سينگاپۋردىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى, مارقۇم لي كۋان يۋ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كەدەي قالانى بريتاندىقتاردان قايتارىپ الىپ, ونى ەكونوميكالىق سۇيرەۋشى كۇشكە, قالا-مەملەكەتكە اينالدىردى. قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەڭىزگە شىعا المايتىن, كەڭەستىك رەسەيدىڭ قاتىگەز قىسىمىنا ۇشىراپ, قولجاۋلىعىنا اينالعان ەلدى باسقارىپ, ونى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ تابىستى ەلگە اينالدىردى. «ازيالىق جولبارىستار ەكونوميكاسى» سەكىلدى تەڭدەسسىز قازىناعا ۇقساس نارسە.
نازارباەۆ بيلىككە ۇلى دالاعا تاراعان ەلدىڭ كوممۋنيستىك بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كەلدى. بۇگىنگى قازاقستان – ۇلكەن كەنەپتىڭ الدىندا وتىرىپ, ءوز ەلىنىڭ بولاشاعى جونىندەگى كوزقاراسىن سۋرەتكە سالعان وسى ادامنىڭ تۋىندىسى.
1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدە نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قىزمەتىنە دەيىن اتقاردى. ەلدەگى جاعداي وتە قيىن ەدى. كەڭەستىك رەسەي بۇل اۋماقتى ويعا كەلمەيتىن نارسەگە پايدالاندى. ادامداردى گۋلاگ تۇرمەلەرىنە قامادى, يادرولىق سىناقتار وتكىزىپ, يادرولىق قالدىقتاردى توكتى. بۇعان قوسا, عارىشتىق زوندتار ۇشىرىلدى.
كەڭەس وداعىندا قازاقستان لاستاۋشى, قاۋىپتى نەمەسە ادامگەرشىلىككە جات ارەكەتتەرگە ارنالعان دەپ ەسەپتەلدى. قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى 1930 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن اياۋسىز ۇجىمداستىرۋ كەزىندە كەڭەس كوممۋنيستەرىنىڭ كەسىرىنەن اشتىقتان ءولدى. سەبەبى كوشپەندىلەردى مالدارىن تاستاپ, وتىرىقشىلانۋعا ماجبۇرلەدى. قازاق مادەنيەتى مەن تىلىنە تىيىم سالىندى, ەتنوستىق ورىس حالقى جالپى حالىقتىڭ 50 پايىزىنا جەتتى.
بۇگىندە تامىرى تۇركى قازاقتار حالىقتىڭ 70 پايىزىن قۇرايدى, ولاردىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى باسىم. كەي ورىستار, ۋكرايندار مەن نەمىستەر ەلدەن كەتىپ قالعان. بىراق ودان دا ماڭىزدىسى مىنادا. قازاقتار ءوز ەلدەرىنە قىتايدان, رەسەيدەن جانە كورشى ەلدەردەن ورالدى. قازاق دياسپوراسى قالپىنا كەلدى.
1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قازاقستان ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ال ەلوردا – نۇر-سۇلتانداعى (بۇرىنعى استانا) قازىرگى زاماناۋي كورىنىس ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋعا, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن تاجىريبەگە دەگەن قاجەتتىلىگىن ءبىلدىرىپ تۇرعانداي.
باتىس كومپانيالارىنىڭ «تاسقىنى»
امەريكانىڭ ءىرى قايراتكەرلەرى باستاعان باتىس كومپانيالارى الدىمەن مۇناي-گاز سەكتورىنا, سودان كەيىن باسقا دا كوپتەگەن سالالارعا ينۆەستيتسيا سالا باستادى. ولاردىڭ قاتارىندا تەمىرجولعا جانە بالامالى ەنەرگياعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان GE كومپانياسىنان باستاپ, ينجەنەرلىك گيگانت Fluor مەن PepsiCo جانە Procter & Gamble سەكىلدى تۇتىنۋ تاۋارلارىن شىعاراتىن كومپانيالارعا دەيىن بار. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 2020 جىلى 161 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. سونىڭ 30 ميلليارد دوللارى اقش-قا تيەسىلى.
تەڭىزگە شىعا المايتىن ءىرى مەملەكەت, الەمدەگى توعىزىنشى تەرريتوريا, ءۇش ۋاقىت بەلدەۋىن قۇرايتىن جانە 19 ميلليون حالقى بار ەلدى نازارباەۆ مۇناي مەن گازدىڭ ارقاسىندا وزگەرتتى. ەكونوميكالىق قارقىن جالعاسىپ جاتىر.
ىشكى جالپى ءونىم كولەمى وسكەن كەزەڭ دە (10 پايىزدان استام) جانە باياۋلاعان جىلدار دا ء(وسىم نەگىزىنەن 4,5 پايىز) كەزدەستى. قازاقستان ۇكىمەتى مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋعا بەل بايلاپ, شيكىزات ەكسپورتىنان باس تارتىپ, ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا دەن قويدى. قازاقستاندا ءوندىرىس كولەمى ۇلعايىپ, قوسىمشا قۇن جوعارىلاماق.
دۇنيەجۇزىلىك بانك قازاقستاندى بيزنەسكە قولايلى 150 ەلدىڭ ىشىندە 25-ورىنعا ورنالاستىرىپ, بيزنەس ورتاسى جەڭىل مەملەكەت رەتىندە قاراستىرادى. ەل ءوزىن بيزنەسكە قولايلى ەتۋگە جانە ورتالىق جوسپارلاۋداعى ءالسىز جاقتاردى جوندەۋگە تىرىسادى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
2019 جىلدىڭ ناۋرىزىندا نازارباەۆ وتستاۆكاعا كەتتى. كونستيتۋتسياعا سايكەس, سينگاپۋر مەن قىتايدا جۇمىس ىستەگەن ديپلومات قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولدى. ول 2019 جىلعى ماۋسىمداعى سايلاۋدا 71 پايىز داۋىسپەن جەڭىسكە جەتتى.
كوشپەلى حالىق كەڭەستىك مەملەكەتكە اينالىپ, قورلىق پەن قيىندىققا تاپ كەلگەنىمەن, كەيىنىرەك زاماناۋي, بولاشاققا نىق قادام باسقان ەل اتانۋى اقش پەن ەۋروپادان ورالعان ستۋدەنتتەردىڭ ارقاسىندا تەز جۇزەگە استى.
ولار – پوستكوممۋنيستىك قازاقستاننىڭ جاڭا باسقارۋ ەليتاسىن تاربيەلەۋ ءۇشىن باستالعان «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى. ولار قازاقتاردىڭ جاڭا ورتاسىن قۇرايدى. ستۋدەنتتەر وزدەرىمەن بىرگە باتىستىڭ ىسكەرلىك تاجىريبەسىن اكەلدى. سونداي-اق ولار اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى.
قازاقستاندى باقىلاۋشىلار وسىناۋ جاس مەنەدجەرلەر ينۆەستورلارعا ەسىكتى ودان دا كەڭىرەك اشادى دەپ كۇتەدى. ويتكەنى كوپتەگەن سەكتورلاردا جاسىرىن قازىنا بار.
بايلىقتىڭ
مولدىعى
مۇناي مەن گاز رەسۋرستارىنان كەيىن (قازاقستان تاۋلىگىنە 1,5 ميلليون باررەل مۇناي وندىرەدى جانە گاز كولەمى ارتادى) ۋران باسىمدىققا يە. قازاقستان الەمدەگى ۋران ءوندىرۋشى ءىرى ەل سانالادى جانە قورى بويىنشا اۋستراليادان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. ەلدە كومىردىڭ وراسان مول قورى بار. ونى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە جۇمسايدى. باسقا رەسۋرستار قاتارىندا بوكسيت, حروم, مىس, تەمىر, ۆولفرام, قورعاسىن, مىرىش بار.
تەگىس قازاق دالاسى – جەل ەنەرگياسىن وندىرۋگە تاپتىرماس مۇمكىندىك. بالكىم, الەمدەگى ەڭ ۇلكەن القاپ شىعار. وسىنداي گاز ونەركاسىبى بار ەلدە جەل ەنەرگياسىنا نەگىزدەلگەن سۋتەگى ونەركاسىبىن نەگە دامىتپاسقا؟ ونىڭ قازبا بايلىعىنىڭ قۇرامىندا جەل قوندىرعىلارى مەن
زاماناۋي ەلەكترونيكاعا قاجەت سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار بار.
قازاقتار كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا تالپىنىپ جاتىر. تەڭىزگە شىعا المايتىن ەلدەن تاۋارلاردى تاسۋ, باعا باسەكەلەستىگىن ساقتاۋ ءۇشىن
زاماناۋي اۆتوموبيل جولدارى, تەمىر جولدار, اۋەجايلار مەن قۇبىرلار قاجەت. ۇلى جىبەك جولى قازاقستان ارقىلى ءوتتى. وسى ورايدا, مەملەكەت تاعى دا ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن جەلى بولۋدى كوزدەيدى. ال ونىڭ كەڭ-بايتاق جەرى قىتاي مەن ەۋرازيا نارىعىنا ورگانيكالىق ازىق-ت ۇلىكتى كوپ مولشەردە بەرە الادى. Tyson Foods تاۋىق پەن سيىر ەتىن وندىرۋگە ينۆەستيتسيا سالماق.
قازاقستاننىڭ وركەندەۋى ءۇشىن بىلىكتى ديپلوماتيا قاجەت, ال قازاقتار وزدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق قابىلەتىمەن ماقتانادى. ەلدىڭ بىرنەشە ەموتسيالى كورشىسى بار. قازاقستان سولتۇستىكتە جانە سولتۇستىك-باتىستا رەسەيمەن, شىعىستا قىتايمەن, وڭتۇستىكتە قىرعىزستانمەن, وزبەكستانمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن شەكتەسەدى.
جاقسى كورشىلىك داعدىلارىنا سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستاندىقتار يرلانديا, شۆەيتساريا جانە فينليانديا سياقتى داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە وڭتايلى الاڭ ۇسىناتىن ەلدەردىڭ شاعىن توبىنا قوسىلۋدان ۇمىتتەنەدى.
الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق تۋرالى بىرنەشە ءسوز ايتسام. كەيدە مۇناي كەن ورىندارىندا نارازىلىقتار مەن سايلاۋعا قاتىستى شەرۋلەر ءوتتى. ەلدە, نەگىزىنەن, مۇسىلماندار تۇرادى. ءدىني ارتۇرلىلىككە جول بەرىلەدى, ءتىپتى ونى قولدايدى. مەن نۇر-سۇلتانداعى عيبادات ورىندارىندا ريم-كاتوليك ەپيسكوپىمەن, باس راۆۆينمەن جانە پروتەستانتتىق پاستورمەن سويلەستىم.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) – قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان ورتالىعى. ول دۋباي ۇلگىسىنە سۇيەنەدى, قارجى مەن تەحنولوگيا سەكتورى, جاسىل قارجى ورتالىعى مەن يسلامدىق قارجى ورتالىعىمەن ماقتانا الادى. احقو لوندون بيرجاسىمەن بىرگە فينتەك جانە ۋران كومپانيالارىنىڭ
IPO-سىنا قاتىسادى.
الايدا احقو ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى ءالى دە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيتىنىن مويىنداپ, انگليا مەن ۋەلستىڭ وتستاۆكاداعى باس سۋديالارى مەن ىستەردى جۇرگىزەتىن – داۋلاردى شەشەتىن, ازاماتتىق ىستەردى قاراستىراتىن, اربيتراجدى باسقاراتىن اعىلشىن سۋديالارىنىڭ كومەگىمەن اعىلشىننىڭ جالپى قۇقىعىن قولدانادى.
شاماسى, ەرىك بار جەردە ءاردايىم شەشىم بار.
لەۆەللين كينگ,
Forbes جۋرنالى
