەڭ مەن كسرو دەلەگاتسياسىنىڭ اتىنان ءتىزىم بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ ءسوز سويلەدىم. كسرو-نىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى يۋ.م.ۆورونتسوۆ مەنى تىڭداۋعا ارنايى كەلدى. زالدا بۇۇ مۇشەسى ەمەس وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ وكىلى ءبىرىنشى كوميتەتتىڭ وتىرىسىندا العاش رەت ءسوز سويلەيتىنىن جانە بۇل ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرعانىن اتاپ وتكەن دەلەگاتتار كوپ بولدى.
بۇۇ ءبىرىنشى كوميتەتىنىڭ 1990 جىلعى 23 قازانداعى 13-وتىرىسىنىڭ رەسمي ستەنوگرافيالىق ەسەبى نەگىزىندە وسى باياندامانىڭ ءبىر بولىگىن دايەك رەتىندە كەلتىرگىم كەلەدى.
«ارىستانبەكوۆا حانىم (كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى):
يادرولىق قارۋدى سىناۋعا تىيىم سالۋ ماسەلەسى شىندىعىندا ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن نە جويىلۋىن ايقىندايتىن پروبلەماعا اينالدى. ونى شەشۋ ءۇشىن كۇللى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ, پارلامەنتشىلەردىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ جانە البەتتە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى تالاپ ەتىلەدى. اۋماعىندا سەمەي سىناق پوليگونى ورنالاسقان قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, بۇل ماسەلە ماعان استە جاقىن ءارى تۇسىنىكتى. قازاقستان, وكىنىشكە قاراي, وسى زارداپتىڭ ءبارىن باستان وتكەردى. سەمەي پوليگونىندا سىناقتار جۇرگىزىلگەن 40 جىل ىشىندە سانسىز يادرولىق زاريادتار جارىلىپ, ولاردىڭ جيىنتىق قۋاتى مىڭداعان حيروسيما بومبالارىمەن تەڭەستى. ايتا كەتۋ كەرەك, 1963 جىلعا دەيىن بۇل سىناقتاردىڭ كوپشىلىگى اشىق تۇردە وتكىزىلدى. وسىنىڭ ءبارى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتاعا جانە ىرگەلەس اۋماقتاردىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور زالال كەلتىردى.
مەن ءبىرىنشى كوميتەتتە يادرولىق سىناقتاردىڭ ادامزاتقا قارسى جاسالعان زۇلمات ەكەنى جانە ولاردىڭ ادام دەنساۋلىعى مەن قورشاعان ورتا ءۇشىن ناقتى قاۋىپتىلىگى تۋرالى ايتقان مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرىنە تولىق قوسىلامىن.
قازاقستاندا, سونداي-اق بۇكىل كەڭەس وداعى ەلدەرىندە دەموكراتيالاندىرۋ مەن جاريالىلىق پروتسەستەرىنىڭ وربۋىنە بايلانىستى سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە يادرولىق سىناقتاردى دەرەۋ توقتاتۋ جانە يادرولىق پوليگونداردى جابۋ جونىندەگى قوعامدىق قوزعالىس كۇش الىپ كەلەدى. قازاقستان – «نەۆادا – سەمەي» سياقتى قۋاتتى قوعامدىق قوزعالىستىڭ وتانى, ونىڭ قىزمەتى ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, شەتەلدە دە كەڭىنەن تانىمال.
يادرولىق قارۋدى سىناۋدى دەرەۋ توقتاتۋ تۋرالى تالاپتى قولداۋ ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلى مامىردا وتكەن «يادرولىق قارۋعا قارسى الەم سايلاۋشىلارى» حالىقارالىق كونگرەسى اتىنان تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعىنىڭ قازاقستان استاناسى الماتىدان قۋاتتى داۋىسى جاڭعىرۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. بۇل كونگرەسكە ءارتۇرلى ەلدەردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اسكەريلەر, ديپلوماتتار, دارىگەرلەر مەن يادروشى-فيزيكتەر دە قاتىستى.
مۇنداي فورۋمدار يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ باعىتىنداعى كۇش-جىگەرگە ەلەۋلى سەرپىن بەرىپ قانا قويماي, يادرولىق سىناقتارعا قارسىلار مەن جاقتاۋشىلاردىڭ دالەلدەرىن جاقسى تۇسىنۋگە, جالپى ادامزاتتىڭ ىمىراعا كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. كونگرەسكە قاتىسۋشىلار يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىن يادرولىق قارۋ سىناقتارىن دەرەۋ توقتاتۋ تۋرالى ۇندەي وتىرىپ, بىرلەسكەن جولداۋ جاساۋى وسى ءىس-شارانىڭ قورىتىندىسى بولدى جانە بۇل كەزدەيسوق ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا, الەمدىك قوعامداستىق «قىرعي قاباق سوعىس» كەشەگى كۇننىڭ ەنشىسىندە قالىپ, «تەررور تەڭگەرىمىن» «ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەڭگەرىمى» الماستىرعان تەكەتىرەستەن كەيىنگى كەزەڭگە ەنگەن كەزدە, يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ مىندەتى جاھاندىق, جالپىادامزاتتىق ولشەمگە يە بولادى. سوندىقتان يادرولىق قارۋدى جەر استىندا سىناۋدى شەكتەۋ تۋرالى جانە بەيبىت ماقساتتاعى جەراستى يادرولىق جارىلىستارى تۋرالى كەڭەستىك-امەريكالىق شارتتاردىڭ راتيفيكاتسيالانۋىنا بايلانىستى ۇستىمىزدەگى جىلى 9 قازاندا كسرو جوعارعى كەڭەسى قابىلداعان الەم پارلامەنتتەرى مەن جۇرتشىلىعىنا ۇندەۋدە, ەگەر اقش ۇكىمەتى بىرجاقتى تارتىپپەن نەمەسە ءوزارا نەگىزدە ءوزىنىڭ يادرولىق سىناق باعدارلامالارىن جاباتىن بولسا, كسرو بۇگىن ءوزىنىڭ يادرولىق سىناقتارى ءۇزىلىسىن مەرزىمسىز جانە تۇپكىلىكتى ەتۋگە دايىن ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. كسرو جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى ءوز ۇسىنىسىن راستاي وتىرىپ, باسقا يادرولىق دەرجاۆالار دا وسىلاي جاساسا, يادرولىق ەمەس مەملەكەت بولۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ۇندەۋدە يادرولىق سىناقتاردى دەرەۋ توقتاتۋعا جانە وسىعان بايلانىستى پارلامەنتتىك رەفەرەندۋم وتكىزۋگە قاتىستى ءوزىنىڭ قاتىناسىن ايقىنداۋعا شاقىرعان تۇجىرىم بولدى. الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ پارلامەنتتەرى مەن جۇرتشىلىعى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ بۇل ۇندەۋىنە تاياۋ ارادا ءۇن قوسىپ, كەڭەس زاڭ شىعارۋشىلارىنىڭ وسى باستاماسى باس اسسامبلەيانىڭ 45-سەسسياسىندا قابىلداناتىن يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ تۋرالى ماسەلە جونىندەگى قارارلاردىڭ بىرىندە كورىنىس تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
قازاقستان قازىردىڭ وزىندە يادرولىق سىناقتاردى دەرەۋ توقتاتۋ جانە سىناق پوليگوندارىن جابۋ بويىنشا ءوزىنىڭ بىرجاقتى تاڭداۋىن جاسادى. بۇل باعىتتا قازاق كسر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ, رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى مەن ۇكىمەتى ناقتى قادامدارعا بارۋدا.
قازاق كسر-ءىنىڭ جاڭادان سايلانعان جوعارعى كەڭەسى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ءوز اۋماعىنداعى سىناقتاردى دەرەۋ توقتاتۋعا قاتىستى حالىق تالاپتارىن قولدايتىن قاۋلى قابىلداپ ۇلگەردى. قازىرگى كۇندەرى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكىنشى سەسسياسىندا تالقىلانىپ جاتقان قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا رەسپۋبليكا اۋماعىندا يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە, ساقتاۋعا جانە سىناۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى باپ ەنگىزىلدى. قازاقستان جۇرتشىلىعى يادرولىق سىناقتار باعدارلاماسىن كسرو رەسپۋبليكاسىنىڭ قانداي دا ءبىر اۋماعىنا كوشىرۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى.
1989 جىلعى 19 قازاندا سەمەي پوليگونىندا يادرولىق قارۋدىڭ سوڭعى سىناعى وتكىزىلدى. بۇل كۇن كسرو-داعى يادرولىق سىناقتار باعدارلاماسىنا نۇكتە قوياتىن كۇن بولادى دەپ سەنىم بىلدىرگىم كەلەدى. ءبىز باسقا يادرولىق دەرجاۆالاردى دا يادرولىق سىناقتارعا قاتىستى تاريحتىڭ «كولەڭكەلى پاراعىن» جابۋعا شاقىرامىز».
...مەن ءسوز سويلەگەن كەزدە زالدا قانداي ۇنسىزدىك ورناعانى ءالى ەسىمدە. ءسوزىمدى اياقتاعان سوڭ يۋ.م. ۆورونتسوۆ ماتىنگە «تەڭدەستىرىلگەن» دەپ باعا بەرىپ, ماقتاۋ ايتتى.
كەيىننەن, مەن قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى جانە ءبىرىنشى كوميتەتتەگى ءبىزدىڭ دەلەگاتسيامىزدىڭ باسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن كەزدە, كوپتەگەن دەلەگاتتار مەنىڭ بۇل العاشقى ءسوزىمدى جانە وعان ءارتۇرلى رەاكتسيالار بولعانىن ەسكە الدى. پاكىستاننىڭ بۇۇ جانىنداعى ەلشىسى دجامشيد ماركەر ماعان رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇل ماسەلە بويىنشا يادرولىق سىناقتاردى دەرەۋ توقتاتۋ تۋرالى كسرو-نىڭ رەسمي كوزقاراسىمەن سايكەس كەلمەيتىن باتىل شەشىمىنە تاڭدانعانىن جاسىرمادى.
س.ب.باتسانوۆ ماعان سول كەزدەرى كسرو-نىڭ اسكەري ۆەدومستۆوسى مەنىڭ سويلەگەن سوزىمە «قاتتى الاڭداي» قويماعانىن ايتتى.
الايدا كەلەسى كۇننىڭ وقيعاسى جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. بۇۇ-نىڭ قۇرىلعان كۇنى بولىپ تابىلاتىن 24 قازاندا, ياعني يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ تۋرالى ۇندەۋدەن كەيىنگى كۇنى, كەڭەس وداعىنداعى نوۆايا زەمليا پوليگونىندا يادرولىق بومبا سىناعى وتكىزىلدى. كەيىنىرەك ماعان س.ب.باتسانوۆ تۇسىندىرگەندەي, ونى ەندى ۇڭعىمادا ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن بولمادى. بىراق ماعان جارىلىس ءۇشىن تاڭدالعان كۇن اسا ءساتسىز ەكەنى انىق بولدى.
24 قازاندا بۇۇ عيماراتىنا كىرگەنىمدە ماعان ساۋالدار مەن اشىنعان رەنىشتەر قارشا بورادى. ء«سىز, مينيستر حانىم, كەشە يادرولىق دەرجاۆالاردى يادرولىق سىناقتاردى دەرەۋ توقتاتۋعا شاقىردىڭىز, ال بۇگىن كسرو-نىڭ ءوزى يادرولىق بومبا جارىپ وتىر. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟», دەدى موڭعوليا ەلشىسى لۋۆساگين ەردەنەچۋلۋن. مەنىڭ كەشەگى تىڭداۋشىلارىمنىڭ كوبىسى تۇسىنىكتەمە سۇراي باستادى.
مەن نە جاۋاپ بەرە الامىن؟ ايتىپ وتكەنىمدەي, حالقى يادرولىق سىناقتاردان سونشاما زارداپ شەككەن قازاقستاننىڭ ۇستانىمى دۇرىس ەكەندىگىنە ەندى وزدەرىڭىز دە كوز جەتكىزىپ وتىرسىزدار دەدىم. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل وقيعا رەسپۋبليكامىزعا ۇلكەن ىقىلاس تۋعىزىپ, پروبلەمالارىمىزعا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا اكەلدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت ن. ءا.نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ تاريحي شەشىمى, كەيىننەن جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ يادرولىق ەمەس مەملەكەت رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلۋى مەن مۇراعا قالدىرىلعان جانە قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋى الەمدىك قوعامداستىقتا ەلىمىزگە دەگەن لايىقتى قۇرمەت پەن سەنىم تۋدىردى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋدەگى نىق جانە دايەكتى ۇستانىمى مەن كوشباسشىلىعى بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مەن ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى تاراپىنان ۇنەمى قولداۋ تاۋىپ كەلەدى, بۇعان 8 جىل بويى قازاقستاننىڭ بۇۇ جانىنداعى ءبىرىنشى تۇراقتى وكىلى جانە بۇۇ با ءبىرىنشى كوميتەتىندەگى دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن كەزدە تولىق كوزىم جەتتى.
1996 جىلعى 10 قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى قابىلدادى, ونى دايىنداۋعا بۇۇ ءبىرىنشى كوميتەتى شەڭبەرىندە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز 1993 جىلدان باستاپ بەلسەندى قاتىستى. 1996 جىلعى 30 قىركۇيەكتە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ك.توقاەۆ نيۋ-يوركتە شارتقا قول قويدى جانە قازاقستان قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى وسى تاريحي حالىقارالىق كەلىسىمگە العاشقى قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا قوسقان ۇلەسىن باعالاي وتىرىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 2009 جىلى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى, بۇل كۇن سودان بەرى بۇكىل الەمدە اتاپ وتىلۋدە.
پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ 2020 جىلعى 28 تامىزدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋ كۇنىنە وراي جاساعان ۇندەۋىندە – ۇزاق ۋاقىت بويى يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن ادامدار مەن اۋماقتاردى الەۋمەتتىك وڭالتۋ قازاقستان ءۇشىن پوليگون جابىلعاننان كەيىنگى ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولعانىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت بۇرىنعى سىناق الاڭى اۋماعىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باسىمدىعى بولعانىن باسا ايتتى.
بۇۇ با-نىڭ 2020 جىلعى 23 قىركۇيەكتە وتكەن مەرەيتويلىق 75-سەسسياسىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ داعدارىسىنا اۋداردى. «بۇگىندە قازاقستان – ءوزىنىڭ زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جانە الەمدەگى ەڭ ءىرى اتوم سىناق پوليگونىن جاپقان مەملەكەت رەتىندە بارشا الەمگە ۇلگى», دەپ مالىمدەدى پرەزيدەنت.
الايدا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ سوزىلمالى داعدارىسى الەمدى اسا وسال جانە قاۋىپتى جاعدايعا دۋشار ەتىپ وتىر. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر ادامزاتتى يادرولىق اپاتتان قۇتقارۋعا باعىتتالعان قاجەتتى ءارى كەزەك كۇتتىرمەس بارلىق شارانى قابىلداۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ يادرولىق دەرجاۆالار سانالاتىن ەلدەرگە جولداعان ۇندەۋىن قولدايدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلى ىشىندە بەيبىتشىلىكتى جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, ءوزىنىڭ حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاۋاپتى اكتورى جانە پلانەتانىڭ بارشا ادامدارىنىڭ يگىلىگى جولىندا قاۋىپسىز الەم قۇرۋ جونىندەگى جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتاعى سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە تانىلعان بەدەلىن دايەكتى تۇردە راستاپ كەلەدى.
اقمارال ارىستانبەكوۆا,
قر ءسىم-ءىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى, 1989-1991 جىلدارى قازاق كسر جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, 1992-1999 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ جانىنداعى العاشقى تۇراقتى وكىلى
