ءتىپتى ولاردىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جەتىستىگى دە جەتكىلىكتى. ولاي دەيتىنىمىز, رەپرودۋكتولوگ-دارىگەرلەر, ەمبريولوگتەر مەن گەنەتيكتەردىڭ ۇزدىكسىز ءتيىمدى دە جوعارى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە 25 مىڭعا جۋىق وتباسى انا مەن اكە بولۋ باقىتىنا بولەندى.
مىنە, وسىنداي مول تاجىريبە مەن جەتىستىكتەردەن سوڭ قازاقستاندىق مەديتسينا سالاسىنداعى رەپرودۋكتولوگ عالىمدارىنىڭ توبى «ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ – قازاقستانداعى بەدەۋلىكتى ەمدەۋدەگى جاڭا ءداۋىر» اتتى مەديتسينا سالاسىنداعى تىڭ جوبالارىن ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى بەرۋ جونىندەگى كوميسسيا نازارىنا ۇسىندى. ەكى جىلدا ءبىر رەت بەرىلەتىن بۇل سىيلىق عىلىم مەن تەحنيكا قايراتكەرلەرىنىڭ قوعام مەن مەملەكەت الدىنداعى ەڭبەگىنىڭ جوعارى باعالانعانىن ايقىنداي تۇسەدى.
ال ەلىمىزدىڭ بەدەلدى دە, تانىمال كلينيكالىق فارماكولوگ-عالىمى, جوعارى ءبىلىم مەن مەديتسينا عىلىمىن ۇيىمداستىرۋشى, قازاقستاندىق فيتوفارماكولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە نيۋ-يورك عىلىم اكادەمياسىنىڭ (اقش) اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قايروللا دۇيسەنباي ۇلى راحيموۆ رەپرودۋكتولوگ عالىمدارىنىڭ بۇل ەڭبەگى مەملەكەتتىك سىيلىقپەن ماراپاتتالۋعا ابدەن لايىق ەكەنىن ايتادى.
سولاردىڭ ىشىندەگى كوشباسشى عالىم سالتانات بەردەنقىزى بايقوشقاروۆا– قازاقستاندا ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋدىڭ (ەكۇ) نەگىزىن قالاۋشى, ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى, پروفەسسور, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «ەكومەد» ادام رەپرودۋكتسياسى كلينيكالار توبىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى, «يننوۆاتسيالىق رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالار اكادەمياسىنىڭ» باسشىسى. ول –
2008 جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ بەلدى مۇشەسى.
ونىڭ ەڭبەگى ەكى رەت ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العىس حاتىمەن, «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. 2001 جىلعى جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا ول الماتىدا ۇزدىك عالىم رەتىندە تانىلىپ, «الماتى جۇلدىزى» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ەكۇ سالاسىنداعى ءبىرىنشى مامان جانە قازاقستانداعى ءبىرىنشى ەكۇ زەرتحاناسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ بولىمىندەگى كينەس قازاقستاندىق رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزىلگەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى مەن «دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن», «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىلەرىن, ۇلتتىق مەديتسينالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ «التىن دارىگەر» اتاعىن العان, «قازاقستاندىق ايەل» تەلەۆيزيالىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى, 2017 جىلى حالىق تاڭداۋى ناتيجەسىندە «قازاقستاننىڭ 100 ەسىمى» تىزىمىنە ەنگىزىلدى.
«بەدەۋلىك – شىن مانىندە الەمدىك ماسەلە. بۇل الەمنىڭ بارلىق ەلىندە كەزدەسۋدە. ءسوزىمىز سۇيەكتى بولۋ ءۇشىن, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددۇ) دەرەكتەرىنە كوز جۇگىرتەيىك. الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ 13-19%-ى, ياعني ءار 6-8 وتباسى جۇكتىلىك كەزىندە قيىندىقتارعا تاپ بولادى. ماسەلەن, اقش-تىڭ ءبىر وزىندە جىل سايىن 5-6 ملن جۇپ بەدەۋلىكپەن كۇرەسەدى. ال ستاتيستيكا قازاقستاندا ءاربىر بەسىنشى ەرلى-زايىپتىنىڭ بەدەۋلىك سالدارىنان ءسابي سۇيە الماي وتىرعانىن كورسەتەدى», دەيدى ق.راحيموۆ.
شىنىندا, ۇرپاقسىز نەكە – ماڭىزدى جانە كۇردەلى مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگىنە قاتىستى پاتوگەنەزىنىڭ فيزيولوگياسىن زەرتتەۋ ءۇشىن, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاعدايىن كەشەندى فيزيولوگيالىق زەرتتەۋ, بەدەۋلىكتى جەڭۋدىڭ وڭ ناتيجەسىنە اسەر ەتەتىن ولشەمشارتتار مەن فاكتورلاردى تالداۋ قاجەت. بۇل جاعدايدى دياگنوستيكا جاساۋ مەن ءتيىمدى ەمدەۋدىڭ قوسالقى رەپرودۋكتيۆتىك ادىستەرىن قالىپتاستىرماي, ەنگىزبەي جانە جەتىلدىرمەي, سونداي-اق ادام رەپرودۋكتسياسىنىڭ فيزيولوگيالىق پروتسەستەرىن تەرەڭ تۇسىنبەي زەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان رەپرودۋكتولوگيا سالاسىنداعى پوپۋلياتسيالىق زەرتتەۋلەر, اسىرەسە فاكتورلىق تالداۋمەن بايلانىستى زەرتتەۋلەر بەدەۋلىكتىڭ ەتيولوگياسى مەن پاتوگەنەزىنىڭ قانداي دا ءبىر اسپەكتىلەرىن ءتۇسىنۋ دە اسا ماڭىزدى. بۇل ماسەلە, اتاپ ايتقاندا, گينەكولوگيا, اندرولوگيا, ەمبريولوگيا, فيزيولوگيا جانە ەندوكرينولوگيانىڭ قيىلىسىندا شەشىلمەك جانە وسى ماسەلەنى ءساتتى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى ءتاسىل قاجەت.
جالپى, قازاقستاندا ۇرپاقسىز نەكەنىڭ جيىلىگى 15 پايىزدى قۇرايدى. ددۇ بۇل كورسەتكىش دەڭگەيىن مەملەكەتتىك ماسەلەگە بالاپ وتىر, ويتكەنى بۇل حالىقتىڭ دەموگرافيالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنە تەرىس اسەر ەتەرى انىق.
ق.ءراحيموۆتىڭ ايتۋىنشا, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق – بۇل ادامنىڭ جىنىستىق سالاسىنىڭ جاعدايىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە دەنەنىڭ جالپى ساۋلىعىن, ونىڭ ىشىندە فيزيكالىق, رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن زەرتتەيتىن مەديتسينا سالاسى. رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىققا ءداستۇرلى قامقورلىق كوبىنەسە اكۋشەر-گينەكولوگتەر, ۋرواندرولوگتەر, ەندوكرينولوگتەر, ەمبريولوگتەر تاراپىنان جاسالۋدا, بىراق قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالاعا باسقا ماماندىقتاعى دارىگەرلەردىڭ دە قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاۋى – قۋانتارلىق جايت.
بۇگىنگى تاڭدا قوسالقى رەپرودۋكتيۆتىك تەحنولوگيالاردىڭ (قرت) كومەگىمەن بەدەۋلىكتى ەمدەۋ بويىنشا مامانداندىرىلعان كلينيكالاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى ەرەكشە مانگە يە بولىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى سپيكەر: «قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر جۇمىستارىنىڭ تسيكلى – ەرلەر مەن ايەلدەردەگى بەدەۋلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ دەربەستەندىرىلگەن تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە جانە ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ پراكتيكاسىنا ەنگىزۋگە ارنالعان. قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بۇل باعىت اناعۇرلىم دامىعان. بارلىق تەحنولوگيا جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى, قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولعان ول ۇلتتىق جانە ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرمەن ءوزارا بايلانىستا. قرت جانە بەدەۋلىك رەگيسترلەرىن جۇرگىزۋدىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى, پاتسيەنتتەرگە قرت كومەگىمەن كومەك كورسەتۋدىڭ ازىرلەنگەن قۇقىقتىق شەشىمدەرى كوپتەگەن الەمدىك مەكتەپ ءۇشىن ۇلگى بولارلىق», دەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا يمپلانتاتسياعا دەيىنگى گەنەتيكالىق سكرينينگ ادىستەرىن, اندرولوگياداعى ميكروحيرۋرگيالىق وپەراتسيالاردى, سونداي-اق ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك الەۋەتىن ساقتاۋ ءۇشىن ولاردىڭ جىنىستىق جاسۋشالارىن, ەمبريوندارىن جانە جىنىس بەزدەرىنىڭ تىندەرىن كريوكونسەرۆاتسيالاۋمەن قاتار, الەمدەگى بارلىق دەرلىك تەحنولوگيالار مەن ەكۇ ادىستەمەلەرى قولدانىلۋدا.
اكادەميك ق.ءراحيموۆتىڭ ايتۋىنشا, ونكوفەرتيلدىك باعدارلاما – زاماناۋي ونكولوگيا مەن رەپرودۋكتولوگياداعى جاڭا باعىت. ەندى ونكولوگيالىق اۋرۋمەن سىرقاتتانعان ناۋقاستار ەمدەۋدى اياقتاعاننان كەيىن وزدەرىنىڭ بالالى بولا الاتىنىنا ۇمىتتەنە الادى, ويتكەنى قازىرگى كريوبيولوگيانىڭ جەتىستىكتەرى بۇعان مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاندىق اۆتورلار ەرلەردىڭ بەدەۋلىگى كەزىندەگى تەحنيكالىق كۇردەلى جانە ءتيىمدى وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ميكروحيرۋرگيالىق ۆازوەپيديديموستوميالاردى ەنگىزۋ جانە كەڭىنەن قولدانۋ ناتيجەلەرىن ۇسىنىپ وتىر. قازاقستاندىق رەپرودۋكتولوگتەردىڭ بۇل سالاداعى تاجىريبەسى زور ەكەنىن ايتار ەدىك. وعان دالەل – جۋرنالداردا جارىق كورگەن ماقالالار مەن الماتى جانە نۇر-سۇلتان قرت كلينيكالارىنا ەم الۋ ءۇشىن ارنايى كەلگەن شەتەلدىك پاتسيەنتتەر.
اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى باعىتى ۇرىقتىڭ كريوبانكاسىن قۇرۋعا, ووتسيتتەردى, ەمبريونداردى جانە ۇرىقتان الىنعان بيوماتەريالدى ساقتاۋعا باعىتتالعان. انالىق بەزدەن نەمەسە ونىڭ قوسالقىسىنان الىنعان بيولوگيالىق ماتەريالدى كريوكونسەرۆىلەۋ, وندا شاۋەت جاسۋشاسى بولعان جايدايدا, كەيىننەن ولاردى ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋ باعدارلاماسىندا پايدالانۋ, شاۋەت جاسۋشاسىن ووتسيت تسيتوپلازماسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلادى.
زەرتتەۋشىلەر توبى وسى رەتتە انالىق بەزدەردىڭ قولدانىستاعى رەزەرۆىنە, پاتسيەنتتەردىڭ جاسىنا, ۇرپاقتى بولۋ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى سۋپەروۆۋلياتسيانى باقىلاۋدا ۇستايتىن ىنتالاندىرۋدىڭ جەكە تاسىلدىك پرينتسيپتەرىن ۇسىنىپ وتىر.
اۆتورلار ەتيكالىق قاعيدالارعا سۇيەنە وتىرىپ, سۋرروگات انا قىزمەتىن پايدالانۋدىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدان قاۋىپسىز تاسىلدەرىن ۇسىندى. ياعني سۋرروگات انا «قىزمەتىنە» ەرلى-زايىپتىلار قانداي جاعدايدا جۇگىنە الادى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, بۇل پاتولوگيالىق بوسانۋ نەمەسە گينەكولوگيالىق اۋرۋلار كەزىندە جاتىردىڭ الىنىپ تاستالۋىنا, سونداي-اق بويعا بالا بىتكەنىمەن, قايتا-قايتا تۇسىك تاستاي بەرۋمەن بايلانىستى انا بولۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان ايەلدەرگە وسىنداي ءتاسىل ارقىلى بالالى بولۋ مۇمكىندىگى بار.
قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق كلينيكالارعا جۇمىس اۆتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنگەن مەديتسينالىق اقپاراتتىق جۇيەلەر ەنگىزىلگەن, بۇل ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ جۇمىسىن پاتسيەنتتەر مەن قىزمەتكەرلەر ءۇشىن بارىنشا اشىق جانە ىڭعايلى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
ەلىمىزدە رەپرودۋكتولوگ-دارىگەرلەر, اندرولوگتەر, ەمبريولوگتەر, كريوبيولوگتەر مەن گەنەتيكتەردىڭ كوپجىلعى ءتيىمدى ەڭبەگى 25 مىڭعا جۋىق وتباسىنا انا مەن اكە بولۋ باقىتىن سىيلاعانىن جوعارىدا اتاپ وتكەنبىز. ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋدىڭ ءساتتى باعدارلامالارىنان كەيىن تۋعان نارەستەلەردىڭ جاڭا تۋعان كەزەڭى, بالالىق شاعى تۋرالى مالىمەتتەر, «پروبيركادان» شىققان بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى ميفتەردى جوققا شىعارىپ وتىر. ەكۇ-دان كەيىنگى بالالاردىڭ نەۆرولوگيالىق جانە سوماتيكالىق دەنساۋلىعى دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋدا. وتاندىق عالىمدار مەن كلينيتسيستەردىڭ جۇمىستارى بەدەۋلىككە شالدىققان ناۋقاستاردى ەمدەۋ جونىندەگى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنىن ايتار ەدىك. ايتالىق «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋعا قاتىستى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىنان كەيىن وعان بولىنەتىن كۆوتالار سانى 2021 جىلى 7 ەسەگە ۇلعايدى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلسەك, قازاقستاندىق مەديتسينا عالىمدارى ۇسىنعان جۇمىستار توپتاماسى وزەكتىلىگىمەن, زەرتتەۋلەردىڭ جاڭاشىلدىعىمەن, پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەنىپ, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ بويىنشا ەل ۇكىمەتى العا قويعان مىندەتتەر ۇدەسىنەن تابىلىپ وتىر.
سايا زاگيپوۆا
