رۋحانيات • 23 تامىز، 2021

حاكىم حازىرەت

128 رەت كورسەتىلدى

بيىلعى مامىر ايىندا ەل گازەتىندە «كەڭەس زامانىندا قاجىعا بارعان» اتتى («ەگەمەن قازاقستان» 03.05 2021. ج) نۇركەي قاجى بيعابىل ۇلى تۋرالى ماقالامىز جارىق كورگەن ەدى. سول قاسيەتتى ساپارعا ەلىمىزدەن نۇركەي قاريامەن بىرگە حاكىم ومار ۇلى مەن ەركىن قوزىباەۆ دەگەن تاعى ەكى قازاق ازاماتى دا اتتانعان. جۋىردا وسى دۇنيەنى گازەتتەن وقىپ، سۋرەتتەن اكەسىنىڭ بەينەسىن كورگەن حاكىم قاجىنىڭ قىزى حاميدا اپاي حابارلاسىپ، سول كەزدەگى ءتۇرلى كەدەرگىگە قاراماستان ەكى مارتە قاجىلىققا بارعان اكەسى تۋرالى ايتىپ بەردى.

سانالى عۇمىرىن ءدىن جولىنا ارناعان حاكىم حازىرەت 1906 جىلى بۋرابايدىڭ باۋ­رايىنداعى قوسداۋلەت اۋىلىندا ومىر­گە كەلىپ، اتاسى سالعان مەدرەسەدە ساۋا­تىن اشقان. جالپى، قوسداۋلەت دەگەن كىسى ءوز زامانىنىڭ اۋقاتتى، جاقسى-جاي­ساڭدارمەن سىيلاس، بەدەلدى بەگى بول­عان. ونىڭ بالاسى احمەتجان سول كەزدە مىسىر­دان وقىپ، 1905 جىلى اكە­سى­نىڭ مەشىتىندە ءجاديت وقۋىن ۇيىم­داس­تىرعان. ال قوسداۋلەتتىڭ ەكىن­شى ۇلى ومار قاجى 1908-1906 جىلدارى كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ وقۋ بو­لى­مىمەن كەلىسىپ، ءوزىنىڭ جانە كور­شى­لەس اۋىل­داعى قازاق بالالارىنا ورىس ءتىلى مۇعا­لىمىن الدىرىپ، ورىسشا وقىتقان.

كەڭەس وكىمەتى ورناعاسىن بول­شەۆيكتەر ەل ىشىندەگى داۋ­لەت­تىلەر مەن ءدىني تۇل­عا­لاردى قۋ­عىنداعانى انىق. ءدال وسى جىل­­دارى حازىرەتتىڭ اكەسى ومار قا­جىعا دا جازىقسىز جالا جابىلىپ، ول كىسى قو­لىنان قازا بولادى. وسى وقيعادان سوڭ قا­جىنىڭ اۋلەتى جان-جاققا باس ساۋعا­لاي­دى. حاكىم شەشەسىن الىپ، الدىمەن ومبى­دا­عى ناعاشىلارىنا بارادى، ودان حاباروۆسك اسىپ، اقىرى قا­راعاندىعا كەلەدى. مۇندا دا ءبىراز تۇرتپەكتى كورىپ، 1935 جىلى سەمەيگە تۇراقتايدى.

جاسىنان ارابشا، جاديتشە، ورىسشا وقىعان يماندى ازامات 1948 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ مەشىتىنە يمام­دىق­قا ساي­لانىپ، وسى قىزمەتتى ءومىرى­نىڭ سو­­ڭىنا دەيىن، ياعني 26 جىل مۇلتىك­سىز اتقاردى. سول كەزدەگى ورتا ازيا جانە قازاق­ستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقار­ما­سىنىڭ ءمۇفتيى زياۋدين باباحانوۆ حازىرەتتىڭ ءبىلىمى مەن پاراساتىن جوعارى با­عا­لاپ، ونى 1948 جىلى اتالعان ءدىني باس­قارماسىنا مۇشە ەتىپ، قازاق­ستان بو­يىنشا تەكسەرۋ كو­مي­تەتىنىڭ توراعا­لى­عى­نا تاعايىن­داي­دى.

دىنگە تەرىس قاراعان كەڭەستىك كەزەڭدە يماندىلىعى مەن ۇستا­نى­مىنان تايقىپ كورمەگەن تاباندى تۇلعا مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرىن وتەۋ ءۇشىن جو­عا­رى جا­ۋاپتى مەكەمەلەرگە ۇزبەي حات جازا ءجۇ­رىپ، اقىرى رۇقساتىن الىپ، العاشقى قا­جى­لىققا 1954 جىلى بارادى. ودان كەيىن ەكىنشى رەت، ياعني 1965 جىلى تاعى دا جولى تۇسەدى.

سونداي-اق ءدىن قايراتكەرى قو­عامدىق قىزمەتكە دە بەلسەندى ات­سالىسىپ، يسلام دىنىنە بايلانىستى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن مازمۇندى جيىنداردا بايانداما جاساپ، سالماقتى ءسوز سويلەيدى. ماسە­لەن، 1956 جىلى ءۇندىستاندا وتكەن الەم­دىك بەيبىتشىلىكتى قورعاۋدى قارۋ­سىز­داندىرۋ كونگرەسىنە ورتا ازيادان جوعارىدا ەسىمى اتالعان باس ءمۇفتي زياۋدين باباحانوۆ پەن حاكىم ومار ۇلى عانا بارىپ، قاتىسقان. وسىدان-اق ول كىسى­نىڭ بىلىگى مەن بەدەلىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار ليۆان، فرانتسيا سەكىل­دى بىرقاتار شەت مەملەكەتكە ساپارلاپ قايت­قان.

اتەيزم داۋىرلەگەن تۇستا يسلام دىنىنە قارسى مەرزىمدى باسپاسوزدە جاعىمسىز ما­قالا جازعاندارعا حاكىم قاجى دالەلدى پىكىر­لەرىمەن بايىپتى جاۋاپ بەرىپ وتىر­عان.

كەزىندە ەلىمىزدەگى ءدىن ىستەرى اگەنت­تى­گىنىڭ توراعاسى بولعان، بەلگىلى ازا­مات قايرات لاما شاريف حاكىم ومار­ ۇلى­نىڭ كەڭەس وداعى كەزىندەگى اتەيستىك يدەو­لوگيانىڭ داۋرەنى جۇرگەن شاقتا ءدىندى قورعاپ ەڭبەكتەر جازىپ، قازاق جە­رىندە يسلامنىڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ ءبىرى دەيدى. «وسىنداي قيىن-قىستاۋ زاماندا يس­لامعا قىزمەت ەتۋ ماقساتىندا سەمەي وڭى­رىندە 1948 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن 26 جىل يمامدىق قىزمەت اتقاردى. قاجىلىق عيباداتىن ورىنداۋ ءۇشىن قاسيەتتى مەككەگە ەكى رەت باردى. جۇما، ايت نامازدارىنا، قادىر تۇنىنە، ءماۋلىت كۇندەرىنە ارنالعان ۋاعىز-ناسيحاتتارىن، وزگە ءدىني مازمۇنداعى ەڭبەكتەرىن انا تىلىندە جازىپ قالدىردى. ول ءوزىنىڭ بىلىمدىلىگى، تەرەڭ وي-پاراساتى مەن ادالدىعىنىڭ ارقا­سىن­دا تەك قازاق جەرىندە عانا ەمەس، بۇكىل ورتا ازيادا تانىمال تۇل­عا بولدى» دەپ ايتادى.

حازىرەتكە 1974 جىلى تامىز­دىڭ ورتاسىندا تاشكەنت قالا­سىن­دا وتەتىن ءال-ءبۇحاريدىڭ 1200 جىل­دىق مەرەيتويىنا ارنال­عان حا­لىقارالىق كونفە­رەن­تسيا­عا قا­تى­سىپ، بايانداما جاساۋعا ۇسى­نىس تۇسەدى. وكىنىشكە قاراي، ول كىسى وعان ۇلگەرمەي، 2 تامىزدا دۇ­­نيە­دەن وزادى. الايدا كونفە­رەن­تسيادا ەۋروپا، ازيا، اف­ريكا جانە ت.ب ەلدەردەن كەلگەن قاۋىم سوۆەت زامانىنىڭ سۇرقيا ساياساتىنان سەس­كەنبەي اسىل ءدىنىمىزدى قىز­عىشتاي قورى­عان حاكىم قاجى ومار ۇلىن ەسكە الىپ، دۇعا باعىش­تا­عان.

ومىردە جەتپىس جىلعا جۋىق عۇمىر كەشىپ، ىزگىلىكتى ءىز قالدىرا بىل­گەن تەكتى تۇل­عانىڭ ونەگەلى جو­لى­مەن جۇرگەن التى بالاسى دا جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ، ەلگە حال-قادەرىنشە ەڭبەك ەتتى. قازىر ولاردان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەردى قوس­قاندا حاكىم قا­جىنىڭ شا­ڭىراعى ىرگەلى اۋلەتكە اينالدى. تاعدىردىڭ ءتۇر­لى بۇرالاڭىندا اتامىزعا سەنىم­دى سەرىك بولا بىلگەن زايىبى توتىكامال اجەمىز 2002 جىلى 84 جاسىندا الماتىدا قاي­تىس بولدى.

بيىلعى ۇلىستىڭ ۇلى كۇ­نىن­دە سەمەي شاھارىنداعى دال­­نىي كەنتىندە اشىل­عان 400 ادامعا ارنالعان جاڭا مەشىتكە حاكىم حازىرەت ومار ۇلىنىڭ اتى بەرىلىپ، ءدىن قايراتكەرىنىڭ ەسىمى ۇلىقتالدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

41 جوباعا – 11،2 ملرد تەڭگە

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

732،5 ملرد تەڭگە تارتىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار