تاريح • 18 تامىز، 2021

ۇلتجاندى تۇلعا ۇلاعاتى

231 رەت كورسەتىلدى

وزبەكالى سىندى تۇلعانى ەسكە تۇسىرگەندە الدىمەن ويعا قاسيەتتى تايقازان ورالادى. ويتكەنى تايقازان حالقىمىزدىڭ قۇتىنا اينالعان، تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولىنداي جادىگەر بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى. ال وسى تايقازاننىڭ قۇت بولىپ قۇيىلعانىنا 622 جىلدان اسىپتى. تايقازان تۋرالى از-كەم مالىمەتكە كوز جۇگىرتسەك، الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قازاننىڭ جالپى سالماعى 2 توننا، سىيىمدىلىعى 3 مىڭ ليتر بولادى. وعان بەيسەنبى كۇنى سۋ تولتىرىلىپ، ءتاتتى ارالاستىرىلىپ قويادى ەكەن. كەلەسى كۇنى، ياعني جۇما نامازدان كەيىن ءتاتتى سۋ جۇرتقا تاراتىلعان. ودان كەيىن بوس قازانعا اركىم ءوزىنىڭ اكەلگەنىن، ياعني ساۋ­داگەر – تيىنىن، قاساپشى – ەتىن، اڭشى – تەرىسىن، شارۋا بيدايىن سالاتىن بولعان.

ونى شىراقشىلار مۇقتاج ادام­­دارعا تاراتىپ بەرۋدى داس­تۇرگە اينال­دىرعان. مىنە، وسى اسا قۇن­دى جادىگەر ەلىمىزگە، قا­سيەتتى تۇركىستانعا قايتا ورال­­عانىنا 32 جىل تولىپ وتىر. تايقازان 1935 جىلى لە­نينگراد، قازىرگى سانكت-پەتەر­بۋرگ قالاسىندا وتە­تىن يران شە­بەر­لەرىنىڭ III حا­لىق­ارا­لىق كون­فەرەنتسياسىنا ءۇش ايعا جى­بە­رىل­گەنىمەن، تەك 54 جىلدان كە­يىن، ياعني 1989 جىلدىڭ 18 قىر­­كۇيەگىندە تاريحي وتانىنا قايتا ورالدى. بۇل ىسكە، ياعني كونە جادىگەردىڭ تۇركىستانعا اكە­لىنۋىنە كورنەكتى مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى، عالىم-ەتنو­گراف وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ قوس­قان ۇلەسى زور.

حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى، ايتۋلى تۇلعا وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەلىمىزگە جاساعان وزگە دە قىرۋار ەڭبەگىن حالقى ۇمىتپايدى. وزەكەڭنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلسەك، اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلعان، سويتسە دە بار قيىندىققا توتەپ بەرىپ، سوعىستان كەيىنگى اۋىر جاعدايعا مويىماي، جاستايىنان قارا جۇمىسقا ارالاسىپ، شىمىر بولىپ شىنىعىپ وسكەن، ءبىلىمىن دە شىڭداپ، الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ، ءوزىن ءوزى قامشىلاپ، ءوزىن ءوزى جەتىلدىرگەن ازامات ەكەنىن كورەمىز.

كەڭەس داۋىرىندە ءتۇرلى دەڭگەيدە بيلىكتە بولعان، قازاقستان كومسومولىنا جەتەكشىلىك ەتكەن، كەيىن ما­دەنيەت سالاسىندا باسشىلىق قىز­­مەت اتقارعان وزبەكالى جانى­بەكوۆتىڭ ءومىربايانى ۇلگى تۇتار­لىق. وزەكەڭ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن ونەرىن بۇكىل الەمگە تانىتا ءبىلدى. وسى جولدا ايانباي تەر توكتى. ەلىمىزدەگى كوپتەگەن مۋزەيلەردى ءوز قولىمەن جاساتتى. وزبەكالى اعامىز مۋزەي ءىسىنىڭ جاناشىرى، ءارى بىلگىرى ەدى. ءاز ناۋرىز سەكىلدى بۇرىن تىيىم سا­لىن­عان مەرەكەنى قالپىنا كەل­تىرۋ جونىندەگى قوعام­دىق باس­تامالاردى باتىل قولداعان قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى.

اسىرەسە، اۋليە كەسەنەسى نە­گى­زىن­دە قۇرىلعان «ازىرەت سۇل­تان» قورىق-مۋزەيىنىڭ قۇرىلۋىنا ابزال اعامىزدىڭ جا­سا­عان ەڭ­بە­گى وراسان. كەڭەس وكى­­مە­تىنىڭ قى­لى­­شىنان قانى تامىپ تۇرعان شاقتا كەسەنەدە جەرلەن­گەن حاندار مەن سۇلتاندار، بيلەر جانە باتىرلاردىڭ قۇل­پى­تاستارىن مۋزەي ەكسپو­زيتسياسىنا قوي­دى. مۇندا جەرلەنگەندەر حالقىمىز­دىڭ ۇلى تۇل­عا­لارى ەدى. ءوزىنىڭ باتىل­دى­عىنىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن جاساپ شىقتى. بۇل ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن شارۋا. سونداي-اق اتەيستىك قو­عام­دا ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە اۋليە بابامىز – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ مۇراسى مەن ىلىمىنە بەت­بۇرىستى باس­تاعان دا وسى وزبەكالى جانى­بەكوۆ بولاتىن.

حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ وزىن­دە-اق قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نە­­­سىنىڭ قالپى­نا كەل­تىرىلۋىنە ۇيىت­­­­قى بولدى. وزبەكالى جانى­بە­­كوۆ­تىڭ باستاماسىمەن قازاق­س­تان­­نىڭ كوپتەگەن قالاسىندا ەت­نو­­­گ­را­فيالىق مۋزەيلەر اش­ىل­­دى. ول كىسى «شەرتەر»، «ادىرنا»، «ال­تىناي» جانە باس­قا كوپ­­تەگەن فول­كلورلىق ونەر ان­سام­­بل­­­دە­رىن ۇيىمداستىردى. ناۋ­رىز مەيرامىن، مىرجاقىپ دۋلا­توۆ، جۇ­سىپبەك ايماۋىتوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، شاكا­رىم قۇدايبەرديەۆ ەسىمدەرىنىڭ حال­قى­نا قايتا ورالۋىنا بەلسەنە اتسالىستى. انا ءتىلىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ مەملەكەتتىك تۇجىرىمداماسىن جاساۋعا قاتىس­تى. ءو.جانىبە­كوۆ­تىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن قالا­لا­رىن­دا ەتنوگرافيالىق مۋزەيلەر اشىلدى. قازاق­ستاننىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماق­سا­تىن كوزدەگەن «ارقاس» قوعامى قۇ­­رىل­دى.

ءو.جانىبەكوۆ – «قازاقتىڭ ۇلتتىق قول ونەرى»، «جاڭعىرىق»، «ۋاقىت كەرۋەنى»، «جول­ايرىقتا»، «قازاق كيىمى»، «ەجەلگى وتىرار»، «تاعدىر تاعىلىمى» ەڭبەكتەرىنىڭ اۆتورى.

ءالى ەسىمىزدە، جەتپىسىنشى جىلدارى وزەكەڭ تورعاي وبلىسى جاڭادان قۇرىلىپ، سول وڭىرگە جاس­تار جاپپاي بەت الىپ، بولاشاققا دەگەن سەنىم، جاسامپازدىق سەزىم كۇشەيىپ تۇرعان شاق بولاتىن. وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەسىمى ءجيى ەستىلىپ، ونىڭ باستاماسى رەس­پۋب­لي­كاعا تاراپ جاتقان كەز ەدى. ول كىسىنىڭ مادەنيەتكە قام­قور­لىعى، حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە دەگەن ەرەكشە كوزقاراسى، جاستار تەاترىنىڭ جالىنداپ، دۇركىرەپ شىعۋى وسى تورعاي وبلىسىنان باستاۋ الدى.

كەزىندە تورعاي وبلىسىندا قىز­مەت ات­قارعان تۇستا ارقا­لىق­تاعى مادەنيەت ءۇيى­نىڭ قابىر­عا­لا­رىن ءوز قولىمەن اكتەپ، بوياپ-سىرلاعانىن ەستىگەندە، بۇل كىسىنىڭ ۇلىق بولساڭ-كىشىك بول دەگەن قاراپايىم بولمىسىمەن ناعىز تۇلعا ەكەنىن تانىپ، سۇيسىنە تۇسە­تىن­بىز.

ارقاداعى كونە ءداۋىر جادى­گەر­­لەرى تۋرالى سونشالىق بىل­گىر­لىكپەن ايتىلعان اڭگىمە تاريح بىلگىرىنىڭ، ۇلتتىق ساۋلەت عۇلاماسىنىڭ تۇتاس اكادەميالىق ءدارىسى ءتارىزدى: قاي ەسكەرتكىش قاي ءداۋىردىڭ مۇراسى، قاي ەسكەرتكىش قاي كەڭشاردىڭ اۋماعىندا تۇر، ونىڭ ولشەمدەرى قانداي؟ مىنە، وزەكەڭ وسىنداي كوپ دەرەكتى باسىندا ساقتاي بەرۋشى ەدى. ول كىسى ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنداعى ما­دە­ني ورىنداردى، تاريحي قۇندى دۇنيە­لەر­دى، بالبالتاستاردى، نەبىر جا­دى­گەرلەردى جاتقا بىلەتىن، كوبىن ارالاپ كورگەن. وكىنىشكە قاراي، قازىر سونىڭ ءبىرازى قولدى بولۋدا.

بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار تۇسىندا كونە تاريحتان سىر شەرتەتىن بال­بالتاستار كوپ ەدى. بۇگىندە سونىڭ كوبى جويىلىپ كەتكەن، دەپ كۇ­يىنەتىن وزەكەڭ. اركىم تاسىپ اكەتىپ، تاعىلىقپەن قۇرتىلۋدا. ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز توناپ جاتىرمىز. مادەنيەتتەگى دۇمشەلەر – ەڭ قاتەرلى جاۋ. سولاردى كور­گەندە كۇيىنىپ كەتەتىن.

حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن تۇعىرى بيىك تۇلعا تۋرالى ايگىلى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «ۇلت­تىق مەملەكەتىمىزدىڭ قايتا­دان قالپىنا كەلتىرىلىپ، تاۋەلسىز دامۋ جولىنا تۇسۋىنە دە وزاعانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە» دەسە، حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇر­تازا «وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ حال­قىنا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگىن تىزبەلەپ شىعۋ ءۇشىن عانا ۇلكەن كىتاپ جازۋ كەرەك. ول – كيەلى ادام» دەپ باعالادى. ول بۇكىل سانالى ومىرىندە قازاق حالقىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن دالەلدەۋمەن ءوتتى»، – دەپ، باعاسىن بەردى. عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ وزبەكالى جانىبەكوۆ جايىندا: «ول ەل تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ بىلگىرى، قاسيەتتىڭ تۇنىپ تۇرعان تۇنباسى، ويدىڭ تەرەڭى، حالقىمىزدىڭ كەسكىنى مەن كەلبەتى، قايراتى مەن ايباتى ەدى، ارىسى ەدى، دارا تۇلعاسى ەدى، ەلىنىڭ اسىلى، بارشانىڭ جاقىنى ەدى، قايىسپايتىن قارا نارى، شالىس باسپايتىن كەرجورعاسى ەدى، بويىن جاسىرعان تۇلپار ەدى. زامانىمىزدىڭ بۇقار جىراۋى، تولە ءبيى ەدى» دەپ، ەرەكشە باعالاعان ەكەن.

ول 1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن عانا مادەنيەت ءمينيسترى، سودان كەيىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. كەزىندە وعان ميحايل ەسەناليەۆ: «جانىبەكوۆ ءوز بە­تىنشە ويلاي بىلەتىن، بىرەۋگە جا­عىنۋ دەگەندى بىلمەيتىن تۇلعا ەدى، جاعىمپازدىعى جوق تۋراشىل ادام بولدى. ول مانساپ ىزدەمەگەن ادام ەدى»، دەگەن سيپاتتاما بەرگەن.

ەلىمىزدىڭ استاناسى بولعان الماتىدا قازاق تىلدىلەردىڭ ازدى­عىن، سول از قازاقتىڭ ءبىرازى انا تىلىندە وقىمايتىنىن سىلتاۋ ەتىپ، قازاق تىلىندە كەشكىلىك گازەت شىعارۋعا كەدەرگى كەلتىرۋشىلەر جەتكىلىكتى بولعان. مىنە، وسى كەزدە جۇرتشىلىقتىڭ تالاپ-تىلەگىن باتىل قولداپ، قازىرگى «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ شىعۋىنا تىكە­لەي كومەك كورسەتكەن دە وزبەكالى جانىبەكوۆ بولاتىن.

وزەكەڭ قاي جەردە، قاي سالادا جۇرسە دە جاستارعا جىگەر بەرىپ، جۇمىسقا جىگەرلەندىرىپ، ءاربىر ءىس-ارەكەتىنە نازار اۋدارىپ، قىز­مەت­كەر­لەرىن قاناتتاندىرىپ وتى­راتىن. وزبەكالى جانىبەكوۆ – قازاق­تىڭ ماڭدايالدى، اسا كور­­نەكتى قايراتكەرى. ول كىسىنى ءارى سايا­سي، ءارى مەم­لەكەتتىك، ءارى ما­دە­­ني قايراتكەر دەسە بولادى. اسىرەسە، ول – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاري­حىن، مادەني مۇراسىن، ونەرىن، وتكەن ادەبيەتىمىزدى زەرتتەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ادام. ول كىسى ءجاي عانا زەرتتەپ قويعان جوق، كوپتەگەن جا­دىگەرلەردى ىزدەپ ءجۇ­رىپ اشىپ، ولاردى ناسي­حاتتاپ، زەرتتەۋگە بارىنشا كۇش سالدى. حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىن، ادەت-عۇ­رىپتارىن، اسقاقتاعان ءانى مەن كۇمبىرلەگەن كۇيىن، مىڭ بۇ­رال­عان ءبيىن، تالعامى مول قول ونە­رىن تانىتىپ، ناسيحاتتاۋعا جول اشتى.

وزەكەڭ جۇمىستا تالاپشىل بولعان-دى. قارا­پايىم كيىنەتىن، تاپ-تۇي­ناقتاي تازا جۇ­رەتىن. كون­فە­رەن­­تسيا­لار مەن ءتۇرلى جينا­لىس­­تار­­عا جان-جاقتى دايىندالىپ، ءمان-جايدى مەيلىنشە زەرتتەپ، بايان­دامانى ءوزى جازىپ وتىراتىن. ول كىسى قانداي لاۋازىمدى قىزمەت ات­قارسا دا، ءتىپ­تى مينيستر، ورتالىق كو­ميتەت حاتشىسى بولسا دا وسى قاسيەتىنەن اينىعان ەمەس.

دارىندى تۇلعا، ۇلتىن جان-تانىمەن سۇي­گەن، سول ءۇشىن قالت­قى­سىز قىزمەت ىستەگەن ازا­مات ءوزىنىڭ وسيە­تى بويىنشا تۋعان تو­پىراعى وتىرار جەرىندە – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى، باپتاردىڭ بابى ارىستانباب اۋليەنىڭ كەسە­نەسى جانىنداعى قورىم­عا جەرلەندى. ال بۇگىن وزبەكالى جانىبە­كوۆتەي تۇل­عادان ءتالىم العان تاۋەلسىز ەل­دىڭ ۇر­پاق­تارى ونىڭ ونەگەلى ەڭ­بەك­­تەرىن ودان ءارى جال­عاستىرۋدا.

ۇلتتىق رۋح، ءداستۇر مەن سالت، ءتىل مەن ادەبيەت جونىندە ۇزاق كەڭەس قۇراتىن. تولىپ جات­قان ءىش پىستىرار ۇزاق-سونار باسقوسۋلاردا ەل ەسىنەپ، قالعىپ-مۇلگىپ وتىرار قۇلاقتى جاۋىر ەتكەن قىسىر كەڭەس ەمەس، وزاعاڭ وتكىزگەن جيىنداردا حالىقتىڭ، ۇرپاقتىڭ قامىن جەپ، بولاشاعىن بولجاعان كەمەل ويلار، كورەگەن پىكىرلەر ورتاعا تۇسەتىن. كوپ سوي­لەمەيتىن، قا­تاڭ­داۋ كورىنەتىن كىسى الىستى اڭعاراتىن اقىلگوي اعا كەيپىندە اشىلىپ سويلەيتىن.

قازاقستان مادەنيەتىن باس­قار­­عان ازامات­تار­دىڭ اراسىندا تەمىربەك جۇرگەنوۆ پەن ءىلياس وما­روۆتىڭ داڭقى مەن اڭىزى ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراعان. سول تۇلعالار سىندى الاشقا اتاعى جا­يى­لىپ، ۇلت­تىق دەڭگەيدەگى كوسەمگە اينال­عان تۇلعا وسى وزبەكالى جانىبەكوۆ بولدى. اي­تۋ­لى تۇلعا تولىپ جاتقان يگى ىس­تەرى­مەن قوسا، ايتىستىڭ اياعىنان تۇ­رىپ كەتۋىنە دە ۇلكەن ۇلەس قوسقان.

وزەكەڭدى قۇرمەت تۇتاتىن ازا­ماتتار جولى تۇس­كەندە ارىس­تانباب كەسەنەسىنە بارىپ، ارنا­يى باسىنا ءتاۋ ەتىپ، قۇران باعىشتاپ، قۇرمەت كورسەتۋدەن جالىقپايدى.

بۇگىندە دارا تۇلعانىڭ تۋعا­­نى­نا توقسان جىل بولادى. وسىن­داي حا­لىق قۇرمەتىنە بولەن­گەن ازاماتتى ۇمىتۋعا بولا ما؟ ءولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى، ول­مەي­تۇعىن ارتىنا ءىس قال­دىرعان.

 

سەرىك سەيدۋمانوۆ،

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ  باس ديرەكتورى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇعىبۇلاۋ

قازاقستان • كەشە

جۇزە ءبىلۋ – ءومىر

قوعام • كەشە

ولكەتانۋشى

قازاقستان • كەشە

كەبەنەك

تاريح • كەشە

ساۋكەلە

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار