بىراق تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تاسادا قالىپ كەلەدى
تۇيە ت ۇلىگىنىڭ جىل ساناۋدان قالاي قۇر قالعانىنا اڭىزدان قانىقپىز. تۇلا بويىنا ادام تىرشىلىگى ءۇشىن قاجەتتى دۇنيەلەردى تۇتاستىرعان وسى ءبىر ادال, مومىن, كەربەز ت ۇلىكتىڭ جولى ومىردە شىنىمەن شەكتەلىپ قالدى. شەت قالۋ, ەلەنبەۋ, باۋىرىنان ساۋلاعان استا-توك اق ءسۇتىنىڭ, ودان دايىندالعان شۇباتىنىڭ قۇنارى بەلگىلى بولسا دا, قۇنى بولماۋ, تاعىسىن-تاعىلار...
بىراق تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تاسادا قالىپ كەلەدى
تۇيە ت ۇلىگىنىڭ جىل ساناۋدان قالاي قۇر قالعانىنا اڭىزدان قانىقپىز. تۇلا بويىنا ادام تىرشىلىگى ءۇشىن قاجەتتى دۇنيەلەردى تۇتاستىرعان وسى ءبىر ادال, مومىن, كەربەز ت ۇلىكتىڭ جولى ومىردە شىنىمەن شەكتەلىپ قالدى. شەت قالۋ, ەلەنبەۋ, باۋىرىنان ساۋلاعان استا-توك اق ءسۇتىنىڭ, ودان دايىندالعان شۇباتىنىڭ قۇنارى بەلگىلى بولسا دا, قۇنى بولماۋ, تاعىسىن-تاعىلار...
تۇيە – قازاقتىڭ ءوز مالى. كوشكەندە قوسىن ارتىپ, قومىنا نەمەرەسىن قاسىنا الا اق جاۋلىعى قارقاراداي انالار جايعاسىپ, بەسىك پەن شاڭىراقتى ۇيلەستىرە تەڭدەيتىن كولىگى بولعاندىعى بەلگىلى. جاۋگەرشىلىك زاماندا اتان ءمىنىپ جەر شولعاندار جايلى وقىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. جەلماياسىمەن جەلىپ وتكەن اسان قايعى اتامىز ءمىن بولسا, زادى تۇيەنى تاقىمىنا باسىپ نەسى بار؟! ءار زاماندا تالاي قازاق بالاسىنىڭ تالعاجاۋىنا تاتىعان, قاجەتىنە جاراعان تۇيە ءالى كۇنگە لايىقتى قولداۋعا يە ەمەس.
قولدا باردى ۇقساتىپ, ەل يگىلىگىنە جاراتۋ, سول ارقىلى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى ءار باعىتتا دامىتۋ تىرلىكتەرى قولعا الىنعان قازىردىڭ وزىندە ت ۇلىكتىڭ تورەسى بولا تۇرا تۇيەنىڭ كوزگە ءىلىنۋى كەمشىن. «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» دەگەن وسى بولسا كەرەك. شولگە شىدامدى, اششىلى-تۇششىلى ءشوبى بار دالادا ماڭعاز جايىلىپ, بايەك بوپ قورا تۇرعىزىپ, الدىنا اس سالىپ اسا ماپەلەۋدى قاجەت ەتپەي, تابيعات اياسىندا ەمىن-ەركىن ءوسىپ-ونە بەرەتىن تۇيە ەلىمىزدىڭ ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا, اتىراۋ, ورال ءوڭىرلەرىندە وسىرىلەدى. ناقتىراق ايتساق, تۇيە مالى باعزىدان وسى ءوڭىرلەر كليماتىنا بارىنشا بەيىمدەلگەن ءداستۇرلى سالا. بىراق, ءداستۇرلى, قالىپتاسقان بولا تۇرا تۇيە شارۋاشىلىعى دامىماي قالدى, ەڭسەسى زامانعا ساي تىكتەلگەن جوق. ءبىر عانا مىسال – تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى باسقا ايماقتاردا نەگىزگى شارۋاشىلىققا جاتپاعاندىقتان بولۋى كەرەك, تۇيە كۇنى كەشەگە دەيىن سالالىق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان تىس قالىپ كەلدى. بۇعان دەيىن ەت تۇرلەرى تىزبەسىنە «تۇيە ەتى» دەگەن جول ىلىنبەگەن بولسا, 2014 جىلعا جاساقتالعان «مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى» جوباسىندا سۋبسيديالاناتىن تىزبەگە تۇيە ەتى ەنگىزىلىپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. بىراق, بۇل ءالى جوبا عانا. بۇل – قۇزىرلى مينيسترلىكتەگىلەردىڭ تۇيەگە «بەت بۇرا باستاعانىنداي» اسەر بەرەدى. «تۇيە ەتىن جەي مە؟» دەۋشىلەر دە تابىلماي قالمايدى, اتا دىنىمىزدەن الاس ەتىلگەن تورايدىڭ ەتىنەن دايىندالعان كاۋاپقا تويىپ الىپ, يت پەن تاسباقانىڭ ەتىن قىزىقتاپ جەپ, باقا-شايان, قۇرت-قۇمىرسقانىڭ تۇرقىن دەسەرت دەپ سورىپ وتىراتىن باۋىرلاردىڭ اق ادال تۇيە مالىنىڭ ەتىنەن تىجىرىنۋىنىڭ ءجونى جوق. بىلتىر كۇز ايىندا استانا قالاسىندا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەسىنە سيىر, قوي, جىلقى ەتىمەن بىرگە تۇيە ەتىن اپارعان ماڭعىستاۋلىق شارۋاگەرلەر استانالىقتاردىڭ تۇيە ەتىن سومكەلەرىنە سىقاي تولتىرىپ, سورەلەردى بوساتىپ كەتكەندىگىن ايتادى. دەنساۋلىققا وتە پايدالى سانالاتىن سۋسىن – شۇباتقا قىزىعۋشىلىق پەن سۇرانىستىڭ قانداي بولعاندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسىعان قاراپ حالىققا تۇيە ونىمدەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن كوپە-كورىنەۋ شەكتەپ وتىرعان جوقپىز با دەگەن وي كەلەدى. اتالعان ايماقتاردا تۇيە شارۋاشىلىعىن بارىنشا دامىتىپ, ونىڭ ونىمدەرىن ەل يگىلىگىنە ۇسىنسا, ءوزىن ءوزى اقتايتىنى انىق.
ادام اعزاسىنا پايدالى, قۇنارلى بولا تۇرا شۇباتتىڭ دا «باعى جانىپ» تۇرعان جوق. شۇبات وندىرىسىنە جاسالعان قولداۋ – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ليترىنە 55 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەۋ. بۇل سيىر سۇتىنە بەلگىلەنگەن قۇن, ال شۇبات تۇيەدەن شۇبات كۇيىندە ساۋىلمايدى, ول – تۇيەنىڭ ءسۇتىن اشىتۋ ارقىلى قازىرگە دەيىن كوبىنە ءداستۇرلى تەحنولوگيامەن دايىندالاتىن ءونىم. سوندىقتان, شۇباتقا ءسۇتتىڭ باعاسىن بەرۋ دۇرىس ەمەس.
قازىرگى تاڭداعى ەسەپ بويىنشا ەلىمىزدەگى بارلىق تۇيەنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ماڭعىستاۋ دالاسىندا جايىلىپ ءجۇر. ولار تولىقتاي جەكەمەنشىكتىڭ يەلىگىندە. اۋىلدىق جەر تۇرعىندارى مال ۇستاپ, شۇباتپەن وزدەرىن وزدەرى قامتاماسىز ەتەدى, ال وڭىردە تۇيە ءسۇتىن وڭدەۋمەن «جاڭاوزەن ءسۇت زاۋىتى» جشس مەن «تاۋشىق اۋىل شارۋاشىلىعى» جشس ءسۇت وڭدەۋ تسەحى اينالىسادى. شۇباتتى نەگىزگى تۇتىنۋشىلار – اقتاۋ, جاڭاوزەن قالالارى جانە ءىرى وندىرىستىك كاسىپورىندار. ولار شۇباتتى جۇمىسشىلارعا تاماق ءارى سۋسىن رەتىندە قابىلداپ جاتادى. جوعارىدا اتالعان ەكى ءسۇت وڭدەۋ نىسانىنىڭ ەسەبىنە جۇگىنسەك, شۇباتتى دايىنداپ, ءوڭدەپ, قۇتىعا قۇيىپ شىعارۋ ءۇشىن قوسىمشا جۇمسالاتىن شىعىن 89,17-95,29 تەڭگە ارالىعىندا ەكەن. تۇيەنىڭ ارنايى كەشەندەردە قولعا ۇستاپ باعىلمايتىندىعىن, ءبىر-بىرىنە شالعاي ورنالاسقان اۋىلدىق جەرلەردە ۇستالاتىن ءتۇز مالى ەكەندىگىن, شۇبات دايىنداۋ تەحنولوگياسىنىڭ, ونى قۇتىلاۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىن ەسكەرىپ, شۇباتقا تولەنەتىن سۋبسيديانى ليترىنە 150 تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋ قاجەتتىگى ايقىن سەزىلەدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قازىر 10-12 مىڭ باس انالىق تۇيەدەن 3,5-3,7 مىڭ توننا ءسۇت الىنادى ەكەن. بۇل جىلىنا ورتا ەسەپپەن ءبىر تۇيەدەن 330 ليترگە تارتا ءسۇت ءوندىرۋ دەپ ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ەسەپتەر تۇيە شارۋاشىلىعىن قولداۋ دۇرىس جولعا قويىلسا, ءسۇت ءونىمى ءوندىرىسىن كەمىندە 3 ەسە ۇلعايتۋعا بولاتىندىعىن كورسەتەدى. بىراق, ءىستىڭ تەتىگىن, كوزىن تاپپاعاندىقتان بۇل سالا, يەن بايلىق, استا-توك اس-ءدام يگەرىلمەي, حالىققا جەتپەي جاتىر. ءوز وتباسىنا قاجەتتى شۇبات ءۇشىن 2-3 تۇيەنى عانا ساۋاتىن تۇيە يەلەرى قالعان بوتالاردى انالارىمەن بىرگە بوساتىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر. شۇباتتى دايىنداپ, قۇتىلاپ وتكىزەتىن ارنايى ورىن بولماعاندىقتان, ماڭعىستاۋدا تۇيە قازىر تەك ەت ءوندىرىسى كوزىنە عانا اينالىپ بارادى. تسەحتاردا وڭدەۋدەن ءوتىپ دايىندالعان قۇتىلى ونىمدەردى وندىرىستىك مەكەمەلەر الاتىندىقتان بولار, قۇتىلارعا قۇيىلعان شۇباتتار دۇكەن سورەلەرىنەن سيرەك ۇشىراسادى. عالىمدار جاڭالىعىنداعى «تابلەتكا شۇبات», «ۇنتاق شۇباتتاردىڭ» ءبارىبىر قۇنارلىلىق جاعىنان تابيعي شۇباتتى الماستىرمايتىندىعى بەلگىلى, ونىڭ ۇستىنە دالاسى تۇيەگە تولى قازاق بالاسىنا تابلەتكا مەن ۇنتاققا قاراپ قالار نە كۇن تۋىپتى؟!
مال, ونىڭ ىشىندە تۇيە تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ايتىلۋعا ءتيىستى ءبىر تاقىرىپ – ءجۇن. قويدىڭ قىلشىق ءجۇنى مەن تەرىسىن ايتپاعاندا, ءتۇيەنىڭ مامىق ءجۇنىن دەلدالدار 500-600 تەڭگەدەن قابىلداپ الادى. ال ول جۇننەن دايىندالاتىن تاۋارلار تىزبەگى مەن اتالمىش قۇندى سالىستىرىپ قاراعاندا, كىمنىڭ ويسىراي ۇتىلىپ, كىمنىڭ ۇرتى قانشالىقتى پايداعا مايلاناتىنى انىق كورىنەدى. الدىنداعى مالدىڭ جاي-كۇيىن بەس ساۋساعىنداي جاقسى بىلەتىن «دالا پروفەسسورلارى» مالبەگىلەر تۇيەنى اياپ كۇزەمەسە, پايدا تابۋ ماقساتىندا كۇزەپ الەككە قالۋدى دوعاردى. كەي جاعدايلاردا تابيعات ءجۇندى ءوزى تۇلەتىپ, ءوزى ءوسىرىپ, ءوزى ۇشىرىپ اكەتەدى. مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى وسى جايتتار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن جانە وڭ وزگەرىستەر ەنگىزۋ, تەگەۋرىندى تەتىكتەردى ىسكە قوسۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى. مىسالى, ماڭعىستاۋدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن سۇبەلى قوس سالانىڭ ءبىرى – مۇناي بولسا, ەكىنشىسى – مال شارۋاشىلىعى. قۇدايعا شۇكىر, مۇنايدىڭ جۇلدىزى جارقىراپ تۇر. مۇناي سالاسىنىڭ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلعان, ياعني ءوندىرۋشى ءوز جۇمىسىن اتقارسا, وزگە ءتيىستى مەكەمەلەر قابىلداۋدى, ساقتاۋدى, تاسىمالداۋدى, ساتۋدى نەمەسە دايىن ءونىم شىعارۋدى جۇزەگە اسىرادى جانە ولاردى تاباتىن تابىسى قاناعاتتاندىرادى. سالانىڭ ماڭىزدىلىعىنا وراي جۇمىس ىرعاعى, ءونىمدىلىگى ۇنەمى ۇكىمەت نازارىندا. ال, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جۇمىسى ماردىمسىز – مۇندا تابىس از, قيىندىق كوپ بولعاندىقتان ەشكىمدى قىزىقتىرماي, توقىراپ, تالان-تاراجعا ءتۇستى.
«يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق» دەيدى حالىق دانالىعى, ءالى دە بولسا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, مال باسىن ارتتىرىپ, سول ارقىلى تابيعي تازا, ارزان ءونىمدى وزىمىزدە ءوندىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. شاعىن سۋبەكتىلەردىڭ, شارۋاشىلىق سالاسىنداعىلاردىڭ زاۋىت, فابريكا سالۋعا قارجىسى جوق, قارجى ينستيتۋتتارىنان الايىن دەسە, كەپىلگە قوياتىن دۇنيە-مۇلكى تاعى جوق, جۇيكەنى جۇقارتىپ بارىپ قول جەتكىزۋگە بولاتىن بۇل قارجىلاردىڭ شارىقتاپ تۇرعان سىياقىسىنان-اق شارۋاگەر زارەزاپ.
وزگە ايماقتاردان سيىر, شوشقا, قۇس اكەلىپ, ونى اۋا رايىنا بەيىمدەپ, قورا-جاي سالىپ, جەم-ءشوپ ازىرلەپ, تۇراقتى ادام كۇتىمىنە بەرىپ قوسالقى شىعىنعا بەلشەدەن باتقان دۇرىس پا, الدە قولدا باردى باعالاي بىلگەن دۇرىس پا؟ بۇل شارۋاشىلىقتاردىڭ دا بەرەر ءونىمى جوق ەمەس, بىراق جەرگىلىكتى جەردە قيىندىقسىز ءوسىپ-ونەتىن ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – ساپالى, ارزان, مول ءونىم ءوندىرىسىنىڭ كوزى. بۇل سالالاردى دامىتۋعا حالىق ىنتالى, تاريحي ماشىقتانعان, كوپ كاسىبي بىلىكتىلىكتى دە قاجەت ەتپەيدى, باعىم-كۇتىمىن نەگىزىنەن شارۋاگەر ءوز موينىنا الىپ وتىر, ماماندارىمىز ۆەتەرينارلىق ءىس-شارالاردى ۋاقىتىندا ىسكە اسىرىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى ءونىم وندىرىسىنە, وڭدەلۋىنە, ساتىلۋىنا جاعداي جاساسا, ۇكىمەت ءتيىستى دەڭگەيدە كومەك كورسەتسە – ءبىراز ءىستىڭ باسى شەشىلەدى. ءونىم ءوندىرىسىن مولايتۋدىڭ ۇكىمەتكە دە, حالىققا دا ءتيىمدى جولىنىڭ ءبىرى بولارى انىق. سوندىقتان, تۇيە وسىرەتىن وڭىرلەردە تۇيەدەن تاۋارلىق ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ قاجەت. ءسۇت كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ايىر تۇيەسى مەن تۇركىمەننىڭ ارۋاناسىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى «قازاق ارۋاناسىن» شىعارۋعا ۇمتىلعاننان گورى, مەملەكەتتىك «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى تابيعاتى ۇقساس, قاشاننان مالى ارالاس كورشى تۇركىمەن حالقىنىڭ ارۋاناسىن الدىرعان ءتيىمدى. ايىر تۇيەنىڭ ءسۇتى ساپا جاعىنان وزىق بولسا, تۇركىمەن ارۋاناسىنىڭ ءسۇتى 2-3 ەسە ءونىمدى.
ءبىز قۇنارلى, تازا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءونىمىن ۇقساتا الماي كەلەمىز. تۇتىنۋ نارىعىمىزدى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن جىلتىراق قاعازدارعا ورالعان, ادەمى قۇتىلارعا قۇيىلعان, قۇرامى نەبىر قوسپالارعا تۇنىپ تۇرعان شەتەلدىك تاعامدار مەن قىزىلدى-جاسىلدى سۋ-سۋاندار باسىپ الدى. اتام قازاقتىڭ «مال-جان» دەپ وتباسىمەن قوسارلانا ايتىلىپ, قىمباتىنا باعالاعان مالى – قوي مەن جىلقىنىڭ, اسىرەسە, جيىرما جىل بويى ەلەۋسىز قالىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەشكىمگە كەرەكسىز بولعان تۇيەنىڭ جازىعى قانشا؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
كۇزەمباي ەرعاليەۆ,
ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى
باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
