ونەر • 11 تامىز، 2021

ءبىرجان سالدىڭ «ايبوزىمى»

296 رەت كورسەتىلدى

قازاق ونەرىنىڭ الىبى – ءبىرجان سال بابامىزدىڭ اسقاق «ايبوزىم» ءانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بۇل ءاندى العاش ساحنادا ورىنداعان – ءدۇلدۇل ءانشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى قايرات بايبوسىنوۆ. ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە ءبىر كەزدەرى ۇمىت بولا باستاعان وسى تۋىندىنىڭ قايتا جارىققا شىعۋىنا سەبەپكەر بولعان ءبىر وقيعانى بايانداساق دەيمىز. ونى بىزگە بەلگىلى اقىن، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قورعانبەك امانجول ايتىپ بەرگەن ەدى.

– 1981 جىلى كوكشەتاۋعا تالانتتى كومپوزيتور، ونەرتانۋشى، ءىليا جاقانوۆ ات باسىن بۇردى. وعان سەبەپ، 1982 جىلى ءبىرجان سال بابامىزدىڭ 150 جىلدىعى رەسپۋبليكا كولەمىندە تويلاناتىن بولىپ، سوعان وراي ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى شىقتى، – دەپ باستادى ءسوزىن اعامىز.

– ءىليا اعامىزدى سىرتىنان ءبىلىپ، اندەرىن تىڭداعانمەن، العاش كورگەنىم. سابىرلى، بايسالدى كىسى ەكەن. سونداي ارداقتى ازاماتتىڭ كوكشەتاۋعا كەلۋى ۇلكەن ءبىر وقيعا سەكىلدى بولدى. اعامىز ول كەزدە قازاق را­ديوسىنىڭ مۋزىكالىق رەداك­تسياسىن باسقارادى. مەن وب­­لىس­­تىق گازەتتىڭ مادە­نيەت، ادە­­­­بيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شى­سىمىن. باسىلىم رەداكتورى، جازۋشى جانايدار مۋسين مەنى ىلە­كەڭنىڭ قاسىنا قوسىپ بەردى. ءسويتىپ، ءىليا اعا ەكەۋمىز الدىمەن كوكشەتاۋدىڭ ءوز باسىن­دا تۇراتىن بابامىزدىڭ تۋعان كەلىنى، ءبىرجاننىڭ كىشى بالاسى قالكەنىڭ ايەلى راقيا اجە­مىزدىڭ ۇيىنە باردىق. بۇل كىسى رەداكتسيانىڭ ءدال ىرگەسىندە، شول­پان دەگەن قىزىنىڭ قولىندا تۇرادى. كۇندە سول ءۇيدىڭ قاسىنان وتكەندە ەسىك الدىندا وتىرعانىن ءجيى كورەم. كەيدە امانداسىپ وتەمىن. بىراق اجەمىزدىڭ ءبىرجان سالدىڭ كەلىنى ەكەنىنەن حابارسىزبىن. سول جىلى جاسى جەتپىس بەستى القىمداپ قالعان. ءسوزى دە، ءوزى دە تىڭ. باباسى تۋرالى ءبىراز اڭگىمە ايتتى. مەن ونى كەيىن ء«بىرجاننىڭ بۇرمالارى» دەگەن سەريالىق وچەركىمدە جازدىم.

 اجەمىزدىڭ جارى قالكە وتىزىنشى جىلدارى ومىردەن وتسە كەرەك، ول اكەسى ءبىرجان قايتىس بولعاندا قىرقىنان ەندى شىققان ءسابي ەكەن. سوندا راقيا اجە ءبىرجاننىڭ ۇلى اتاسى – اقسارى كەرەي ىشىندەگى الپىس ءۇيلى بەرتىس اۋلەتىنىڭ قىزىلجاردان كوك­شەتاۋ توڭىرەگىنە قونىس اۋدا­رۋىنىڭ جاي-جاپسارىن بىزگە بىلايشا بايانداپ بەردى: «بەرتىس اتامىزدىڭ ءوزى دە بەس-التى اعايىن­دى بولىپ كەلەدى... اعا-ىنى­لە­رىنىڭ بىرەۋى بي، ەندى ءبىرى ءدىن جولىن ۇستاعان سوپى، ءبىر-ەكەۋى تىنىشسىز، قامشىگەر، سوت­قار، ب ۇلىكشى ەكەن. بەرتىس با­ۋىرلارىنىڭ ەل اراسىنا ىرىتكى سالعان تەرىس قىلىعىنا رەنجىپ، سول سەبەپتەن كوكشەتاۋعا كوشىپ كەلگەن ەكەن»...ول كەزدە ءمان بەر­مەپپىن، ەندى بايىپتاسام، اجە­مىز اتىن اتاماي «ەندى ءبىرى ءدىن جولىن ۇستاعان سوپى» دەگەنى مارال يشان ەكەن. كەرەيدىڭ نۇرىمبەت اتاسىنان تارايتىن مارال يشان اتا قونىستان ىعىستىرىپ، تىرشىلىك تىنىسىن تارىلتقان اق پاتشانىڭ وتارشىلدىعىنا قارسى شىعىپ، ەلدى عازاۋات كۇرەسىنە كوتەرەدى. اجەمىز سول جولى اتاسى تۋرالى كوزكورگەندەردەن ەستىگەندەرىن اڭگىمەلەدى. ءبىرجان سال دومبى­راسىن بىرەۋ شەرتىپ قالسا، ءبىلىپ قويىپ: ء«اي، اقىقجان، دومبىرامدى بىرەۋ شەرتىپ قويىپتى» دەپ قايتادان قۇلاق كۇيىن كەل­تىرىپ الادى. ءانشى قايدا ساپار­لاپ بارسا دا ءوزى جونىپ جاساعان دومبىراسىنىڭ تيەگىن ءبىر ۋىس ورامالعا ءتۇيىپ الىپ جۇرەدى. سونداي-اق بىرجەكەڭ ءاندى بە­رىلىپ ايتاتىنى سونشالىق، مول­داسوقىنى توردەن ەسىككە، ەسىكتەن تورگە وتىرادى ەكەن. ونى ءوزى بايقامايدى.

ودان كەيىنگى ءىليا اعامىزبەن ساپارىمىز داڭقتى بابامىز تۋعان قازىرگى ءبىرجان سال اۋدا­نىندا جال­عاستى. ءوزىم وسى ساپاردا كوپ نارسەنى كوڭىلىمە ءتۇيدىم. كوكشەنىڭ باۋرايىندا وسكەنىممەن ءبىرجان سالعا قا­تىستى ءبىراز دۇنيەنى بىلمەيدى ەكەم. ىلەكەڭ الماتىدان سا­پا­رىنىڭ جوسپارى مەن باعى­تىن، اڭگىمەلەسەتىن ادامدارىن ناقتى بەلگىلەپ شىعىپتى.

سول جىلى بۇرىنعى ەڭبەك­شىلدەر اۋدانىنداعى جوكەي كولىنىڭ جيەگىندەگى «كازگورودوك» دەگەن اۋىلدا شايمۇقان وماروۆ دەگەن اقساقال تۇردى. ول كىسىگە ءبىزدى بولات بەكەنوۆ دەگەن مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ ىستەيتىن، زيالى ازامات ەرتىپ اپاردى. ول – 1937-جىلى ۇستالىپ، جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن، قازاقتىڭ ءبىر اياۋلى پەرزەنتى، جازۋشى ەلجاس بەكەنوۆتىڭ ۇلى. شايمۇقان اقساقالدىڭ ۇيىنە كەلدىك. سول كەزدە ول كىسىنىڭ جاسى جەتپىستى جاعالاپ قالسا دا ساناسى سەرگەك، جادى مىقتى. قاريا ءبىزدى قۇراق ۇشا قارسى الىپ، ءبىرجان سال تۋرالى ارعى-بەرگى ۇلكەندەردەن ەستىگەندەرى مەن اندەرى جايىندا اڭگىمەلەدى. اڭگىمە ۇستىندە «ايبوزىم» ءانىن ەسىنە ءتۇسىرىپ، ىڭىلداپ ايتىپ بەردى. ىلەكەڭ ۇل­كەن ولجاعا كەنەلگەنىنە قۋانىپ، ءاندى ماگنيتوفونىنا جازىپ الدى.

ءىليا اعامىز قاريادان «اي­بوزىم» ءانى قالاي شىقتى، ونى كىمدەر ورىندادى – بارلىعىن سۋىرت­پاقتاپ، ەگجەي-تەگجەيلى سۇ­رادى. شىن مانىندە، بۇعان دەيىن ءبىرجان سالدىڭ «ايبوزىم» دەگەن ءانى بار ەكەنىن ەشكىم بىلگەن ەمەس. كەزىندە تۇعىرلى تۇلعا تۋ­رالى قۇندى مالىمەتتەر بەرگەن قارتا، ەسىم بايبولوۆ دەگەن قاريالار دا ەشقانداي دەرەك كەلتىرمەگەن. ال ىلەكەڭ ونى قاي­دان ءبىلدى دەگەندە، وسى ءاندى شايمۇقان قارتتان ون شاقتى جىل بۇرىن كوكشەتاۋلىق جۋرناليست اۋەز وتەەۆ جازىپ العان. ول ءاننىڭ تاسپاسىن ابىلعازى بوقانوۆ دەگەن ءبىر زيالى جان كەيىنىرەك قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى ءىليا جاقانوۆقا اكەپ بەرەدى. بىراق ءاننىڭ تاسپاعا جازىلۋ ساپاسى ناشار بولعاندىقتان، ءىليا اعامىزدىڭ شايمۇقان اقساقالعا ارنايى كەلۋىنىڭ سەبەبى وسى ەكەن.

شايمۇقان قاريا بۇل ءاندى ءبىرجان سالدىڭ جانىندا جۇرگەن وسپان دەگەن ءانشىنىڭ قىزى كا­تۋدەن ۇيرەنگەن. وسپاننىڭ ءوزى اقسارى، قاعىلەز، جۇقا كىسى بول­عانىمەن، ءان ايتقاندا داۋىسى زور، ءۇيدىڭ توبە تاقتايىن ءتىلىپ جىبەرە جازدايدى ەكەن. قىزى كا­تۋ دە اكەسى سەكىلدى عاجايىپ ءانشى بولعان، بىراق ەرتە تۇرمىسقا شى­عىپ، جاستاي ومىردەن وتەدى.

الماتىعا كەلگەننەن كەيىن ىلەكەڭ: «ايبوزىم، ايحوي بوزىم، داڭعىل بوزىم» دەپ باستالاتىن انگە ءوزى قايىرما جازىپ، قاي­رات بايبوسىنوۆقا ورىنداۋعا بەرىپ، ەفيرگە شىعارادى. وسىلاي ۇلى ءانشىنىڭ اسقاق ءانى حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. ايتپاشقى، سول ساپاردا ءىليا اعام ەكەۋمىز شاي­مۇقان اقساقالدى ورتاعا الىپ فوتوعا تۇستىك، – دەپ ءسوزىن تۇيىن­دەدى ار­قالى اقىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

41 جوباعا – 11،2 ملرد تەڭگە

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

732،5 ملرد تەڭگە تارتىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

اسكەريلەر شەبەرلىك سىناسادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:10

ۇقساس جاڭالىقتار