بىرىنشىدەن, ەگەمەندىك مۇراتىمەن جاڭعىرعان تاريح پەن رەسمي اقتالعان تۇلعالارعا قىزىعۋشىلىقتىڭ باسەڭ بولۋىنىڭ سەبەبى – ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ كەمشىلىگىنەن ەكەن. ەكىنشىدەن, وزگە ءتىلدى, اسىرەسە سوۆەتتىك تاپتاۋرىن تانىمداعى قاۋىمنىڭ سكەپتيزمى – اتقارۋشى بيلىكتىڭ تىم جالپاقشەشەيلىگىنەن بە دەدىم. ۇشىنشىدەن, تاريحتى دا, تۇلعانى دا تانىتاتىن – ءبىلىم جۇيەسى ەكەنىن بىلسەك تە, ورىس جانە ارالاس ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرمەگەن ورتانىڭ, مەكەمەلەردىڭ تاۋەلسىزدىك مۇراتىنا قىزمەت ەتەتىن تەتىكتەرىن تاپپاي-اق قويدىق.
مەملەكەتتىك قىزمەتتە ۇزاق جىل ىستەگەن ازامات رەتىندە ءبىر ۇسىنىسىم: ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جاۋاپتى باسشىلاردىڭ, اكىمدەردىڭ رەيتينگىن انىقتاۋدا «ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك ىسكە قوسقان ۇلەسى» دەگەن ولشەمدى ەنگىزۋ – ۋاقىت تالابى.
وسى ورايدا مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە, مادەني-رۋحاني سالادا دا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر, ماماندار ءبىلۋى مىندەتتى ۇلت تاريحىنىڭ ءبىر ساپالى كەزەڭى بار. ول – الاش كەزەڭى.
بۇگىن ءبارىمىز دە سول الاش زيالىلارىنىڭ مۇراگەرى, ءىسىن جالعاستىرۋشىسى بولا ءبىلۋىمىز كەرەك. وسىنى مەكتەپ جاسىنان ءار بالا ساناسىنا سىڭىرسەك, قازىرگى كوكەيكەستى شىنايى وتانشىلدىق ماسەلەسى وزىنەن-ءوزى شەشىلەر ەدى. ءبىزدىڭ بۇل ىزگى نيەتىمىزدى ءوز ىشىمىزدەگى باسقا ەتنوس وكىلدەرى دە, الەمدىك قاۋىمداستىق تا ورايىمەن ءتۇسىنىپ, قولداۋ بىلدىرەرى ءسوزسىز. سەبەبى الاش ۇكىمەتى مەن الاش اۆتونومياسى تاريحىندا ادامدى, ۇلتتى الالايتىن ەشتەڭە جوق.
قازىرگى ويلى, نامىستى, جاۋاپتى قازاق جانە قازاقستان ازاماتى – الاشتىڭ تىكەلەي مۇراگەرى دەگەن ويىمدى جالعاستىرا وتىرىپ, ءوزىم دە سول ساپتا ەكەنىمدى ماقتانىشپەن ايتقىم كەلەدى. مەنىڭ ناعاشى اتام حايرەتدين ءابدىراحمان ۇلى بولعانباەۆ (قۇجاتتاردا – بولعانباەۆ, الاش زيالىلارى ايتۋىندا – بولعانباي) – اقمولا وڭىرىندە تۋىپ-ءوسىپ, ورىنبوردا وقىپ-جەتىلىپ, تاشكەنتتە ساياسات ايدىنىنا كوتەرىلىپ, حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى سوۆەتتىك قانقاساپقا ىلىككەن قايراتكەر, قالامگەر, تۇلعا.
ايگىلى ماعجان جۇمابايدىڭ زامانداستارىنا بەرگەن باعاسىن كوزى قاراقتى جۇرت جاقسى بىلەدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ناعاشى اتامىز تۋرالى: «بورتاڭ بالا, بۇگىن قارا – كارىتاي, ءبىر كەمى جوق, ءبىر تەڭى جوق – بولعانباي» دەپتى. بۇل جەردە «بورتاڭ بالا», «كارىتاي» – باسپاسوزدەگى ح.ءا.بولعانباەۆتىڭ پسەۆدونيمدەرى. ء«بىر تەڭى جوق, ءبىر كەمى جوق» – اتامىزدىڭ قايراتكەرلىككە تولى عۇمىرىنىڭ باعاسى. ءبىز بۇل ماداقتىڭ استارىنان ونىڭ مۇستافا شوقاي جانىنداعى ءومىرىن, تۇركىستان اۆتونومياسىن (مۇحتاريات) قۇرىسۋداعى تاباندىلىعىن, الاش اتىنان باسماشىلار اراسىنا كەلىسسوزگە بارعان ەرجۇرەكتىگىن, اقمولاداعى تەاتر مەن مادەني شارالاردى, اعارتۋ ءىسىن قولداۋداعى تاباندىلىعىن, قورعالجىن اۋدانىنىڭ قازىعىن قاققان الەۋمەتشىلدىگىن, قاراوتكەلدەگى مۇسىلمان كوپەستەرىنە اراشا تۇسكەن مامىلەگەرلىگىن كورەمىز.
حايرەتدين بولعانباەۆ تۋرالى ءار كەزدەرى د.قامزابەك ۇلى, د.قىدىرالى, ب.وماروۆ, ق.نۇرماعامبەتوۆ, س.اقتاەۆ, ت.جۇرتباي, ت.بورانعالي ۇلى, ن.ساپۋانوۆ, د.اساۋوۆ, ت.ب. عالىمدار مەن جۋرناليستەر ءتۇرلى باعىتتا ماقالالار, ەڭبەكتەر جاريالادى. ۇرپاعى اتىنان بۇل كىسىلەرگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, اكەسى تۋرالى تاماشا ەستەلىك جازىپ كەتكەن مارقۇم انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزىنىڭ الاشتانۋشى قالامگەرلەرگە بەرگەن اق باتاسىن ەسكە الامىز. ول كىسى: «اينالايىندار! اكەم – حالىقتىڭ ۇلى ەدى. اكەمنىڭ ەل الدىنداعى قىزمەتىن تاريحىن ايتقاندارىڭ – ەل تاريحىن تۇگەندەگەندەرىڭ. اللا الدارىڭنان جارىلقاسىن! ورىستەرىڭدى ءورت شالماسىن! جۇرەكتەرىڭدى دەرت شالماسىن!..» دەۋشى ەدى.
اركىمگە ءوز اناسى ارداقتى. الايدا انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزىنىڭ باعاسىن دا, قادىرىن دە الاشتانۋشىلار جاقسى بىلەدى, ول ناعاشى اتامىز تۋرالى دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جيناپ, اكەسى م.دۋلات ۇلىن قايتا تىرىلتكەن گۇلنار مىرجاقىپقىزى سەكىلدى ايانباي ەڭبەك ەتتى. قانشاما جىل قورعالجىننىڭ سابىندىسىندا مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ, «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن ناقاق جالانىڭ نەگىزسىزدىگىن دالەلدەپ, اعارتۋ سالاسىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا لەنين وردەنىن الىپ, «قازسسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىنا جەتىپ, ابىرويعا بولەنگەن ەدى. قان مايداندا وت كەشىپ كەلىپ, قاراپايىم مۇعالىمنەن مەكتەپ ديرەكتورىنا دەيىن ەڭبەگىمەن ءوسىپ, ەرتە باقيعا كوشكەن (1964 جىلى) اكەمىز تۇياق كامەل ۇلى ەكەۋى جەتى بالانى باعىپ-قاعىپ ءوسىردى. ازاماتتىق جولىن ايقىنداپ بەردى.
ءبىزدىڭ وتباسى-اۋلەتىمىزدىڭ التىن شەگەسى, اسىل ارقاۋى – راحيما اكبارقىزى حالفينا-بولعانباەۆا ەدى. بۇل كىسى – جەتى اتاسىنان بەرى باق-بەرەكەسى ۇزىلمەگەن, قازاقپەن قۇداندالى اقمولانىڭ ايگىلى كوپەسى اكبار ءحالفيننىڭ قىزى ەدى. بۇگىنگى ەلوردا كوپەس دەسە, كۋبريندى عانا ەسكە الىپ جاتادى. ال 70-جىلدارى تسەلينوگراد ورتالىعى جاڭارتىلعاندا جانە استانا كوشەتىن 90-جىلدارى حالفيندەردىڭ ءزاۋلىم قوسقاباتتى ەكى ءۇيى «ەسكى قۇرىلىس» رەتىندە ءسۇرىلىپ كەتكەنىن بىلە بەرمەيدى. مۇنىمەن قوسا سوڭعى تابىلىپ جاتقان ارحيۆ دەرەكتەرىندە وسى كوپەس حالفيندەر اۋلەتى الاش قوزعالىسىن قارجىلاندىرعان ساناۋلى بايلاردىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلەدى. اڭگىمەنىڭ رەتى كەلگەندە ايتايىن, ەسكى سۋرەتتەردە بەينەسى قالعان الاشقا قىزمەت ەتكەن حالفيندەر قۇتحاناسىن (وسوبنياك) قايتا جاڭعىرتىپ, «اقمولا تاريحى مۋزەيىن» جاساسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
«جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتى» دەگەندەي, ح.ءا.بولعانباەۆتىڭ قايىن جۇرتى, ياعني ءبىزدىڭ ءتۇپ ناعاشىلارىمىز شوقان ۋاليحانوۆپەن دە تۋىسادى. اعا سۇلتان شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ ءبىر قىزى بادىعۇل (شىن اتى – بادىعۇل-جامال, بۇل كىسى شوقاننىڭ تۋعان اپكەسى) اقمولا دۋانىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلىنىڭ بالاسى ابىلايعا تۇرمىسقا شىعادى. ابىلاي مەن بادىعۇلدان سۇلتان, ناقىش, مۇقىش, شاكىش اتتى ۇلدار, ءماستۋرا, ماعيدا اتتى قىزدار دۇنيەگە كەلەدى. وسىنىڭ ىشىندەگى ءماستۋرا ابىلايقىزى – ءبىزدىڭ اجەمىز راحيما اكبارقىزىنىڭ, ياعني حايرەتدين ايەلىنىڭ تۋعان اناسى.
ال اقمولا قالاسىندا ساۋدا جۇرگىزىپ, قالانى وركەندەتۋگە قاتىسقان حالفيندەر تاريحىنا كەلسەك, ءۋالي حالفين قازان شاھارىنان باشيحدين, كاشەفدين دەگەن ەكى ۇلىمەن كەلىپتى. وسىندا جاراتقاننىڭ بۇيىرۋىمەن قازاق ءتاۋىربالا بىلقىمبايقىزىنا ۇيلەنىپ, عالياكبار, عالياسقار, سىزدىق, ءابدىراحمان, كارىم, راحىمجان اتتى پەرزەنت سۇيەدى. عالياكبار (اكبار) – راحيما اجەمىزدىڭ اكەسى.
ءوز انامىزدىڭ (گۇلنار) ەكى اعاسى بولدى: ەرىك جانە مۇرات بولعانباەۆتار. ەرىك ناعاشىمىز د.ا.قوناەۆ جانىندا, ورتالىق كوميتەتتىڭ اۋىلشارۋاشىلىق بولىمىندە ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. مۇرات اعامىز دا وسى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ جاۋاپتى جۇمىستارىندا بولدى. انامىز دا, ەكى باۋىرى دا باقيلىق...
2020 جىل مەنىڭ ومىرىمدە ەرەكشە جىل بولدى. «حايرەتدين بولگانباەۆ – سۆەت نەۋگاسيموي زۆەزدى» (حايرەتدين بولعانباەۆ – سونبەس جۇلدىزدىڭ جارىعى) اتتى تۇڭعىش كىتابىم ء«داۋىر» باسپاسىنان جارىق كوردى. اركىمنىڭ ىشكى جان سىرى, اڭسارى مەن ارمانى بولادى عوي. بۇل – مەنىڭ الاش جولىندا مەرت بولعان اتا-بابالارىما, «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن ناقاق اتاق قىر سوڭىنان قالماعان اسىل انام گۇلنارعا, «حالىق جاۋىنىڭ كۇيەۋ بالاسى», «باي-شونجاردىڭ تۇقىمى» (قورعالجىن جەرىندە بابام ىبىراي باياندى ۇلىنىڭ كەسەنەسى ساقتالعان) دەگەن قارالاۋ جۇيكەسىن جۇقارتىپ, جۇرەكتەن الىپ تىنعان اكەم تۇياققا ورناتقان رۋحاني ەسكەرتكىشىم. كەزىندە مارقۇم انامىز ءبىزدى الاشتىڭ ۇرپاعى رەتىندە زەرتتەۋ جولىنا سالىپ كەتىپ ەدى, ءبىز سونىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا تىرىستىق.
80-جىلدارى جاستار وداعىندا ىستەگەن تاجىريبەمىز بار, كەڭەس وكىمەتى قۇلار الدىندا لەنينگرادتا پارتيا مەكتەبىنىڭ «ساياساتتانۋ» ماماندىعىندا وقىعانىمىز جانە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اتقارۋشى بيلىكتە قىزمەت ەتكەنىمىز بار, حايرەتدين بولعانباەۆ ءومىرى مەن قىزمەتىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋ ماقساتىندا رف فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ورتالىق ارحيۆىندە, رەسەي مەملەكەتتىك تاريح ارحيۆىندە, رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە, تومسك وبلىسى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە, رف كومي رەسپۋبليكاسى ارحيۆتەرىندە, ارحانگەلسك مەملەكەتتىك تاريح ارحيۆتەرىندە, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ارحيۆتەرىندە, ءوز وتانىمىزدىڭ (قازاقستان) ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەپ نەمەسە ولارمەن ەلەكتروندى جۇيەدە بايلانىس ورناتىپ, بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن دەرەكتەردى تاپتىم. سونداي-اق قازاق اسسر بويىنشا سسسر نكۆد-سىنىڭ №10702, №11020, №26411 تەرگەۋ ىستەرىن ءوز كوزىممەن قاراپ, سونداعى ح.ءا.بولعانباەۆقا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە وي ءتۇيدىم. سونىمەن بىرگە ناعاشى اتامىزدىڭ ءىسى مەن ءىزى قالعان اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆتەرىن شولۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. توم-توم ىستەردى قاراپ, سانام تولىقتى. بۋما-بۋما دەرەكتەردى وقىپ, بايىبىم مەن پايىمىم ارتتى.
پاتشالىق رەسەي تۇسىنداعى مۇسىلمان قوزعالىسى, بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەزدەرى, الاش قوزعالىسى, جالپىقازاق سەزدەرى, الاش باعدارلاماسى, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بەيرەسمي شىندىعى, اۆتونوميا ءۇشىن كۇرەس اقيقاتى, ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, زاكي ءۋاليدي توعان, مۇستافا شوقاي, ت.ب. تۇلعالار, «قازاق» گازەتى, «بىرلىك تۋى» گازەتى, تاشكەنتتىڭ الاش كەزەڭى, قوقاندا قۇرىلعان تۇركىستان اۆتونومياسى, ورتالىق ازيا قايراتكەرلەرى اراسىنداعى بايلانىس, الاش پەن بولشەۆيزم تەكەتىرەسى, ازاماتتىق سوعىس شىندىعى, كەڭەس پلاتفورماسىنداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن – ءبارىن حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ ءومىر جولى نەگىزىندە زەردەلەدىم. ونى بۇكىل قازاق حالقىنا ورتاق تۇلعا, ەلى ءۇشىن تۋعان قايراتكەر, قالامگەر ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستىم.
حايرەتديننىڭ اكەسى ءابىش ء(ابدىراحمان) – مەككەگە بارىپ, قاجىلىق پارىزىن وتەگەن ءدىندار. سونىمەن بىرگە حايرەكەڭدى اۋىل مولداسىنا بەرىپ, اقمولا قازىرەت-قالپەلەرىنىڭ ءتالىمىن كورسەتكەن. ءسويتىپ, سولتۇستىكتىڭ ءجاسوسپىرىمىن سوناۋ قازاق ەلىنىڭ باتىسىنداعى (ورىنبور) «حۋساينيا» مەدرەسەسىنە وقۋعا بەرەدى. سۇراق تۋادى: ءابدىراحمان قاجى نەگە مىنا جاقىنىراق جەردەگى ومبىعا وقۋعا بەرمەدى؟ بۇل – ءدىندار ازاماتتىڭ باعىتىمەن, تۇسىنىك-تالعامىمەن بايلانىستى دۇنيە. بىرىنشىدەن, ناعاشى بابامىز, ءسىرا, تۇرىكشىل بولعان. يسمايىل گاسپرينسكيدىڭ ء«تارجىمانىن», مۇحامەدجان سەراليننىڭ «ايقاپ» جۋرنالىن وقىپ تۇرعان. سول ارقىلى تاتار زيالىلارىن جاقىن تۇتىپ, ءتىلى, ءدىلى, تۇسىنىگى ءبىر ءجاديتشىل «حۋساينيا» مەدرەسەسىن تاڭداعان. ەكىنشىدەن, بالاسىنىڭ جەر كورىپ, ەل تانىعانىن قالاعان. بۇل – «ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتسىن!» دەگەن ارمان. راسىندا, سولاي بولدى. حايرەكەڭ ورىنبور مەدرەسەسىندە وقىپ ءجۇرىپ, جاز ايلارىندا اقمەشىتتەگى قوڭىراتباي اۋلەتىنىڭ قوس جەتكىنشەگى – الىبەك پەن اۋەلبەكتى (كەيىنگى اتاقتى عالىم, قالامگەرلەر) وقىتتى. ۇشىنشىدەن, ءدىندار اكەنىڭ «بالام جاقسىعا جاقىن ءجۇرسىن!» دەگەن تىلەگىن اللا وڭعارىپ, حايرەتدين شاكىرت كۇنىنەن ورىنبورداعى «قازاق» گازەتىمەن بايلانىس ورناتتى. ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپتاردىڭ باتاسىن الدى. تورتىنشىدەن, وسى ءۇش تانىم, ءۇش باسپالداق تۇركى دۇنيەسىنە قىزمەت ەتكەن مۇستافا شوقايدىڭ قاسىنا الىپ كەلدى. بىرلەسىپ شىعارعان گازەت اتى «بىرلىك تۋى» ەدى. حايرەتدين ۇلتتىڭ دا, تۇركى حالىقتارىنىڭ دا بىرلىك تۋىنا ادال بولىپ قالدى.
حايرەتدين بولعانباەۆ – الاش ۇراندى جالپىقازاق ءبىرىنشى سەزىنە دە, ەكىنشى سەزىنە دە دەلەگات بولىپ قاتىسقان از تۇلعانىڭ ءبىرى. بۇل كەزدە ول جاسى 21-دەگى جىگىت ەكەن.
ءيا, ح.ءا.بولعانباەۆ تۇركىستان تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتتى. ول «قازاق» گازەتىنە 1917 جىلى 2 جەلتوقساندا جولداپ, 18 جەلتوقساندا جاريالاعان «تەلەگرام. تۇركىستان اۆتونومياسى» اتتى حابارلاماسىندا: «27 نويابىردا قوقانتتا ۋالايات مۇسىلمان سيەزى بولدى. جەرلى «تۇركىستان اۆتونومياسى» جاريالاندى. حالىق شاتتىقپەن قارسى الىپ تۇر. ۋاقىتشا ۇلت ءماجىلىسى – جاڭا ۇكىمەت سايلاندى. عينۋاردا تۇركىستاننىڭ ۋشەرەديتەلني سابرانياسى شاقىرىلادى. ۇكىمەتتىڭ ۋاقىتشا تۇراتىن ورنى – قوقانت» دەپ جازدى.
«بىرلىك تۋى» گازەتىنە 1918 جىلى 30 ناۋرىزدا «بورتاڭ» دەگەن پسەۆدونيمىمەن جازعان «وزگەرىستىڭ ءبىر تاۋلىگى» اتتى ماقالاسىن وقيىق: «اكتابىردەن كەيىن مەملەكەت ىشىندە تالان-تاراج بۇرىنعىدان دا جامان كۇشەيدى. جالپى حالىق پەن بايلار اراسىنداعى وشپەندىلىك شەكتەن استى. رۋسيانىڭ كوپ شاحارلارى ولاردىڭ حۇكىمەتى تانىماعان سوڭ ءبارىن بالشەۋيكتەر ىشىندە ءبىر ۋاقىتتىڭ وزىندە الدە نەشە جەرلەردە سوعىستار بولىپ جاتتى. بالشەۋيك ب ۇلىنشىلىگى باستالىسىمەن-اق رۋسياداعى تەگى بوتەن جۇرتتاردىڭ ءبارى ىرگەلەرىن بولەك سالىپ, ءوز باستارىنىڭ قامىن قاراستىرۋعا كىرىستى. سونىڭ ءۇشىن ولاردىڭ ءبارى ءوز الدىنا افتونوميالار العان ەتىپ, ءوز تىزگىندەرىن وزدەرى ۇستاماق بولدى. باستا بالشەۋيكتەردىڭ وزدەرى دە ءار جۇرت ءوز تىزگىنىن ءوزى السىن دەگەن جارلىق شاشقان ەدى. سوڭىنان ول جارلىقتى ەكىنشى ماعىناعا بۇرىپ, افتونوميا العان جۇرتتاردىڭ دا ىستەرىنە قول سۇقپاق بولدى. سونىمەن بالشەۋيكتەر ولارعا دا قارسى سوعىس اشتى. اقىرىندا قارۋ كۇشىمەن جۇرتتىڭ ءبارىن قامىستاي جاپىرىپ, جاڭا جاسالعان افتونوميالاردىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى...»
مىنە, شىندىق! توڭكەرىستىڭ بۇكىل اقيقاتى, الاشتىڭ امالسىز تىعىرىققا تىرەلگەن بۇكىل تراگەدياسى وسى دايەكسوزدە تۇنىپ تۇر.
ال تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ نەمەسە مۇحتارياتىنىڭ شىندىعى بۇدان دا اۋىر ەدى. بولشەۆيكتەر بۇكىل اسكەري كۇشتى قوقانعا توگەدى. بالا-شاعا, قاريا, ايەل زاتى دەمەي, بارلىق جان بالاسىن ون ءبىر كۇن, ون ءبىر ءتۇن قىناداي قىرادى. مۇنى حايرەتدين بولعانباەۆ («بورتاڭ») «بىرلىك تۋىنا» (15.03.1918) «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» دەپ جازادى. ارينە, بولشەۆيكتەردى سيپاتتاپ وتىر. قايراتكەر ءا دەگەننەن: «31-ءشى عينۋاردان 10-شى فەۋرالعا شەيىنگى كۇندەر تۇركىستان حالقىنىڭ ەسىنەن ومىرىندە شىقپاس. ول كۇندەردە ادام-حايۋان ءوزىنىڭ بەت اۋزىن تۇركىستان حالقىنا اشىق كورسەتتى. ول كۇندەر تۇركىستان تاريحىندا سيامەن ەمەس, قانمەن جازىلاتىن كۇندەر!» دەپ تراگەديادان اقپار بەرۋدەن باستايدى.
قالامگەر جازباسىنىڭ مىنا جولدارىن بەيجاي وقۋ مۇمكىن ەمەس: «سورلى تۇركىستان! سەن كەشە بوستاندىق بولدى, تەڭدىك كۇن تۋدى دەپ قاشانعى جوعالتقان ەركىندىگىڭە تالپىندىڭ عوي. سەن رەسەيدىڭ ۇلكەن وزگەرىسىنىڭ بۋىنا جەلىگىپ, باياعى ايبىنى كۇشتى تەمىرىڭ مەن اقىلى دانا بابىرىڭدى ەسكە الدىڭ عوي. جوق, بوسقا الدانعانسىڭ! شەتتەن كەلگەن بۋمەنەن ولگەن تەڭدىك تىرىلمەيدى. سەن ول تەڭدىكتى شىن وكسىپ, انىق ساعىنعان بولساڭ, وزگەرىس بۋى وزىڭنەن شىقسىن! سىرتتان – رەسەيدەن, ەۋروپادان كەلگەن وزگەرىس بۋى ساعان ءال بولمايدى. سەن ءالى توڭسىڭ, كۇنىڭ ىستىق بولسا دا ساعان ءالى بوستاندىق قىزۋى كىرگەن جوق. ەندى مىنا كوز الدىندا سۋداي اققان كىناسىز قان سەنىڭ بويىنا جىلۋ جۇگىرتسە, سوندا عانا جىلىناسىڭ. سوندا عانا تەمىرلەر مەن بابىرلاردى كورەسىڭ... اھ, اينالا قان ساسيدى!.. ەندى مەن بۇل قاندى كورىپ بۇرىنعىداي توڭ بولىپ قالا المايمىن. بۇل قان مەنى ۇيىقتاتپايدى. بۇل قان كوز الدىمدا تۇرعاندا, كالىڭ ماقتالى ءدۇريا كورپەنى جىلى جامىلىپ جاتا المايمىن. تۇنشىقتىرادى ...تۇسىمە ەنەدى».
ءدال وسىلاي اقيقاتتى نامىستى جانىپ ايتۋ, بەينەمەن دە, تۋرا سۋرەتپەن دە جەتكىزۋ – ءارى وجەتتىك, ءارى «ار ءىسىنىڭ» ءجونى. اقىن ماعجاننىڭ ء«بىر كەمى جوق, ءبىر تەڭى جوق» دەۋىنىڭ استارى دا, سىرى دا وسىندا بولسا كەرەك.
حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ قالامگەرلىك اياسى, قايراتكەرلىگى قازاق اۋدانىنان اسقانىن دالەلدەيتىن دەرەك ءبىر بۇل ەمەس. 1934 جىلى تۇركيا استاناسى ىستانبۇلدا جافەر سەيداحمەتتىڭ ىجداعاتىمەن «گاسپارالى يسمايل بەي» اتتى جيناق شىعادى. بۇل – تۇركى دۇنيەسىنىڭ جۇلدىزى بيىك تۇلعاسى ي.گاسپرينسكي قازاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ەستەلىك كىتاپ ەدى. وسى جيناققا بولشەۆيكتىك قۋعىن-سۇرگىندەگى ح.ءا.بولعانباەۆتىڭ «يسماعيلبەك گاسپرينسكيدىڭ جىلى» («قازاق» گازەتى, 15.04.1915) اتتى ماقالاسىنىڭ تۇرىكشە نۇسقاسى ەنەدى. اۆتور قازاق زيالىلارى اتىنان: «جىلدار تۇگىل, عاسىرلار وتسە دە ۇلت بالاسىنىڭ جۇرەگىنەن جويىلمايتىن ءبىر قازاعا ءبىزدىڭ رۋسياداعى تۇرىك تۇقىمى دۋشار بولدى. سول كۇنى ۇلتىمىزدىڭ كەمەڭگەر اتاسى, كوسەمى, ارداقتى يسماعيلبەك ءبىزدىڭ ارامىزدان ماڭگىلىك جايىنا قايتتى. نەشە ميلليونداعان تۇرىك بالالارىن ارتىنا جەتىم قالدىردى. بۇل حاباردىڭ رۋسياداعى بۇكىل تۇرىك-تاتار جۇرتىنا قانشالىق باتقانى ۋاقىتىندا ماتبۋعات جۇزىندە جازىلعان قايعىلى ماقالالاردان كورۋگە بولادى. رۋسيانىڭ ءھار تاراپىنا گازەتا باسقارمالارىنا كەلگەن سانسىز تەلەگىرام بۇل قازانىڭ جالپى بولعانىن كورسەتتى. مىزعىماس اتامىزدان ايىرىلدىق, قايىسپاس قورعانىمىز قۇلادى دەپ, كوزدىڭ جاسىن كول قىلىپ جازعان ماقالالارمەن ماتبۋعات ءجۇزى تولدى. ءبىزدىڭ قازاق جۇرتىندا ءبىر ءراسىم بار: ارداقتى جۇرت ادامىنىڭ وپاتىنا ءبىر جىل تولعاندا, بۇكىل ەل ول ادامدى جوقتايدى. ونىڭ جاقسى مىنەزدەرى, ۇلگىلى ىستەرى كەيىنگى ناسىلگە ۇمىتىلماي قالۋى ءۇشىن ونىڭ عۇمىرىندا قىلعان قىزمەتتەرىن ساناپ جوقتاۋ ايتادى. ءبىز دە بۇگىن سول ءراسىمدى ىستەپ ۇلۇع بابامىزدىڭ ۇلۇع ىستەرىن, ءتۇزۋ باعىتىن جۇرتتىڭ ەسىنە سالامىز» دەپ جازدى. ال وسى ەڭبەكتەگى ءتۇيىن ءسوز ءالى كوكەيكەستىلىگىن جويعان جوق. ول مىناۋ: «راحمەتتى بابامىزدىڭ كوزدەگەن ارمانى ۇلتىن ىلگەرى باستىرۋ ەدى. تۇسكەن جولى ۇلتىن ءسۇيۋ ەدى. ءبىز, شاكىرتتەرىنە دە, بۇلار – پارىز. بۇل ىستەرىن ۇمىتپاۋ – ءبىزدىڭ بورىشىمىز».
قايراتكەر ح.ءا.بولعانباەۆ بولشەۆيزم ورناعاننان كەيىن ءبىلىم جانە ءباسپاسوز سالاسىندا قىزمەت ەتتى. تاشكەنتتە, قىزىلجاردا وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ول – ىرگەتاسى 1918 جىلى تاشكەنتتە قالانعان ۇلتىمىزدىڭ ەڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ نەگىزىندە تۇرعان وقىتۋشىلاردىڭ ءبىرى. بۇل – كەزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى ايالداعان «كيرينپروس» (قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى). سونداي-اق ارحانگەلسك, سىكتىۆكارعا ايدالىپ كەلگەن سوڭ, كەلەس (كەيىن سارىاعاش) اۋدانىنداعى قاپىلانبەك زووۆەتتەحنيكۋمىندا ساباق بەردى.
1929 جىلى 12 قاڭتاردا نكۆد تەرگەۋشىسىنە بەرگەن جاۋابىندا حايرەكەڭ: «مەن سوۆەت قۇرىلىسىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە جانە ونىڭ ۇزاق تۇراتىنىنا سەنگەن جوقپىن. ونى ۋاقىتشا دەپ ويلادىم. سوۆەت وكىمەتىنىڭ كوپ شاراسى (مىسالى, رازۆەرستكا, ت.ب.) حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعانى بەلگىلى ەدى. سونداي-اق مەملەكەت تاعدىرىن شەشۋگە قازاق حالقى قاتىسپايتىنى دا ءمالىم بولدى. ول ورىس حالقىنىڭ قولىنداعى نارسە ەدى. سوندىقتان حالىقتى بيلىككە قارسى قويۋدى, ۇگىتتەۋدى ويلاعان ەمەسپىن» دەيدى (قر قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءارحيۆى, 6-قور. № 011494-ءىس. ت. 1. 167–181-بەتتەر).
نكۆد حاتتاعان قۇجاتتاردا, سۇراق-جاۋاپتار قورىتىندىسىندا حايرەتدين بولعانباەۆتى «سوۆەت وكىمەتىنە قارسى شپيوندىق-ديۆەرسيالىق, تەررورلىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى» دەپ كورسەتەدى... مۇنداي انىقتامانىڭ ءبارى قولدان قۇراستىرىلعان ەكەنى ءمالىم. الاش زيالىلارىنىڭ وتانشىلدىعىن, پوزيتسياسىن وسىلاي باعالاعان وكىمەت ولارعا نە جازا بەرەتىنى تۇسىنىكتى ەدى. ءبىرىنشى سىبىرگە ايدادى. ەكىنشى الماتى نكۆد-سى اباقتىسىندا اتىپ, تالعار اۋدانى جەرىنە (جاڭالىق اۋىلى) تۇندەلەتىپ جاسىرىن كومە سالدى. بۇل 1937 جىلدىڭ 23 قاراشاسى ەدى... ارادا 20 جىل وتكەن سوڭ, «اققا قۇداي جاقتىڭ» كەرى كەلىپ, اتامىز 1957 جىلى 24 تامىزدا اقتالدى. ازاپتى كۇندەردىڭ ءاربىر ءساتى, كۇنى, اپتاسى, جىلى انامىز گۇلنار بولعانباەۆانىڭ «اكەم حايرەتدين جانە تاعدىر تاعىلىمى تۋرالى اقيقات» ەستەلىگىندە جازىلعان.
قر قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءارحيۆىن قاراپ ءجۇرىپ, سسسر نكۆد-سىنىڭ №10702, №26411 ىستەرى قوسىمشاسىنان حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ فوتوسۋرەتىن, پاسپورتىن, قىزمەتى مەن جەكە ىسىنە, تەرگەۋ امالدارىنا بايلانىستى انىقتامالاردىڭ, قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسىن تاپتىم. بۇلار – حايرەتدينتانۋدىڭ ەلەۋلى ولجاسى. وقىرمانعا ۇسىنعان كىتابىمدا وسىنىڭ اربىرىنە توقتالدىم.
قازاق «اتاڭنىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول!» دەپ وسيەت ايتادى. ۇلى اباي دا وسى ويدى جاڭعىرتا وتىرىپ, ولەڭىندە اكەسى قۇنانبايدىڭ تاريحتاعى ورنىن ايقىنداپ بەرگەن. ءبىز دە الاشتىڭ كەمەل تۇلعاسى حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ قازاق ەلىنىڭ لايىقتى ماقتانىشى ەكەنىن دالەلدەپ, تاريحي ورنىن جاڭا دەرەكتەر نەگىزىندە باعالادىق.
دوستىق كامەلوۆ,
ساياساتتانۋشى
