وسى ورايدا قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان كورنەكتى تۇلعا, ناعىز ەلجاندى, ارداقتى ازاماتتاردىڭ ءبىرى – ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە وزىندىك ورنىن يەمدەنۋگە قوسقان ۇلەسىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ەگەمەن ەل بولۋ ءۇشىن ولشەۋسىز تەر توككەن الاش قايراتكەرىن كەڭىرەك تانۋعا تەك ەلىمىز دەربەس ساياسات جۇرگىزە باستاعان كەزدە عانا مۇمكىندىك تۋدى.
«تۋعان حالقىن جانىنداي جاقسى كورىپ, تابيعات مولىنان بەرگەن قابىلەت-دارىنىن, اقىل-ءبىلىمىن, كۇش-جىگەرىن سوعان ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ىزگى مۇراتتارىنا ارناعان قازاقتىڭ سايىپقىران پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس بىرەگەيى ن.تورەقۇل ۇلى بولىپ تابىلادى», دەگەن ەدى حالىق جازۋشىسى قالتاي مۇحامەدجانوۆ ديپلومات, ساياساتكەر تايىر مانسۇروۆتىڭ «ەلشى ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ ارابيا داستانى» كىتابىنا جازعان العى سوزىندە.
ءنازىر تورەقۇل ۇلى رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ تۇركىستان حالىقتارىنا قانشالىقتى قاسىرەت الىپ كەلەتىنىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنگەن. بۇل تۋرالى ويلارىن ول تاشكەنتتە, ماسكەۋدە شىعىپ تۇرعان باسىلىمداردا جاريالاعان ماقالالارى مەن بيىك مىنبەرلەردە جاساعان باياندامالارىندا بۇكپەسىز ايتقان. رەسەيدىڭ تۇركىستاندى شيكىزات وندىرەتىن ەل رەتىندە ساناپ, ونىڭ مادەني وركەندەۋىنە مۇددەلى بولماعانىن, قايتا حالىقتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن تەجەپ, كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن تۇڭعىش رەت ايتىپ, اشىق اشكەرەلەگەن. ن.تورەقۇل ۇلى – وسىنداي ساياسي ارەكەتتەرى ارقىلى XX عاسىر باسىنداعى ۇلى وزگەرىستەر كەزەڭىندە تاريح تولقىنىمەن ساحناعا شىققان كۇرەسكەر. دۇنيەتانىمى دەموكراتيالىق باعىتتا قالىپتاسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. جيىرماسىنشى جىلدارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانۋىنىڭ ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتقانداي. ويتكەنى ول جىلدارى تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, مۇستافا شوقاي, مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ سەكىلدى «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەرلىك ءىرى تۇلعالار تاشكەنتتە شوعىرلانعانىن, ءنازىر سولاردىڭ قالاۋىمەن جاس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعانىن ەسكەرسەك, ونىڭ ورنى بولەك ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. مىنە, وسى ءبىر قيلى كەزەڭدە باستالعان قايراتكەرلىك جول جالىنداعان جاستىق عۇمىرىن قيىپ تۇسكەن ستاليندىك رەپرەسسياعا دەيىن جالعاستى. ول نەگىزىنەن اعارتۋشى, بىلگىر باسپاگەر, ەل مەن ەلدى ەلدەستىرگەن ەلشى بولىپ وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق زيالىلارىنىڭ قاق ورتاسىندا شوقتىعى بيىك تۇردى. قانداي قىزمەت اتقارسا دا حالىق قامىن جەگەن قايراتكەر دارەجەسىنەن بىردە-ءبىر رەت اۋىتقىماي ءوتتى.
ءنازىر تورەقۇل ۇلى – قارىمى ۇلكەن قالامگەر. جاستاي جالىنداپ ولەڭ جازعان ول الاساپىران ۋاقىتتا تورعايعا بارىپ, «قازاق مۇڭى» گازەتىن شىعاردى. 1916-1917 جىلدارى تولقىعان تورعاي كۇرەسكەرلەر شوعىرلانعان توڭكەرىسشىل ويدىڭ بەسىگى بولعانى كوپكە ءمالىم. دەمەك, تورعايدا دەموكراتياشىل ويعا رۋحاني تامىزىق بەرگەن, قوعامدىق ويدىڭ قوزعاۋشىسىنا اينالعان ءنازىر تورەقۇل ۇلى. تاشكەنتتە «تەمىرقازىق» جۋرنالىن ۇيىمداستىرىپ, شىعارىپ تۇردى. قالامى ۇشتالىپ, ويى تولىسقان ول قازاق, وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە حالىقتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قوزعاپ, كوپتەگەن ماقالا جازىپ جاريالادى. بۇل ورايدا ونى جالىندى پۋبليتسيست رەتىندە تانيمىز.
ن.تورەقۇل ۇلى وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە ءوز انا تىلىندەي سويلەگەن, تاتار, باشقۇرت, قىرعىز, ازەربايجان تىلدەرىندە وقىعان, اعىلشىن ءتىلىن بىلگەن, از ۋاقىتتا اراب ءتىلىن مەڭگەرگەن پوليگلوت, مەڭگەرگەن ءبىلىمىن ىسكە جاراتقان ۇلكەن عالىم بولعان. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن ءى تۇركولوگيالىق كونگرەسكە ارنايى قاتىسىپ, الفاۆيت جايىندا بايانداما جاساعان. وندا لاتىن ءالىپبيىن قولداعان. قازاق, وزبەك, تاجىك تىلدەرىندە وقۋلىق جازعان. ءومىرىنىڭ سوڭىندا تۇركى تىلدەرىن سالىستىرا مورفولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. «تۇرىك حالىقتارى كىندىك باسپاسىنىڭ» باس رەداكتورى كەزىندە 12 تىلدە كىتاپ باسىپ شىعارعان.
ءنازىر تورەقۇل ۇلى – قازاقستانداعى العاشقى باسپاگەرلەردىڭ ءبىرى. ۇلت رەسپۋبليكاسىندا باسپا ءىسىن ۇيىمداستىرۋشى بولعان ول ماسكەۋدە 1922-1928 جىلدارى «كۇنشىعىس حالىقتارى ورتالىق باسپاسىندا» باس رەداكتور بولىپ ىستەدى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ماقال-ماتەلدەرىن, جۇمباقتارىن كىتاپ ەتىپ باستىردى.
1918 جىلى ركپ (ب) قاتارىنا ءوتىپ, قوقان رەۆكومى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە حاتشىسى بولدى. فەرعانا وبلرەۆكومىنىڭ توراعاسى بولدى. 1920 جىلى تۇركىستان كوممۋنيستىك پارتياسى ۋاقىتشا ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جانە ونىڭ اتقارۋ بيۋروسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى.
1922 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن كسرو واك جانىنداعى ورتالىق باسپانىڭ باسقارما باستىعى, سونىمەن بىرگە ماسكەۋ جوعارى وقۋ ورىندارىندا شىعىس تىلدەرىنەن ساباق بەردى, عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. ونىڭ «بۇحارا سوۆەتتىك حالىق رەسپۋبليكاسى», «قوقان اۆتونومياسى», «فەرعانا ماسەلەسى» تاريحي شىعارمالارى بار. وزبەك مەكتەبى ءۇشىن العاشقى وقۋلىقتار جازدى. 1923 جىلى «تەمىرقازىق» جۋرنالىن شىعارۋدى قولعا الدى. بۇل جۋرنال قازاق ادەبيەتىندەگى كەنجەلەپ قالعان سىن ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدارا باستادى. ء«نازىر جولداستىڭ سىنى قازاق ادەبيەتىندەگى العاشقى سىن دەپ ايتۋعا بولادى» (س.مۇقانوۆ. «قىزىل قازاقستان». №16, 1923 ج).
كوپۇلتتى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي تىنىسىندا ءنازىر تورەقۇل ۇلى پارتيالىق جانە مەملەكەتتىك جوعارى بيلىك تۇتقالارىن ۇستاعان. جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ العاشقىلارى قاتارىندا تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانعان. ودان كەيىن تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىن (تسيك), وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىن باسقاردى. تۇركىستان مايدانى رەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەسىنە مۇشە بولدى. سونداي-اق پارتيا تاريحى ينستيتۋتىن ءوز قولىمەن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ورگانى «تۇركى-
ستاننىڭ قىزىل جىلناماسى» جۋرنالىن شىعاردى. مەملەكەتتىك قۇرىلىستى ەنگىزۋدىڭ قيىنشىلىعىن تۇسىنگەن ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, م.تىنىشپاەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆتەر وقۋ-اعارتۋ ىسىنە اسا ءمان بەرىپ, تاشكەنتتە تۇڭعىش قازاق جوعارى وقۋ ورنىن اشتى, بۇل ءىستىڭ باسىندا ءنازىر تورەقۇل ۇلى تۇردى. ءىرى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, ساياسي عانا ەمەس, مادەني ءىس-شارالار بويىنشا دا وڭ شەشىمدەر قابىلدادى. بۇكىل ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى يگەرۋدى قادىر تۇتۋدى ءوز ۇلتىنىڭ داستۇرىمەن ۇشتاستىرعان.
ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ تۇركىستانداعى قىزمەتى اسا ءبىر كۇردەلى كەزەڭگە – جاڭا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك مۇراتتارى جۇزەگە اسىرىلعان اۋقىمدى الەۋمەتتىك سىناق ۋاقىتىنا تۇستاس كەلدى. ل.تروتسكيدىڭ پىكىرىنشە, جۇمىس بارىسىندا كەدەرگى ازداي, جەرگىلىكتى ساياسي توپتارعا «ورتالىقتان جىبەرىلگەن باسشىلار… دەم بەرىپ, جەلىكتىرىپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءوز ۇستەمدىگىن نىعايتتى… ورتالىقتىڭ ساياساتىنا قاتىستى ماسەلەلەردەن شەبەر بۇرىپ اكەتىپ وتىردى…». مۇنداي الاساپىراندا ءوزىنىڭ بەرىك توقتامىن جۇزەگە اسىرۋ نازىرگە وڭايعا تۇسە قويمادى. ايتسە دە ول پرينتسيپىنە ادالدىق تانىتىپ, ەشكىمگە باس ۇرمادى, ۇلتىن, جولداستارىن جاسىتىپ, ساتىپ كەتپەدى. ادىلدىك ورنىعار دەگەن ۇمىتپەن عۇمىر كەشىپ, ەڭبەك ەتتى.
سول قىزىل يمپەريا ساياساتىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ مۇسىلماندىقتى ساقتاۋدى ناسيحاتتادى, قورعادى, قولدادى. «يسلام جانە كوممۋنيزم» ماقالاسىندا يسلام ءدىنى مەشەۋ قاراڭعىلىقتا قالدىرادى دەگەن قاعيدانى ومىردەن تاجىريبەلەر كەلتىرە وتىرىپ تەرىسكە شىعاردى. 1921 جىلدىڭ 7 اقپانىندا ۇكىمەت باسشىسى ن.تورەقۇل ۇلى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ىڭعايىن باعىپ, بۇكىل تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولەمىندە دەمالىس كۇنىن جەكسەنبىدەن جۇماعا اۋىستىرعان №14 دەكرەتكە قول قويادى. سونىمەن بىرگە قۇربان ايت كۇندەرىن مەرەكە دەپ جاريالاۋى ءوزىنىڭ كەۋدەسىن وققا تىككەنمەن بىردەي ەدى.
وكىنىشكە قاراي, ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ بۇل باستاماسىن سول داۋىردە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولمادى. تەك ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇربان ايت دەمالىس كۇنى بولىپ جاريالاندى.
سونىمەن قاتار ءنازىر تورەقۇل ۇلى پرجەۆالسك قالاسىنىڭ قاراقول اتاۋىن قولداعان.
ونىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى اتقارعان جۇمىستارى, ايتقان سوزدەرى, جازعان ماقالالارى ءالى دە ماڭىزدى. كەزىندە ول ەلدى ساۋاتتاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى ۇلتتىق مامانداردى دايارلاۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن ەدى. ۇلتتىق ماماندار ارقىلى ۇلتتىق مەكتەپتەر اشۋعا, ءار ۇلتتىڭ ءوز تىلىندە ءبىلىم الۋىنا باسا نازار اۋدارعان.
تاشكەنتتە اۋەلى قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى اتالعان, كەيىننەن جوعارى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا اينالعان وقۋ ورنىن قۇرۋدىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. بۇل قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى ەدى.
1922-1926 جىلدارى ماسكەۋگە شاقىرىلىپ, كسرو حالىقتارىنىڭ ورتالىق باسپاسىن باسقاردى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىسقا ارالاسقان. شىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە (كۋتۆ) ءدارىس وقىپ, ءبىراز ۋاقىت وسى وقۋ ورنىندا پرورەكتورلىق قىزمەت اتقارعان. وسى جىلدارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ سياقتى اقىل-وي الىپتارى, «الاشورداشىلدارعا» قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ۇلتشىل اتاندى. وسىلايشا, وكىنىشكە قاراي, 1937 جىلى ناقاقتان جالا جابىلىپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتتى.
ءوزىنىڭ قىسقا ءومىرىن ءنازىر تورەقۇل ۇلى تولىعىمەن ۇلتىنا, ونىڭ بولاشاعىنا ارنادى. سول ءبىر الاساپىران زاماندا وداقتىق دەڭگەيدە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. سونىڭ ىشىندە تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە حالقىمىزدىڭ جاعدايىن, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, ولاردىڭ رۋحاني مادەنيەتىن ارتتىرۋ, مادەنيەت, ءبىلىم وشاقتارىن كوبەيتۋ, جاستاردى تاربيەلەۋدەگى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ول تەك قانا قازاق حالقى ەمەس, بۇكىل تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. ءومىر جولىنىڭ قاي كەزەڭىندە بولسىن, حالىقپەن ەتەنە ارالاسىپ, ادامداردى مادەنيەتكە, ادەبيەتكە باۋلىدى. ءوزى شىعارىپ وتىرعان گازەت, جۋرنالدار بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالارى ەزىلگەن حالىقتاردى جىگەرلەندىرىپ, بويلارىنا كۇش-قۋات بەردى.
تۇركىستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ ءجۇرىپ جەردى پايدالانۋ جونىندەگى شىعارعان قاۋلى-قارارلارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جويعان ەمەس. اسىرەسە جەكە قوجالىقتار قۇرۋ جونىندەگى ويلارى بۇگىنگى نارىق زامانىندا ىسكە اسۋدا.
تۇركىستان ۇكىمەتىن باسقارىپ تۇرعاندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ماڭعىشلاق ۋەزى مەن اداي بولىسىنىڭ قازاق رەسپۋبليكاسىنا بەرىلۋىن قولداعان قارارعا قول قويىپ, وعان وزگەلەردى دە كوندىرە بىلگەن. ياعني, ماڭعىشلاق ۋەزى مەن كراسنوۆود ۋەزىنىڭ №4, 5 اداي بولىستارىن وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ اۋماقتىق بولىنىسىنە كىرگەلى تۇرعان جەرىنەن تۇرمىستىق ەرەكشەلىگى مەن ەتنوگرافيالىق قۇرامىنا قاراي قىرعىز (قازاق) كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنا بەرۋ تۋرالى №341 دەكرەتتى بەكىتىپ, قازاق ەلىنىڭ رەسمي تەرريتوريالىق كارتاسىنا قابىلداتقىزعان. Cول كەزەڭدە بۇگىنگى ماڭعىستاۋ وبلىسى زاكاسپي وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەدى. زاكاسپيدىڭ بەرگى بەتى – تۇرىكمەنستان, ماڭعىستاۋ جەرى بولسا, ارعى بەتى داعىستاننىڭ جەرى بولاتىن. مۇنداي تاريحي ماڭىزى زور قۇجاتتىڭ باستاماسىندا 1920 جىلدىڭ 16 قازانىندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءنازىر تورەقۇل ۇلى تۇرعان ەدى. وسىلايشا, ەل بولاشاعىن ايقىنداعان قۇجاتقا قول قويعان الاشتىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قويناۋىنا قۇت قونعان قاسيەتتى ماڭعىستاۋ تۇبەگى قازاقتىڭ باعىنا اينالدى.
1927 جىلى 15 جەلتوقساندا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تورالقاسى ءنازىر تورەقۇل ۇلىن حيدجازداعى (ساۋد ارابياسى) ەلشى ەتىپ تاعايىندايدى. سەگىز ايدان سوڭ ءنازىر جاڭا قىزمەتكە تاياۋ شىعىسقا اتتانادى. 1928 جىلعى ماۋسىمدا ساۋد ارابياسىندا كسرو باس كونسۋلى – ساۋد ارابياسىنداعى كسرو توتەنشە ەلشىسى جانە وكىلەتتى ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالادى. 1928 جىلدىڭ 3 قازانىندا مەككە قالاسىندا كورولدىڭ ۇلى فەيسال حانزاداعا سەنىم گراموتاسىن تاپسىرادى. وسىلايشا, ءنازىر تورەقۇل ۇلى كسرو-داعى تۇڭعىش قازاق ەلشىسى اتاندى. جاڭادان ىرگەسى قالانىپ, الەمدى تەك مۇنايىمەن عانا ەمەس, رۋحاني بايلىعىمەن اۋزىنا قاراتقان ساۋد ارابياسىنا كسرو-نىڭ ەلشىسى بولۋ قاراپايىم قىزمەت ەمەس ەدى. بۇل ەلگە ەلشى تاڭداۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ساياساتتىڭ جەمىسى بولاتىن. تاعايىنداۋ الدىندا مۇسىلماندىعى, قابىلەتى, ءبىلىم دارەجەسى, قازاق حالقىنىڭ وكىلى ەكەندىگى – ءبارى ەسكەرىلگەن. تۇركىستان اۆتونومياسىندا وقىپ, ءبىلىم العانى, قىزمەت ىستەگەنى دە نازارعا الىنعان. ءسويتىپ ول الىپ يمپەريانىڭ وكىلى رەتىندە شەتەلدە 8 جىل بويى قايراتكەرلىك كورسەتتى. ەلشىلىك مىندەتىنە كىرىسكەن ن.تورەقۇل ۇلى ەلشىلىك جانىنان ەمدەۋ كلينيكاسىن اشۋعا كۇش سالادى. ارتىنشا بالالارعا ارنالعان ءتىس ەمدەيتىن كابينەت اشتىرىپ, ماسكەۋدەن مەرزون دەگەن ماماندى الدىرادى.
ەلشى ءنازىر تورەقۇل ۇلى اراب تۇبەگىنە كەلگەندە جەرگىلىكتى ساياسي احۋال انگليامەن قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى بارىنشا شيەلىنىسكەن كەزەڭ ەدى. مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ جان سىرىنا قانىق, حاس يماندى, اۋزى ءۋالى ەلشى عالامدىق داۋ-دامايعا باتىل ارالاسادى. ارابشا بىلمەيتىن ءنازىر كوپ ۇزاماي اۋدارماشىسىز-اق بايلانىس ورناتا بىلگەن. مۇنىسى ەۋروپالىق ەلشىلەردى, اسىرەسە, اعىلشىن بوند مىرزانىڭ ءوزىن تاڭعالدىرعان. سونىمەن قاتار ءنازىر كورولدىڭ اسا ىقپالدى تۇلعاسى, قارجى ءمينيسترى ابدۋللا سۋلەيماندى كسرو-مەن ساۋدا قاتىناسىن جاساۋعا كوندىرەدى.
ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋس دۋايەنى ء(بىر مەملەكەتتەگى بۇكىل ەل ەلشىلەرىنىڭ جەتەكشىسى) بولىپ تاعايىندالۋى اعىلشىندارمەن اراداعى «تاريحي تارتىستى» ءوز پايداسىنا شەشكەندىگىنىڭ ناتيجەسى ەدى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, الدەنەشە رەت ۇلكەن جانە كىشى قاجىلىققا بارىپ, مۇسىلماندىق پارىزىن دا وتەيدى. سەگىز ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ازۋلى ەلدىڭ ەلشىسى ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ جاستايىنان قالىپتاسقان مامىلەشىل, بىتىمگەرشىلىك قاسيەتى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى بيىك ساتىعا كوتەرگەنى – تاريحي شىندىق.
اكادەميك, رەسەيدىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ەۆگەني پريماكوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە: «قايسىبىر مەملەكەتكە قاتىستى ساياسي باعدارىمىز كوبىنە ونىڭ كىمنىڭ ءارى قالاي جۇزەگە اسىرۋىنا قاتىستى كەلەدى. بۇل رەتتە كسرو-نىڭ ساۋد ارابياسىنداعى وكىلەتتى ەلشىسى ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ ورنى ايرىقشا ەكەندىگى داۋسىز. سول جىلدارداعى باسشىلىقتىڭ يسلام جەرىندەگى ءوز وكىلى رەتىندە, بىرىنشىدەن, ءدىني نازىكتىكتى تەرەڭنەن تۇسىنەتىن, ەكىنشىدەن, اسا زيالى, ءبىلىمدار, رەۆوليۋتسيا ىسىنە ادال مەملەكەت قايراتكەرىن دۇرىس تاڭداعان كادر ساياساتىن اتاپ وتۋگە مىندەتتىمىز. بۇل ءوزىن تولايىنان اقتاعان تاڭداۋ ەدى. ءنازىر تورەقۇل ۇلى 8 جىل بويىنا (1928-1936) ءوز ەلىن ساۋد ارابياسىنا لايىقتى تانىتا ءبىلدى – بۇل سول ۋاقىتتاعى رەكوردتىق مەرزىم», دەپ اتاپ وتكەن.
XX عاسىردىڭ باس كەزىندە قوعامدىق, مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسا باستاعان قازاق زيالىلارى ۇلتتار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى جويۋعا, وقۋ, ءبىلىم, مادەنيەت, عىلىم, تەحنيكا سالاسىندا ارتتا قالعان جەرگىلىكتى حالىقتاردى العا سۇيرەۋگە ۇمتىلدى. ءوزىنىڭ ءبىلىم دارەجەسى, كۇرەسكەرلىك تاجىريبەسى, مۇسىلمان ەلدەرى وركەنيەتىن جاقسى بىلەتىندىگى جاعىنان ن.تورەقۇل ۇلى وزگە زامانداستارىنان وق بويى وزىق تۇردى.
ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ كسرو ديپلوماتياسى مەن ساياسي تاريحىنداعى الار ورنى ەرەكشە ەكەندىگىنە قاراماستان, الاش ارىستارى س.قوجانوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, س.سەيفۋللين سياقتى, ن.تورەقۇل ۇلى دا كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى. ءبىر ايىرماشىلىعى, ن.تورەقۇل ۇلى دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى ارمانداعان الاشوردالىقتاردىڭ قۇرامىندا بولعانى ءۇشىن ەمەس, مۇسىلمان ەلدەرى وكىلدەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولعانى جانە مۇسىلماندىق ءدىندى ساقتاپ قالۋدى ۇگىتتەگەنى ءۇشىن كەڭەستىك جەندەتتەردىڭ قولىنان مەرت بولدى. بىراق كەش بولسا دا 1958 جىلى تولىعىمەن اقتالدى. حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ارتىنا وشپەيتىن مول مۇرا قالدىرعان ن.تورەقۇل ۇلىنىڭ جۇلدىزى جىل وتكەن سايىن نۇرلانىپ, جارقىراي بەرمەك. ۇلت رۋحىن ۇلىقتاعان حالقىمىزدىڭ اسىل ازاماتىن كەيىنگى ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتاعانى ابزال.
وسى ورايدا الداعى ۋاقىتتا ءنازىرتانۋ سالاسىندا بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان يگىلىكتى ىستەر جالعاسىن تابا تۇسسە دەيمىز. سەبەبى ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ عيبراتتى ءومىرى مەن قىزمەتى تەرەڭ زەرتتەلىپ, ءتيىستى باعاسىن تولىق الدى دەي المايمىز. ونىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن تۇگەل جيناستىرىپ, حالىق نازارىنا ۇسىناتىن كەز كەلدى.
ءابدىجاپار ساپارباەۆ,
ء«نازىر تورەقۇل ۇلى» حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
