زاكەن زارىقپايقىزى – شىعىس قازاقستان وبلىسى, مارقاكول اۋدانىنىڭ تۋماسى. 1923 جىلى, قازاقتىڭ ءاز ناۋرىزى تويلاناتىن 22 ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسى قولونەرگە جاقىن شەبەر ادامدار بولعان. زاكەن اجەمىزگە دە وسى قاسيەتتەر اكەنىڭ قانىمەن, انانىڭ سۇتىمەن دارىعان دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءالى كۇنگە دەيىن قۇراق كورپە, سىرماق تىگۋمەن اينالىسادى.
اكەسىنەن ەكى جاسىندا ايىرىلعان زاكەن اجەمىز بۇگىندە سوعىس جىلدارىن دا, وعان دەيىنگى كۇندەردى دە اۋىر كۇرسىنىسپەن ەسكە الادى.
«اۋىلدان 5-6 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان مەكتەپكە ساي-سايدى ارالاپ, تاۋ-تاستى كەزىپ جاياۋ بارىپ-كەلىپ وقيتىنبىز. العاشىندا لاتىن تىلىندە, كەيىن 5 سىنىپقا كوشكەندە ورىسشا ءبىلىم الاتىن بولدىق», دەپ اپامىز بالالىق شاققا ساياحات جاساپ, قان مايدان باستالعان كەزەڭدى بىلاي ەسكە الدى:
«سوعىس باستالعان كەزدە بۇكىل ەل ازاماتتارى قارۋ اسىنىپ, وتان قورعاۋعا اتتاندى. ەل-جۇرت بولىپ ازان-قازان كۇيدە ابدىراپ قالدىق. اۋىلدا وڭكەي كەمپىر-شالدار مەن الاپات الاڭىنا جارامسىز جاندار عانا قالدى. ءبىز سولارعا باس-كوز بولىپ, ازاماتتاردىڭ اماندىعىن تىلەدىك.
تىلداعىلارعا اۋىرتپاشىلىق بىردەن ءتۇستى. سىناققا ءتوزىپ, شىڭدالا ءبىلدى. زاكەن اپامىزدىڭ اپكەسى كيىم تىگۋمەن اينالىسسا, اناسى الاشا توقىپ, تەرى يلەپ, ش ۇلىق, قولعاپ توقىعان. ولاردىڭ بارلىعىن سوعىسقا اتتانعان ازاماتتارعا جىبەرىپ وتىردى. وسىلايشا قارۋلى ۇرىسقا جارامايتىندار جاۋىنگەرلەرىن كەرەك-جاراقتارمەن جابدىقتاعان.
ۋاقىت ءوتىپ, ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايتىن شاقتا زاكەن اجەمىز «التاي زولوتو» دەگەن ءوندىرىس ورنىندا قىزمەت ىستەدى. وندا التىن قازىپ, ەل قاتارلى ەڭبەك ەتتى.
كەن ورنىندا تاڭنان كۇن باتقانعا دەيىن اياعىمىزبەن تىك تۇرىپ, ۇزىن ەتىكتەن ىزعار قارىپ وتسە دە شىدادىق. قىمبات مەتالدى اعاش استاۋدا جۋىپ تازالاپ, كەرەكسىز ارتىق زاتتارىن سىناپ ارقىلى ءبولىپ وتىردىق. كەيىن سوعىسقا قاجەتتى التىننىڭ ورنىنا قولا وندىرەتىن ىسكە دە كىرىستىك. دەمالماي, ۇزدىكسىز جاۋاپتى مىندەتتى بۇلجىتپاي ورىندادىق. تىلدا وسىلايشا ەڭبەك ەتتىك. ءبىز جاقسى جۇمىس اتقارعان سايىن كوپ قيىنشىلىق ارتتا قالىپ, جاقىندارىمىز تەزىرەك ورالىپ, اڭساپ كۇتەتىن جەڭىس كۇنىمىز جاقىندايتىنداي كورىنەتىن», دەيدى تاعى دا ءبىر عاسىرعا اياق باسقان اجەمىز كورگەن قيىن كۇندەرىن ەسكە الىپ.
سوعىس جىلدارى زاكەن سىعاەۆا ەڭبەك ەتكەن ءوندىرىس ورنىندا راديوحابارلاعىش جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكەن. قۇرىلعى اندا-ساندا مايدان دالاسىنان جاڭالىق تاراتىپ, كەنشىلەردى اتىس-شابىستىڭ ورتاسىنداعى جاعدايدان حاباردار ەتىپ وتىرعان. اجەمىزدىڭ ايتۋىنشا, ءبىر كۇنى «كەڭەستەر جەڭدى» دەگەن داۋىس ەستىلگەندە بارلىعى ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇشاقتاپ, كوز جاسىنا ابدەن ەرىك بەرگەن.
مىنە, وسىلايشا جەڭىس تۋى جەلبىرەپ, قارۋلى ارپالىستان امان-ەسەن قالعاندار تۋعان جەرىنە ورالدى. كوبىسى جاراقات الىپ, مۇگەدەك كۇيدە جاقىندارىمەن قاۋىشتى. ەلدە بەيبىتشىلىك ورناپ, قالىپتى ءومىر جالعاسىپ جاتتى.
1947 جىلى جىلى زاكەن زارىقپايقىزى تاعدىر قوسىپ, مايدانگەر ءمۇتان سىعاەۆقا تۇرمىسقا شىقتى. جەڭىستىڭ جاۋىنگەرى دە جارالى كۇيگە تۇسكەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولاتىن. ول سوعىس دالاسىندا كەرەمەت تەحنيكا بولىپ سانالاتىن «كاتيۋشانى» باسقارىپ, وڭ قولىنان جاراقات العان.
سىعاەۆتار وتباسى ۇلكەن اۋلەتكە اينالدى. زاكەن اجەمىز بەن ءمۇتان اتامىز 9 ۇل-قىزدى تاربيەلەپ, باعىپ-قاقتى. 1995 جىلى دەنساۋلىق جاعدايلارىنا بايلانىستى تۋعان ولكە – شىعىس قازاقستان وبلىسىنان جەتىسۋ وڭىرىنە قونىس اۋداردى. ارداگەر اتا ءمۇتان سىعاەۆ – 1996 جىلى 72 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى.
قازىنالى قارياعا اينالعان زاكەن سىعاەۆا بۇگىندە 98 جاسقا كەلدى. 22 نەمەرە, 30 شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اجە. ول كىسىدەن وسىلاي ۇزاق جاساۋداعى سىرى نەدە دەپ بىلگەنىمىزدە, قيمىلى شيراق اجە مۇنىڭ بارلىعىن تابيعي ونىممەن بايلانىستىرادى. ايتۋىنشا, تۋعان ولكەنىڭ تازا اۋاسى, قىمىز-شۇبات قانا ءىشىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ ادامنىڭ قاشاندا سەرگەك جۇرۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.
كىتاپقۇمار كەيۋانا ءالى كۇنگە دەيىن قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارىن ءسۇيىپ وقيدى. ءتىپتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن بىرنەشە رەت وقىعان.
قۇراق كورپە تىگىپ, ىسكەرلىك ءىسىن دە ءالى توقتاتقان ەمەس. كورشى-قولاڭ, تۋعان-تۋىسقانعا وسى قولونەرلىك تۋىندىلارىن سىيعا تارتقانى دا بار ەكەن. وسى ءبىر ىسمەرلىكتى اپامىز نەمەرە-شوبەرەلەرىنە دە ۇيرەتۋدەن جالىققان ەمەس. اياۋلى دا ارداقتى انامىز وسىلايشا ۇلى جەڭىستىڭ وڭايشىلىقپەن كەلمەگەنىن ايتىپ, تاعدىر تالقىسىنا ۇشىراعان اۋىر كۇندەردى باستان-اياق باياندادى.
كوپتى كورگەن قاريا اڭگىمە بارىسىندا ۇنەمى جاعدايىنا الاڭداپ, سىي-قۇرمەتىمەن ەرەكشەلەنىپ جۇرەتىن قاراساي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايدىن اۋەسبايعا, وسى اۋدانداعى رايىمبەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەلجان تۋلەنباەۆقا, جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, اتالعان اۋىلدىق وكرۋگتەگى انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءباتيما ۇرپەدجانوۆا مەن باسقا دا وسى ۇيىمنىڭ مۇشەلەرىنە ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلە, قازاقستان حالقىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزدى.
«ەل ىرگەسى تىنىش, بەيبىت زامانىمىز ماڭگىلىك بولسىن! حالقىمىز امان بولىپ, ءتۇرلى قيىندىقتى ەڭسەرىپ, جاقسى كۇندەرمەن قاۋىشىپ جۇرە بەرەيىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قۇتتى بولسىن! ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جارقىن, كەمەل كەلەشەگىمىز جاقسى كۇندەرمەن جالعاسا بەرسىن. ۇرپاعىمىز ۇلاعاتتى, باقىتتى عۇمىر كەشسىن», دەپ اق جاۋلىقتى اجەمىز اق باتاسىن ارنادى.
ديدار مالىك ۇلى
الماتى وبلىسى,
قاراساي اۋدانى
