ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىندە: «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولعىمىز كەلسە, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىق رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون. وعان بارار جول حالىق دانالىعىنىڭ نەگىزىندە جاتىر», دەگەن ەدى. ەندى مىنە «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەجەلگى اتا-بابالارىمىز – تۇركىلەردىڭ ماڭگىلىك ەل يدەياسىن – قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى رەتىندە جاريالاپ وتىر.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىندە: «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولعىمىز كەلسە, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىق رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون. وعان بارار جول حالىق دانالىعىنىڭ نەگىزىندە جاتىر», دەگەن ەدى. ەندى مىنە «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەجەلگى اتا-بابالارىمىز – تۇركىلەردىڭ ماڭگىلىك ەل يدەياسىن – قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى رەتىندە جاريالاپ وتىر.
جالپى, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ەكى ماعىنادا الىپ قاراستىرعان دۇرىس. ءبىرىنشىسى – كەڭ ماعىنادا, ياعني ءبىرتۇتاس تۇركى ەلى نەمەسە قاعانات, بىرنەشە ۇلىستار مەن رۋ-تايپالىق مەملەكەتتەردى بىرىكتىرگەن ءىرى بىرلەستىك, ال ەكىنشىسى – تار ماعىنادا, ياعني جەكەلەگەن تۇركى مەملەكەتتەرى نەمەسە حاندىقتار مەن ۇلىستار. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ العاش رەت مانيفەست, ياعني ۇندەۋ تۇرعىسىنان جاريالانعانى – كەڭ ماعىنالىق سيپاتتا ەدى. ويتكەنى, ول كەزدە تۇركى جۇرتى – ۇلى تۇركى قاعاناتىن, ياعني ءبىرتۇتاس ەلىن قۇراعان زامان بولاتىن.
ەجەلگى تۇركىلەردىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ءۇش تۇعىردان, ياعني ءۇش نەگىزدەن تۇرادى: ونىڭ ءبىرىنشىسى – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى «ماڭگىلىك ەل» مانيفەسى, ەكىنشىسى – ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق شىعارمالارىندا, اسىرەسە, «قايىرىمدى قالادا» بۇل يدەيانىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق تۇرعىدان تياناقتالۋى جانە ءۇشىنشىسى – ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ وسى يدەيانى نەگىزدەگەن «قۇتتى بىلىك» داستانى. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى, ءبىر زاماننىڭ جەمىسى جانە وزىنە دەيىنگى بابالار مۇراتىمەن جالعاسا وتىرىپ, كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ قۇرعان مەملەكەتشىلدىك, ياعني «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن ساباقتاسادى.
تونىكوك ەسكەرتكىشىندە مەملەكەتتىڭ تۇراقتى بولۋى ءۇشىن بيلىكتى ۇستاپ وتىرعان قاعان مەن اقىلگوي دانا بىراۋىزدىلىعى, ءسوز بەن ءىستىڭ اجىراماۋى, ەلدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن ىنتىماقتىڭ, بارلىق كۇشتەردىڭ ۇيىتقىسى بولۋ قاجەتتىگى ءتۇپ نىسانا رەتىندە ايتىلادى. تۇركى حالقىنىڭ ەلدىگىنەن ايىرىلىپ, قاعانسىز قالىپ, تاعى دا باسقالارعا باعىنىپ, ودان قايتا كوتەرىلە باستاعانى, جاڭا قاعان وتىرعاننان كەيىن ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرۋ شارالارى, ياعني «تۇندە ۇيىقتاماي, كۇندىز وتىرماي, تۇركى ەلى ءۇشىن قىزىل قانىن اعىزىپ, قارا تەرىن توككەنى, كۇش-قۋاتىن بەرگەنى» پاش ەتىلەدى.
وسىنىڭ ءبارى كەيىنگى ۇرپاققا دا ۇندەۋ رەتىندە ايتىلعانى كورىنەدى. سونىمەن قاتار, بۇل جەردە «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمى, تاۋەلسىزدىك رۋحى, ازاتتىق يدەياسى ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ تۇر.
كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن الىپ قاراستىرساق, بىرىنشىدەن, ولاردىڭ زاتتىق, ياعني ماتەريالدىق سيپاتقا يە بولىپ, ەركىندىك, ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ نىشاندارىن ايعاقتايتىن مەملەكەتتىك رامىزدەر بەلگىلەرىن كورۋگە بولادى. مىسالى, كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ۇشار باسى ءبورى بەينەلى بەسبۇرىشتى قالقان تۇرىندە ويىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. كوك ءبورى تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى توتەمدىك نانىمىنا نەگىزدەلگەندىگى بەلگىلى. تۇركىلەر اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان اشينا التاي تاۋىنا قونىس تەپكەننەن كەيىن, «ءوزىنىڭ تەگىن ۇمىتپايتىندىعىن ەلگە جاريا ەتۋ ءۇشىن قاقپاسىنا قاسقىر باستى تۋىن ءىلىپ قويدى», دەلىنگەن قىتاي جىلنامالارىندا. تولىق ءبورى بەينەسىن ونىڭ باسى ارقىلى بەرۋ «تۇتاستىقتى بولشەك ارقىلى بەرۋ» دەگەن عىلىمي پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن. مۇنداعى ءبورى بەينەسى كوركەمدىك ەمەس, ساياسي-الەۋمەتتىك, ياعني ەلدىك پەن ەركىندىكتى, تاۋەلسىزدىك پەن ازاتتىقتى ايشىقتايتىن تۋدىڭ رامىزدىك نىشانى. ءبورىنىڭ بەينەسى كوپتەگەن تۇركى تايپالارى مەن رۋلارىنىڭ تاڭباسى بولعان. قازىر دە كەيبىر تۇركىتىلدەس حالىقتار قاۋىمداستىعىنىڭ ءرامىزى رەتىندە قولدانىستا.
ل.ن.گۋميلەۆ تە ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىنە تالداۋ جاساعاندا رۋنيكالىق جازۋلار ەپيتافيالىق ەمەس, پۋبليتسيستيكالىق سيپاتتا دەپ جاڭا ءبىر پىكىردى بىلدىرگەن بولاتىن: «ءۇش جازۋدىڭ ءماتىندەرى دە تۇركىلەردىڭ بارلىق قوعام مۇشەلەرىنە ۇندەۋ تۇرعىسىندا ايتىلعان, ونىڭ وزىندە ەشتەڭەمەن بۇركەمەلەمەي, حالىقتى سەندىرگىسى كەلەدى. ەندەشە, جازۋ – ۇندەۋ, ونداعى بەرىلگەن ماتەريال تاڭداپ الىنعان. مۇنداي جانردىڭ بولۋىنىڭ ءوزى ءسوزدىڭ تۇركى قوعامىندا ناقتى كۇش ەكەندىگىن كورسەتەدى. ولاي بولسا, دامىعان قوعام جانە قوعامدىق پىكىر دە بار». ەندەشە, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: «ماڭگىلىك ەل» – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە ۇلى تۇركى قاعاناتى مەملەكەتىنىڭ مانيفەسى رەتىندە جاريا ەتىلگەن.
ءال-فارابي ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى مەن شىعىستىڭ مۇسىلمان ىلىمدەرىن بايلانىستىرا وتىرىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» فيلوسوفياسىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەمەسىن جاساپ بەردى. عالىم «ماڭگىلىك ەل» تەورياسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى», «ازاماتتىق ساياسات», «مەملەكەت بيلەۋشىنىڭ ناقىل سوزدەرى» شىعارمالارىندا باياندايدى. باقىتقا جەتۋ جولىندا ادامداردىڭ اراسىنداعى قايىرىمدىلىق پەن ءتۇسىنۋشىلىك, ءبىر-بىرىنە كومەك بەرۋ, دوستىق پەن بەيبىتشىلىك, تاربيە مەن ءتالىم – ءال-ءفارابيدىڭ تۇتاس الەۋمەتتىك-ساياسي تەورياسىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىن قۇرايدى. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ كەمەلدەنۋى تۋرالى الەۋمەتتىك-ساياسي تەورياسىندا مەملەكەت باسقارۋشىلارى مەن سول قوعامدا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ دا ۇستانۋى ءتيىس مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ يمپەراتيۆتەرى مەن مەحانيزمدەرى اشىلدى. سوندىقتان, بۇلاردىڭ ءبارى قازىرگى تاڭدا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى رەتىندە سانالۋى ءتيىس.
فارابي مەملەكەتتىڭ مىندەتىن جانە ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى مىندەتتەرىن تولىق انىقتاپ بەرەدى. سىرتقى مىندەتى رەتىندە مەملەكەتتىڭ قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىن نەمەسە مەملەكەتتى سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋ, ياعني كۇشتى قورعانىس ۇيىمداستىرۋمەن جۇكتەلەدى. ىشكى مىندەتى رەتىندە مەملەكەتتىڭ ءوز حالقىنىڭ باقىتقا جەتۋى ءۇشىن كورنەكتى شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەرەك: ولار – ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ, حالىقتى وقىتۋ, ولاردى كەرەكتى عىلىممەن تولىقتىرۋ, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ, قايىرىمدىلىقتى تاراتۋ جانە ەڭ جاقسى باقىتقا جەتكىزەتىن ادەتتەردى بويعا ءسىڭىرۋ. قالعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى – ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەر – نەگىزگى مىندەتكە باعىنادى, ياعني ادامداردىڭ باقىتقا جەتۋى ولاردىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە تاۋەلدى.
«قۇتتى بىلىك» داستانى ورتا عاسىرلاردا وركەنيەتتى ەل بولعان قاراحان اۋلەتى مەملەكەتى تۇرىكتەرىنىڭ تىلىندە جازىلعانى بەلگىلى. ءجۇسىپ بالاساعۇن «قۇتتى بىلىكتى» 1069-1070 جىلدارى بالاساعۇن قالاسىندا باستاپ, ون سەگىز ايدىڭ ىشىندە قاشقار قالاسىندا اياقتاعان. قاراحان اۋلەتى بيلىك جۇرگىزگەن داۋىردە ۇلان-عايىر ولكەنى الىپ جاتقان وسى مەملەكەتتىڭ باسقارۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن ەرەجەلەر, سونداي-اق, قوعام مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن ءتيىستى زاڭدار جوق ەدى. مىنە, ەلدەگى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن ءجۇسىپ بالاساعۇن ءوزىنىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىن جازدى. دەمەك, داستان بەلگىلى ءبىر ماعىنادا ەلدەگى اتا زاڭ (كونستيتۋتسيا) قىزمەتىن اتقارعان. شىعارمادا ەل باسقارۋدىڭ, ەكونوميكانى, əلەۋمەتتىك-تۇرمىستىق احۋالدى, əسكەري ءىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ, شارۋاشىلىقتى, تاعى باسقا دا مەملەكەتتىڭ əل-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى سۋرەتكەرلىك-فيلوسوفيالىق تىلمەن باياندالادى. ءجۇسىپ بالاساعۇن داستاندا پاتشالار مەن ۋازىرلەردىڭ, حان سارايى قىزمەتكەرلەرى مەن ەلشىلەردىڭ, اسكەرباسىلار مەن نوكەرلەردىڭ, تاۋىپتەر مەن اسپازداردىڭ, ديقاندار مەن مالشىلاردىڭ, ت.ب. قوعام مۇشەلەرىنىڭ مىنەز-قۇلقى, ءبىلىم دارەجەسى, اقىل-پاراساتى, قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى قانداي بولۋ كەرەكتىگىن جەكە-جەكە بايانداپ شىعادى.
ارينە, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ نەگىزدەرىن ەلباسى جولداۋىنان كەيىن جەدەعابىل جازىلعان گازەت ماقالاسىندا تولىق عىلىمي تالداۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ونى تەزيستىك تۇرعىدان قىسقاشا بايانداۋعا تىرىستىق. بۇل ماسەلە كەيىن ۇلكەن عىلىمي جوبالاردا زەرتتەلۋى ءتيىس.
تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ساباقتاستىعىن جەكەلەگەن حاندىقتار قۇرىلعان زاماندا جالعاستىرعان تۇلعالار: قاسىم حان, ەسىم حان, تاۋكە حان, ابىلاي حان مەن سوڭعى كەنەسارى حان ەدى. تاياۋدا ەلوردالىق جاستاردىڭ «جاس ازامات» ۇيىمى استانانىڭ «جاستار» شاعىن اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان كونە قورىمنان حان كەنەنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جانىن قيعان 200 ساربازىنىڭ رۋحىنا ارناپ قويىلعان كونە قۇلپىتاستى تاپتى. قابىر باسىنا تۇرعىزىلعان تاستاعى ءماتىن دە, سول كونە تۇركىلەردىڭ تاس بىتىكتەرىندەگى ەپيتافيالىق ماتىندەرگە وتە ۇقساس بولىپ كەلەدى.
ابىلاي حان دۇنيەدەن وزار الدىندا بۇقار جىراۋمەن قوشتاسىپ جاتىپ: «قانشا جىل ءومىر ءسۇرىپ, جاساعانىمنان نە پايدا, قازاقتىڭ ارقاسىن تامعا, اۋزىن نانعا سۇيەگەنىم جوق, بۇل – ءبىر. اقبوزاتتىڭ قۇنىن ەر قۇنىنا تەڭەگەنىم جوق, ەكى. مىلتىعىمنىڭ قۇنىن ەكى ەردىڭ قۇنى دەگىزگەنىم جوق, ۇستا مەن ەتىكشىنىڭ قۇنىن قاتىن قۇنىمەن ءبىر ءباس قىلىپ, جارتى قۇن دەگىزىپ كەسىم كەستىرگەنىم جوق, مۇنىم ءۇش. وسى ءۇش ارمان بويىمدا كەتتى» دەگەن ەكەن. ابىلايدىڭ وسى ءۇش ارمانىنىڭ ارجاعىندا ۇلكەن فيلوسوفيالىق وي, دانالىق تۇجىرىم بار. بۇل ونىڭ قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرسەم, ياعني «ماڭگىلىك ەل» ەتسەم دەگەنىن, ەل بولاشاعىن تەرەڭىنەن ويلاعانىن پايىمداتادى.
وسى ابىلاي ارمانى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن قازاقستان ەگەمەندىك العاننان بەرى سوڭعى 20 جىلدان استام از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ورىندالىپ كەلە جاتقانىنىڭ كۋاسىمىز. كەزىندە تۇركى جۇرتى قاعاندارى «تۇندە ۇيىقتاماي, كۇندىز وتىرماي, قارا تەرىن توگىپ, قىزىل قانىن اعىزىپ» «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ىرگەسىن قالاپ كەتسە, ءدال وسىنى جاڭا داۋىردە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ءححى عاسىرداعى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۇرعىسىندا, ءىس جۇزىندە تاريحي ساباقتاستىقتا جالعاستىرىپ وتىرعانىن اتاپ وتسەك ارتىق كەتپەيمىز. وعان ەلباسىنىڭ كەشەگى جولداۋىنداعى «مەن ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قازىعى ەتىپ الدىم», دەگەن ءسوزى ايشىقتى ايعاق.
ساتاي سىزدىقوۆ,
كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
