ال بىزدە ونىڭ ورنىنا وتىز جىل بويىنا ايتىلىپ تا, قولعا الىنىپ تا كەلە جاتقان نارىقتىق قاتىناستارعا قاراماستان, ءجوندى بولسا دا, ءجونسىز بولسا دا ادامدار وزىنەن باسقانىڭ بارلىعىن كىنالاۋعا اۋەستەنىپ الدى. جالاقىنىڭ جەتىسپەۋى, يپوتەكا مەن نەسيە, كوپبالالى وتباسى سياقتى تاقىرىپتار قوعامدا ۇلكەن جانە تۇراقتى تۇردەگى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. جاردەماقىنى كوتەرۋ, ەشبىر نەگىزسىز نەسيەلەردى كەشىرۋ, كرەديتتىڭ پايىزدارى ءوستى ەكەن دەپ قىزمەتكەردىڭ جۇمىسىنىڭ اۋقىمى وسپەسە دە جالاقىنى كوتەرۋ تالاپتارى وسى كۇنگە دەيىن ايتىلىپ ءجۇر. ۇلەسكەرلەر مەن يپوتەكا العاندار, كوپبالالى انالاردىڭ ميتينگىلەرى تىيىلار ەمەس. بۇعان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قىزمەتشىلەرى دە ءۇن قوسۋدا. ءبارىنىڭ ايتاتىنى ءبىر-اق نارسە – الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورنىقتىرىپ, ساقتاۋ.
ول ءۇشىن قاجىرلى, ساپالى ەڭبەك ەتىپ, مەملەكەتكە مىندەتتى سالىقتاردى تولەپ, تۇراقتى تۇردە ءوزىنىڭ زەينەتاقى قورىن تولىقتىرۋ قاجەت ەكەندىگىن بىلە تۇرا, ونى تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەردىڭ قاراسى كوبەيىپ بارادى. الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەنىپ, ءتيىستى قور جينالماسا, مەملەكەت نەسىمەن جالاقى مەن جاردەماقىنىڭ كولەمىن وسىرمەك؟ ازاماتتار ەڭبەكقور بولسا, ءونىمدى ەڭبەك ەتسە, ەڭبەگىنە قاراي جالاقىسىن الىپ, سوعان وبەكتيۆتى تۇردە باعا بەرە السا, كوپ نارسە ورنىنا كەلەر ەدى. ال ەگەر ادام ءبىلىم مەن مامان رەتىندەگى بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, قىزمەتى ءوسىپ جاتسا, جەكە كاسىپپەن اينالىسسا, تيىسىنشە تابىسى دا ۇلعاياتىندىعىن ۇعىنعان كەزدە بوس سوزدەن اۋلاق جۇرەر ەدى. ويتكەنى نەگە باعا بەرىلسە دە, نەنى جانە كىمدى سىناۋ كەرەك بولسا دا, ەڭ الدىمەن, سول سۇراقتاردى اركىم اۋەلى وزىنە قويىپ, ونىڭ بايىبىنا بارعانى دۇرىس.
ايتپەسە, ءبىزدىڭ قوعامدا ادىلەتتىلىكتى تالاپ ەتە تۇرىپ, جەڭىلسە دە ادەتتە ەڭ زاڭدى دەگەن سوت شەشىمىمەن دە كەلىسپەي جاتادى. سايلاۋ, ەگەر ونىڭ بارىسىندا ء«وز» ادامدارى جەڭىسكە جەتپەسە, ادال جانە ادىلەتتى دەپ مويىندالمايدى. مەملەكەت تۇرعىنداردى نارىق ەكونوميكاسىنىڭ زاڭىمەن ءومىر ءسۇرىپ, توي جاساۋ ءۇشىن قايتارۋعا شاماسى كەلمەيتىن نەسيە الماۋعا شاقىرسا دا وعان كەيبىرەۋلەر قۇلاق اسپاۋدا. كەيبىر ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى الداپ, وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ادەيى ناشارلاتىپ, اتاۋلى كومەك العىسى كەلەتىنى دە كەزدەسەدى. تۇرعىندار سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سەنبەيدى, ال ەگەر وزىنە قاتىستى بىردەڭە بولا قالسا, وندا سول ورگاندارعا جۇگىنەدى. بىرەۋلەر جەمقورلاردى سوتقا تارتۋدى تالاپ ەتەدى دە وزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن پارا بەرۋدى قويماي كەلەدى. دەمەك, مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا شىنايىلىق جەتىسپەيدى.
وسىدان بارىپ ءبىز ورتاق شىندىقتىڭ دا بار ەكەندىگىن كورگىمىز كەلمەيدى. ول – جوعارىدا ءسوز بولعان ۇدەرىستەردىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىمەن بىرگە ءجۇرىپ جاتقاندىعىندا. ويتكەنى قازاقستاندىقتاردىڭ 35%-ى ءوز ءومىر دەڭگەيىن ء«سىرا نەمەسە تولىقتاي» ناشار دەپ باعالاپ وتىرعاندا مۇنداي الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇي تۇرعىنداردىڭ ۇلتجاندىلىق سەزىمىنە وڭ ىقپال ەتپەسى انىق. كوپ جىلدار بويى جالاقى وسپەي, كەرىسىنشە باعانىڭ شارىقتاپ كەتۋى تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ جىبەردى. سوندىقتان ولار وزدەرىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنىڭ بۇرىنعىدان دا ناشارلاي تۇسەتىنى تۋرالى پەسسيميستىك بولجامدار جاساۋدا. بويىن ەنجارلىق پەن كوڭىلسىزدىك بيلەگەن جاندار قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋدىڭ جولىن تابا الماي دال. الايدا ولار وزدەرىنە مەملەكەتتەن باسقا ەشكىم كومەككە كەلمەيتىندىگىن جانە ونىڭ دا قازىرگى جاعدايى ءماز ەمەستىگىن جاقسى تۇسىنسە دە, ونى ىسىمەن قولداپ, بىرلەسكەن ءىس-قيمىلىمەن دەمەپ جىبەرۋگە نەمقۇرايلىلىق تانىتۋدا. ياعني قوعامدا ءالى دە بولسا جاعدايدىڭ ءبىرماندى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ جاعى جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر.
شىنايىلىق ماسەلەسىندە دە ايقىندىق بولعانى دۇرىس. ول, بىلۋىمىزشە, كوپشىلىك ماقۇلداعان امبەباپ ويىن ەرەجەسى مەن ونى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەگە جانە سول سياقتى بەلگىلى ءبىر مورالدىق-ەتيكالىق نورمالارعا نەگىزدەلۋى قاجەت. وكىنىشكە قاراي, وسىلاردىڭ بولماۋىنان قازىر قوعامدا تۇراقتىلىق, كەلىسىم مەن پاتريوتيزم سياقتى قۇندىلىقتار سالىستىرمالى تۇردە ازىرشە مىزعىماي تۇرعانىمەن, شىنايىلىق تۇسىنىگى باياۋلاپ, ءوزىنىڭ ءداستۇرلى مانىنەن ايىرىلىپ بارادى. بۇعان ەلدەگى ءورشىپ تۇرعان الەۋمەتتىك جىكتەلۋ مەن سىبايلاس جەمقورلىق قانا سەبەپ بولىپ وتىرعان جوق. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتتى رەتتەۋدەگى بارشاعا تۇسىنىكتى ناقتى ءپرينتسيپى مەن ءتيىمدى ينستيتۋتتارىنىڭ جەتىسپەۋى الەۋمەتتىك جاعدايعا تەرىس اسەر ەتۋدە. مۇنىمەن قاتار, زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا دا وسىنداي احۋال قالىپتاسىپ وتىر.
جاڭعىرتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدە تاجىريبە مەن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇلگىمىزدىڭ بولماۋىنان باتىستىق جەتىستىكتەرگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. قازاقستان وڭتايلى باعىتتى تاڭداۋ بارىسىندا سولاردىڭ ىشىنەن دەموكراتيا مەن ليبەرالدىق ەكونوميكاعا ساي كەلەدى-اۋ دەگەنىنە توقتالدى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن مامانداردى تارتىپ, ەكونوميكانىڭ كەيبىر سالالارىنىڭ كاسىپورىندارىن سىرتقى باسقارۋعا بەرۋ, كورپوراتيۆتىك سەكتوردى كەڭەيتۋ سياقتى ساياسات قولدانىسقا ەندى. ول ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىق ەليتادان مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ تيىمدىلىگىن, ستراتەگيالىق ماقساتتار مەن باعدارلامالار جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن, سوت جۇيەسى مەن الەۋمەتتىك سالاداعى ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ, جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋدى تالاپ ەتتى. بۇل بۇرىن-سوڭدى قازاقستان تاريحىندا بولىپ كورمەگەن ءۇش بىردەي مىندەتتى شەشۋمەن بايلانىستى بولدى. ول – دەموكراتيا, ليبەرالدىق ەكونوميكا جانە ءداستۇرلى سانادان ليبەرالدىق قۇندىلىقتارعا كوشۋ. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل وتە اۋىر باعىت ەدى. سەبەبى اتالعان قۇندىلىقتاردىڭ باستاپقى, ءتول سيپاتتارى بۇرمالانىپ جاتقان زاماندا بۇل ساياساتتىڭ نۋ ورمانىندا اداسىپ كەتۋدىڭ ءوزى ابدەن مۇمكىن-تۇعىن. ويتكەنى جاس تاۋەلسىز قوعامعا الدامشى دۇنيەدەن مادەني-رۋحاني قۇلدىراۋعا ۇرىنباي, ەڭ باستىسى – ازعىندىققا بوي الدىرماي, امان ءوتۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. وسىنداي جاعدايعا تۇسكەن ادامنىڭ مۇددەلەرى ۇساق-تۇيەكپەن شەكتەلىپ, ونىڭ قوعامدىق وي-ءورىسى تار بولىپ كەلەدى. ول – جيىركەنىش تۋدىراتىن جەكسۇرىن, جان تىنىشتىعىن كوبىرەك ويلاپ, ارەكەتسىزدىككە بەيىمدەۋ ادام. مۇنداي كوڭىل-كۇي مەن بەيبەرەكەت ارەكەتتەرگە بەيىم كىسىلەر قوعامدىق ورتادا ءوز ءومىرىن تەك قانا ءىشىپ-جەۋگە, ءسان-سالتانات قۇرۋعا ارنايدى. بۇل قاۋىم بىرتە-بىرتە ادال ەڭبەك ەتىپ, وركەندەۋگە قاۋقارسىز بولىپ, ادامگەرشىلىك بەت-بەينەسىنەن ايىرىلا باستايدى. تۇتىنۋشىلىق بۇلار ءۇشىن ءومىر سالتىنا اينالادى. وندايلارعا قوعامدا وزدەرىن الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك ارقىلى ەمەس, مۇلدەم باسقاشا, ياعني قىمبات ءۇي, اۆتوكولىك, كيىم جانە ت.ب ارقىلى كورسەتۋ ماڭىزدىراق بولادى. ويتكەنى قالىپتى جاعدايدا ولاردىڭ وزدەرىن تانىتۋىنا مادەني-رۋحاني تۇرعىداعى الەۋەتىنىڭ تايازدىعى كەدەرگى جاسايدى. سوندىقتان بۇل الەۋمەتتىك توپ پايداكۇنەمدىك, ليبەرالدىق-مەششاندىق نەگىزىندە بوي كوتەرە باستايدى. وتىز جىل ىشىندەگى ۇرپاق الماسۋ بارىسىندا ەرەسەك ومىرگە اياق باسىپ, ازاماتتىق قاتىناستارعا تۇسكەن جاس ۇرپاق قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاعدايدى وزگەرتۋدىڭ ورنىنا وزدەرى وسى اعىممەن كىرىگىپ كەتتى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ قولىندا دايىن ۇلتتىق يدەيانىڭ بولماۋىنان ول باستاپقىدا بۇقارا حالىققا داستۇرگە بەرىك بولۋ كەرەك دەگەننەن باسقا ەشتەڭە ۇسىنا المادى. الايدا وسىعان قاراماستان, داستۇرلەردىڭ سىرتقى عۇرىپتىق كورىنىستەرىمەن اۋەستەنۋ جانە شامادان تىس تۇتىنۋ فيلوسوفياسى ودان بەتەر كۇشەيە ءتۇستى. ياعني تەرەڭ ماعىنالى ۇلتتىق ءداستۇردى جاڭعىرتۋدىڭ ورنىنا, كەيبىر فولكلورلىق-ساحنالىق, تىپتەن ادەت-عۇرىپتارعا جاتقىزۋعا كەلمەيتىن قايسى ءبىر جورالعىلار دۇنيەگە كەلە باستادى. ولار شالا جانسار ءداستۇرىمىزدى تۇتىنۋشىلىق «مادەنيەتپەن» قوساقتاپ قويدى. بۇل بارىپ تۇرعان جاڭادان قالىپتاسقان سايرانشىلدىق, تويشىلدىق جانە بەيقام ءومىر سالتى ەدى.
بۇعان تاۋەلسىزدىككە ەندى عانا قول جەتكىزگەن قوعامعا ەنتەلەپ ەنىپ, تورىنە شىعىپ كەلە جاتقان باتىستىق ليبەرالدىق-دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قوسىڭىز. بۇلارعا ەلىكتەۋشىلىك ەلدىڭ ىشىندە مادەني-قۇندىلىقتىق ايىرماشىلىقتار تۋدىرا باستادى. ول ونسىز دا قايتادان تولىققاندى ءتىرىلىپ بولماعان ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ, ءتول داستۇرلەرىمىزدىڭ جان-جاقتى تەرەڭدەپ دامۋىنا كەدەرگى جاسادى. قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن ءپاتريوتيزمدى دە تەجەدى. وسىدان بولار, كەيبىرەۋلەر مەملەكەتتىك ءانۇرانىمىزدى داۋىستاپ ايتۋعا قىمسىندى, شەتەلگە شىققاندا عانا ءوزىنىڭ قازاقستاننىڭ ازاماتى ەكەندىگى ەسىنە ءتۇسىپ, ال ەل ىشىندە ول تۋرالى كوپ ويلانبايتىنداي جاعداي تۋدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ۇلتتىق سانا-سەزىم مەن ۇلتتىق داستۇرلەر ەسكىلىكپەن اۋەستەنۋشىلىك پەن «سۋداي جاڭا ليبەرالدىق قۇندىلىقتاردىڭ» كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى,
ساياساتتانۋشى عالىم
