رۋحانيات • 04 تامىز، 2021

قايراتكەر حايرەتدين

166 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى ءبىراز زامانداسىما، اسىرەسە جاستارعا «ازاتتىق» ۇعىمى كوپ ءسوزدىڭ ءبىرى بولىپ كورىنەتىنىنە قايران قالامىن. تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتباسار، اقمولا، قاراعاندى، شاحتينسك قالا-كەنتتەرىندە ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ ءجۇرىپ، مىنانداي اششى شىندىققا كۋا بولدىم.

بىرىنشىدەن، ەگەمەندىك مۇراتىمەن جاڭعىرعان تاريح پەن رەسمي اقتالعان تۇلعالارعا قىزىعۋشىلىقتىڭ باسەڭ بولۋىنىڭ سەبەبى – ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىنىڭ كەم­شىلىگىنەن ەكەن. ەكىن­شىدەن، وزگە ءتىلدى، اسىرەسە سوۆەتتىك تاپ­تاۋرىن تانىمداعى قاۋىمنىڭ سكەپ­­تيزمى – اتقارۋشى بيلىكتىڭ تىم جال­پاقشەشەيلىگىنەن بە دەدىم. ۇشىنشىدەن، تاريحتى دا، تۇلعانى دا تانىتاتىن – ءبىلىم جۇيەسى ەكەنىن بىلسەك تە، ورىس جانە ارالاس ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ، سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرمەگەن ورتانىڭ، مەكەمەلەردىڭ تاۋەلسىزدىك مۇراتىنا قىزمەت ەتەتىن تەتىكتەرىن تاپپاي-اق قويدىق.

مەملەكەتتىك قىزمەتتە ۇزاق جىل ىس­تە­گەن ازامات رەتىندە ءبىر ۇسىنىسىم: ءتۇر­لى دەڭگەيدەگى جاۋاپتى باسشىلاردىڭ، اكىم­دەردىڭ رەيتينگىن انىقتاۋدا «ەلدىك، مەملەكەتشىلدىك ىسكە قوسقان ۇلەسى» دەگەن ولشەمدى ەنگىزۋ – ۋاقىت تالابى.

وسى ورايدا مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە، مادەني-رۋحاني سالادا دا جاۋاپتى قىز­مەتكەرلەر، ماماندار ءبىلۋى مىندەتتى ۇلت تاريحىنىڭ ءبىر ساپالى كەزەڭى بار. ول – الاش كەزەڭى.

بۇگىن ءبارىمىز دە سول الاش زيالى­لا­رىنىڭ مۇراگەرى، ءىسىن جالعاستىرۋشىسى بولا ءبىلۋىمىز كەرەك. وسىنى مەكتەپ جا­سىنان ءار بالا ساناسىنا سىڭىرسەك، قا­زىرگى كوكەيكەستى شىنايى وتانشىلدىق ماسەلەسى وزىنەن-ءوزى شەشىلەر ەدى. ءبىزدىڭ بۇل ىزگى نيەتىمىزدى ءوز ىشىمىزدەگى باسقا ەتنوس وكىلدەرى دە، الەمدىك قاۋىمداستىق تا ورايىمەن ءتۇسىنىپ، قولداۋ بىلدىرەرى ءسوزسىز. سەبەبى الاش ۇكىمەتى مەن الاش اۆتونوميا­سى تاريحىندا ادامدى، ۇلتتى الالايتىن ەشتەڭە جوق.

قازىرگى ويلى، نامىستى، جاۋاپتى قازاق جانە قازاقستان ازاماتى – الاش­تىڭ تىكەلەي مۇراگەرى دەگەن ويىم­دى جال­عاستىرا وتىرىپ، ءوزىم دە سول ساپ­تا ەكەنىمدى ماقتانىشپەن ايتقىم كە­لەدى. مەنىڭ ناعاشى اتام حايرەتدين ءاب­دى­راح­­مان ۇلى بولعانباەۆ (قۇجاتتاردا – بولعانباەۆ، الاش زيالىلارى ايتۋىندا – بولعانباي) – اقمولا وڭىرىندە تۋىپ-ءوسىپ، ورىنبوردا وقىپ-جەتىلىپ، تاشكەنتتە ساياسات ايدىنىنا كوتەرىلىپ، حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى سوۆەتتىك قانقاساپقا ىلىككەن قايراتكەر، قالامگەر، تۇلعا.

ايگىلى ماعجان جۇمابايدىڭ زامانداس­تارىنا بەرگەن باعاسىن كوزى قاراقتى جۇرت جاقسى بىلەدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ نا­عاشى اتامىز تۋرالى: «بورتاڭ بالا، بۇگىن قارا – كارىتاي، ءبىر كەمى جوق، ءبىر تەڭى جوق – بولعانباي» دەپتى. بۇل جەردە «بورتاڭ بالا»، «كارىتاي» – باسپاسوزدەگى ح.ءا.بولعانباەۆتىڭ پسەۆدونيمدەرى. ء«بىر تەڭى جوق، ءبىر كەمى جوق» – اتامىزدىڭ قايراتكەرلىككە تولى عۇمىرىنىڭ باعاسى. ءبىز بۇل ماداقتىڭ استارىنان ونىڭ مۇستافا شوقاي جانىنداعى ءومىرىن، تۇركىستان اۆتونومياسىن (مۇحتاريات) قۇرىسۋداعى تاباندىلىعىن، الاش اتىنان باسماشىلار اراسىنا كەلىسسوزگە بارعان ەرجۇرەكتىگىن، اقمولاداعى تەاتر مەن مادەني شارالاردى، اعارتۋ ءىسىن قولداۋداعى تاباندىلىعىن، قورعالجىن اۋدانىنىڭ قازىعىن قاققان الەۋمەتشىلدىگىن، قاراوتكەلدەگى مۇسىلمان كوپەستەرىنە اراشا تۇسكەن مامىلەگەرلىگىن كورەمىز.

حايرەتدين بولعانباەۆ تۋرالى ءار كەزدەرى د.قامزابەك ۇلى، د.قىدىرالى، ب.وماروۆ، ق.نۇرماعامبەتوۆ، س.اقتاەۆ، ت.جۇرت­باي، ت.بورانعالي ۇلى، ن.ساپۋانوۆ، د.اساۋوۆ، ت.ب. عالىمدار مەن جۋرناليس­تەر ءتۇرلى باعىتتا ماقالالار، ەڭبەك­تەر جاريالادى. ۇرپاعى اتىنان بۇل كى­س­ىلەرگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرە وتى­رىپ، اكەسى تۋرالى تاماشا ەستەلىك جازىپ كەتكەن مارقۇم انامىز گۇلنار حاي­­رەتدينقىزىنىڭ الاشتانۋشى قالام­گەرلەرگە بەرگەن اق باتاسىن ەسكە الامىز. ول كىسى: «اينالايىندار! اكەم – حالىقتىڭ ۇلى ەدى. اكەمنىڭ ەل الدىنداعى قىزمەتىن تاريحىن ايتقاندارىڭ – ەل تاريحىن تۇگەندەگەندەرىڭ. اللا الدارىڭنان جا­رىلقاسىن! ورىستەرىڭدى ءورت شالماسىن! جۇ­رەكتەرىڭدى دەرت شالماسىن!..» دەۋشى ەدى.

اركىمگە ءوز اناسى ارداقتى. الايدا انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزىنىڭ با­عاسىن دا، قادىرىن دە الاشتانۋشىلار جاقسى بىلەدى، ول ناعاشى اتامىز تۋرالى دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جيناپ، اكەسى م.دۋ­لات ۇلىن قايتا تىرىلتكەن گۇلنار مىر­جاقىپقىزى سەكىلدى ايانباي ەڭبەك ەتتى. قانشاما جىل قورعالجىننىڭ سا­بىن­دىسىندا مۇعالىم، مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ، «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن ناقاق جالانىڭ نەگىزسىزدىگىن دالەلدەپ، اعارتۋ سالاسىندا العاشقىلاردىڭ قا­تا­رىندا لەنين وردەنىن الىپ، «قازسسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىنا جەتىپ، ابىرويعا بولەنگەن ەدى. قان مايداندا وت كەشىپ كەلىپ، قاراپايىم مۇعالىمنەن مەكتەپ ديرەكتورىنا دەيىن ەڭبەگىمەن ءوسىپ، ەرتە باقيعا كوشكەن (1964 جىلى) اكەمىز تۇياق كامەل ۇلى ەكەۋى جەتى بالانى باعىپ-قا­عىپ ءوسىردى. ازاماتتىق جولىن ايقىنداپ بەردى.

ءبىزدىڭ وتباسى-اۋلەتىمىزدىڭ التىن شە­گەسى، اسىل ارقاۋى – راحيما اكبارقىزى حالفينا-بولعانباەۆا ەدى. بۇل كىسى – جەتى اتاسىنان بەرى باق-بەرەكەسى ۇزىلمەگەن، قا­زاقپەن قۇداندالى اقمولانىڭ ايگىلى كوپەسى اكبار ءحالفيننىڭ قىزى ەدى. بۇگىنگى ەلوردا كوپەس دەسە، كۋبريندى عانا ەسكە الىپ جاتادى. ال 70-جىلدارى تسە­لينوگراد ورتالىعى جاڭارتىلعاندا جانە استانا كوشەتىن 90-جىلدارى حال­فيندەردىڭ ءزاۋلىم قوسقاباتتى ەكى ءۇيى «ەسكى قۇرىلىس» رەتىندە ءسۇرىلىپ كەتكەنىن بىلە بەرمەيدى. مۇنىمەن قوسا سوڭعى تابىلىپ جاتقان ارحيۆ دەرەكتەرىندە وسى كوپەس حالفيندەر اۋلەتى الاش قوزعالىسىن قارجىلاندىرعان ساناۋلى بايلاردىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلەدى. اڭگىمەنىڭ رەتى كەلگەندە ايتايىن، ەسكى سۋرەتتەردە بەينەسى قالعان الاشقا قىزمەت ەتكەن حالفيندەر قۇتحاناسىن (وسوبنياك) قايتا جاڭعىرتىپ، «اقمولا تاريحى مۋزەيىن» جاساسا، قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

«جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتى» دەگەندەي، ح.ءا.بول­عانباەۆتىڭ قايىن جۇرتى، ياعني ءبىز­­دىڭ ءتۇپ ناعاشىلارىمىز شوقان ۋالي­حانوۆپەن دە تۋىسادى. اعا سۇلتان شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ ءبىر قىزى بادىعۇل (شىن اتى – بادىعۇل-جامال، بۇل كىسى شوقاننىڭ تۋعان اپكەسى) اقمولا دۋانىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلىنىڭ بالاسى ابىلايعا تۇرمىسقا شىعادى. ابىلاي مەن بادىعۇلدان سۇلتان، ناقىش، مۇقىش، شاكىش اتتى ۇلدار، ءماستۋرا، ماعيدا اتتى قىزدار دۇنيەگە كەلەدى. وسىنىڭ ىشىندەگى ءماستۋرا ابىلايقىزى – ءبىزدىڭ اجەمىز راحيما اكبارقىزىنىڭ، ياعني حايرەتدين ايەلىنىڭ تۋعان اناسى.

ال اقمولا قالاسىندا ساۋدا جۇرگىزىپ، قالانى وركەندەتۋگە قاتىسقان حالفيندەر تاريحىنا كەلسەك، ءۋالي حالفين قازان شاھارىنان باشيحدين، كاشەفدين دەگەن ەكى ۇلىمەن كەلىپتى. وسىندا جاراتقاننىڭ بۇيىرۋىمەن قازاق ءتاۋىربالا بىلقىم­بايقىزىنا ۇيلەنىپ، عالياكبار، عالياسقار، سىزدىق، ءابدىراحمان، كارىم، راحىمجان اتتى پەرزەنت سۇيەدى. عالياكبار (اكبار) – راحيما اجەمىزدىڭ اكەسى.

ءوز انامىزدىڭ (گۇلنار) ەكى اعاسى بولدى: ەرىك جانە مۇرات بولعانباەۆتار. ەرىك ناعاشىمىز د.ا.قوناەۆ جانىندا، ورتالىق كوميتەتتىڭ اۋىلشارۋاشىلىق بولىمىندە ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. مۇرات اعامىز دا وسى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ جاۋاپ­تى جۇمىستارىندا بولدى. انامىز دا، ەكى باۋىرى دا باقيلىق...

2020 جىل مەنىڭ ومىرىمدە ەرەكشە جىل بولدى. «حايرەتدين بولگانباەۆ – سۆەت نەۋگاسيموي زۆەزدى» (حايرەتدين بولعانباەۆ – سونبەس جۇلدىزدىڭ جارىعى) اتتى تۇڭعىش كىتابىم ء«داۋىر» باسپاسىنان جارىق كوردى. اركىمنىڭ ىشكى جان سىرى، اڭسارى مەن ارمانى بولادى عوي. بۇل – مەنىڭ الاش جولىندا مەرت بولعان اتا-بابالارىما، «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن ناقاق اتاق قىر سوڭىنان قالماعان اسىل انام گۇلنارعا، «حالىق جاۋىنىڭ كۇيەۋ بالاسى»، «باي-شونجاردىڭ تۇقىمى» (قورعالجىن جەرىندە بابام ىبىراي بايان­دى ۇلىنىڭ كەسەنەسى ساقتالعان) دەگەن قارالاۋ جۇيكەسىن جۇقارتىپ، جۇرەكتەن الىپ تىنعان اكەم تۇياققا ورناتقان رۋحاني ەسكەرتكىشىم. كەزىندە مارقۇم انامىز ءبىزدى الاشتىڭ ۇرپاعى رەتىندە زەرتتەۋ جولىنا سالىپ كەتىپ ەدى، ءبىز سونىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا تىرىستىق.

80-جىلدارى جاستار وداعىندا ىستەگەن تاجىريبەمىز بار، كەڭەس وكىمەتى قۇ­لار الدىندا لەنينگرادتا پارتيا مەكتە­بىنىڭ «ساياساتتانۋ» ماماندىعىندا وقى­عانى­مىز جانە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا اتقا­رۋشى بيلىكتە قىزمەت ەتكەنىمىز بار، حايرەتدين بولعانباەۆ ءومىرى مەن قىزمەتىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋ ماقساتىندا رف فە­دەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ورتا­لىق ارحيۆىندە، رەسەي مەملەكەتتىك تاريح ارحيۆىندە، رەسەي فەدەراتسياسى مەم­لەكەتتىك ارحيۆىندە، تومسك وبلىسى مەم­لەكەتتىك ارحيۆىندە، رف كومي رەسپۋب­لي­كاسى ارحيۆتەرىندە، ارحانگەلسك مەم­لە­كەتتىك تاريح ارحيۆتەرىندە، وزبەكستان رەس­پۋبليكاسى ارحيۆتەرىندە، ءوز وتا­نىمىزدىڭ (قازاقستان) ارحيۆتەرىندە جۇمىس ىستەپ نەمەسە ولارمەن ەلەكتروندى جۇيەدە بايلانىس ورناتىپ، بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن دەرەكتەردى تاپتىم. سونداي-اق قازاق اسسر بويىنشا سسسر نكۆد-سىنىڭ №10702، №11020، №26411 تەرگەۋ ىستەرىن ءوز كوزىممەن قاراپ، سونداعى ح.ءا.بولعانباەۆقا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر نە­گىزىندە وي ءتۇيدىم. سونىمەن بىرگە ناعاشى اتامىزدىڭ ءىسى مەن ءىزى قالعان اقمولا، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆتەرىن شولۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. توم-توم ىستەردى قاراپ، سانام تولىقتى. بۋما-بۋما دەرەكتەردى وقىپ، بايىبىم مەن پايىمىم ارتتى.

پاتشالىق رەسەي تۇسىنداعى مۇسىلمان قوزعالىسى، بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەز­دەرى، الاش قوزعالىسى، جالپىقازاق سەز­دەرى، الاش باعدارلاماسى، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بەيرەسمي شىن­دىعى، اۆتونوميا ءۇشىن كۇرەس اقيقاتى، ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، زاكي ءۋاليدي توعان، مۇستافا شوقاي، ت.ب. تۇلعالار، «قازاق» گازەتى، «بىرلىك تۋى» گازەتى، تاشكەنتتىڭ الاش كەزەڭى، قو­قان­­دا قۇرىلعان تۇركىستان اۆتونوميا­سى، ورتالىق ازيا قايراتكەرلەرى ارا­سىنداعى بايلانىس، الاش پەن بولشە­ۆيزم تەكەتىرەسى، ازاماتتىق سوعىس شىندىعى، كەڭەس پلاتفورماسىنداعى الاش قاي­راتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن – ءبارىن حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ ءومىر جولى نەگىزىندە زەردەلەدىم. ونى بۇكىل قازاق حال­قىنا ورتاق تۇلعا، ەلى ءۇشىن تۋعان قاي­راتكەر، قالامگەر ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستىم.

حايرەتديننىڭ اكەسى ءابىش ء(ابدىراحمان) – مەككەگە بارىپ، قاجىلىق پارىزىن وتەگەن ءدىندار. سونىمەن بىرگە حايرەكەڭدى اۋىل مولداسىنا بەرىپ، اقمولا قازىرەت-قالپەلەرىنىڭ ءتالىمىن كورسەتكەن. ءسويتىپ، سولتۇستىكتىڭ ءجاسوسپىرىمىن سوناۋ قازاق ەلىنىڭ باتىسىنداعى (ورىنبور) «حۋ­ساينيا» مەدرەسەسىنە وقۋعا بەرەدى. سۇراق تۋادى: ءابدىراحمان قاجى نەگە مىنا جا­قىنىراق جەردەگى ومبىعا وقۋعا بەرمەدى؟ بۇل – ءدىندار ازاماتتىڭ با­عىتىمەن، تۇسىنىك-تالعامىمەن بايلانىستى دۇنيە. بىرىنشىدەن، ناعاشى بابامىز، ءسىرا، تۇرىك­شىل بولعان. يسمايىل گاسپرينسكيدىڭ ء«تارجىمانىن»، مۇحامەدجان سەراليننىڭ «ايقاپ» جۋرنالىن وقىپ تۇرعان. سول ارقىلى تاتار زيا­لىلارىن جاقىن تۇتىپ، ءتىلى، ءدىلى، تۇسىنىگى ءبىر ءجاديتشىل «حۋساينيا» مەدرەسەسىن تاڭداعان. ەكىنشىدەن، بالا­سىنىڭ جەر كورىپ، ەل تانىعانىن قالاعان. بۇل – «ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ەت­سىن!» دەگەن ارمان. راسىندا، سولاي بولدى. حايرەكەڭ ورىنبور مەدرەسەسىندە وقىپ ءجۇرىپ، جاز ايلارىندا اقمەشىتتەگى قو­ڭىراتباي اۋلەتىنىڭ قوس جەتكىنشەگى – الىبەك پەن اۋەلبەكتى (كەيىنگى اتاقتى عالىم، قالامگەرلەر) وقىتتى. ۇشىنشىدەن، ءدىن­دار اكەنىڭ «بالام جاقسىعا جاقىن ءجۇر­سىن!» دەگەن تىلەگىن اللا وڭعارىپ، حاي­رەتدين شاكىرت كۇنىنەن ورىنبورداعى «قازاق» گازەتىمەن بايلانىس ورناتتى. ءالي­حان، احمەت، مىرجاقىپتاردىڭ باتاسىن الدى. تورتىنشىدەن، وسى ءۇش تانىم، ءۇش باسپالداق تۇركى دۇنيەسىنە قىزمەت ەتكەن مۇستافا شوقايدىڭ قاسىنا الىپ كەلدى. بىرلەسىپ شىعارعان گازەت اتى «بىرلىك تۋى» ەدى. حايرەتدين ۇلتتىڭ دا، تۇركى حا­لىقتارىنىڭ دا بىرلىك تۋىنا ادال بولىپ قالدى.

حايرەتدين بولعانباەۆ – الاش ۇراندى جالپىقازاق ءبىرىنشى سەزىنە دە، ەكىنشى سەزىنە دە دەلەگات بولىپ قاتىسقان از تۇل­عانىڭ ءبىرى. بۇل كەزدە ول جاسى 21-دەگى جىگىت ەكەن.

ءيا، ح.ءا.بولعانباەۆ تۇركىستان تۇتاس­تىعىنا قىزمەت ەتتى. ول «قازاق» گازەتىنە 1917 جىلى 2 جەلتوقساندا جولداپ، 18 جەلتوقساندا جاريالاعان «تەلەگرام. تۇر­­كىستان اۆتونومياسى» اتتى حابارلاماسىندا: «27 نويابىردا قوقانتتا ۋالايات مۇسىلمان سيەزى بولدى. جەرلى «تۇر­كىستان اۆتونومياسى» جاريالاندى. حالىق شات­تىقپەن قارسى الىپ تۇر. ۋا­قىتشا ۇلت ءماجىلىسى – جاڭا ۇكىمەت سايلاندى. عينۋاردا تۇركىستاننىڭ ۋشەرەديتەلني سابرانياسى شاقىرىلادى. ۇكى­مەتتىڭ ۋاقىتشا تۇراتىن ورنى – قو­قانت» دەپ جازدى.

«بىرلىك تۋى» گازەتىنە 1918 جىلى 30 ناۋرىزدا «بورتاڭ» دەگەن پسەۆدونيمىمەن جازعان «وزگەرىستىڭ ءبىر تاۋلىگى» اتتى ما­قالاسىن وقيىق: «اكتابىردەن كەيىن مەملەكەت ىشىندە تالان-تاراج بۇرىنعىدان دا جامان كۇشەيدى. جالپى حالىق پەن بايلار اراسىنداعى وشپەندىلىك شەكتەن استى. رۋسيانىڭ كوپ شاحارلارى ولار­دىڭ حۇكىمەتى تانىماعان سوڭ ءبارىن بالشەۋيكتەر ىشىندە ءبىر ۋاقىتتىڭ وزىندە الدە نەشە جەرلەردە سوعىستار بولىپ جاتتى. بالشەۋيك ب ۇلىنشىلىگى باستالىسىمەن-اق رۋسياداعى تەگى بوتەن جۇرتتاردىڭ ءبارى ىرگەلەرىن بولەك سالىپ، ءوز باستارىنىڭ قامىن قاراستىرۋعا كىرىستى. سونىڭ ءۇشىن ولاردىڭ ءبارى ءوز الدىنا افتونوميالار العان ەتىپ، ءوز تىزگىندەرىن وزدەرى ۇستاماق بولدى. باستا بالشەۋيكتەردىڭ وزدەرى دە ءار جۇرت ءوز تىزگىنىن ءوزى السىن دەگەن جارلىق شاش­قان ەدى. سوڭىنان ول جارلىقتى ەكىن­شى ماعىناعا بۇرىپ، افتونوميا العان جۇرتتاردىڭ دا ىستەرىنە قول سۇقپاق بولدى. سونىمەن بالشەۋيكتەر ولارعا دا قارسى سوعىس اشتى. اقىرىندا قارۋ كۇشىمەن جۇرتتىڭ ءبارىن قامىستاي جاپىرىپ، جاڭا جاسالعان افتونوميالاردىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى...»

مىنە، شىندىق! توڭكەرىستىڭ بۇكىل اقي­قاتى، الاشتىڭ امالسىز تىعىرىققا تىرەلگەن بۇكىل تراگەدياسى وسى دايەكسوزدە تۇنىپ تۇر.

ال تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ نەمەسە مۇحتارياتىنىڭ شىندىعى بۇدان دا اۋىر ەدى. بولشەۆيكتەر بۇكىل اسكەري كۇشتى قوقانعا توگەدى. بالا-شاعا، قاريا، ايەل زاتى دەمەي، بارلىق جان بالاسىن ون ءبىر كۇن، ون ءبىر ءتۇن قىناداي قى­­رادى. مۇنى حايرەتدين بولعانباەۆ («بورتاڭ») «بىرلىك تۋىنا» (15.03.1918) «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» دەپ جازادى. ارينە، بولشەۆيكتەردى سيپاتتاپ وتىر. قايراتكەر ءا دەگەننەن: «31-ءشى عينۋاردان 10-شى فەۋرالعا شەيىنگى كۇندەر تۇركىستان حالقىنىڭ ەسىنەن ومىرىندە شىقپاس. ول كۇندەردە ادام-حايۋان ءوزىنىڭ بەت اۋزىن تۇركىستان حالقىنا اشىق كورسەتتى. ول كۇندەر تۇركىستان تاريحىندا سيامەن ەمەس، قانمەن جازىلاتىن كۇندەر!» دەپ تراگەديا­دان اقپار بەرۋدەن باستايدى.

قالامگەر جازباسىنىڭ مىنا جولدارىن بەيجاي وقۋ مۇمكىن ەمەس: «سورلى تۇركىستان! سەن كەشە بوستاندىق بولدى، تەڭدىك كۇن تۋدى دەپ قاشانعى جوعالتقان ەركىندىگىڭە تالپىندىڭ عوي. سەن رەسەيدىڭ ۇلكەن وزگەرىسىنىڭ بۋىنا جەلىگىپ، باياعى ايبىنى كۇشتى تەمىرىڭ مەن اقىلى دانا بابىرىڭدى ەسكە الدىڭ عوي. جوق، بوسقا الدانعانسىڭ! شەتتەن كەلگەن بۋمەنەن ولگەن تەڭدىك تىرىلمەيدى. سەن ول تەڭ­دىكتى شىن وكسىپ، انىق ساعىنعان بول­ساڭ، وزگەرىس بۋى وزىڭنەن شىقسىن! سىرت­تان – رەسەيدەن، ەۋروپادان كەلگەن وزگەرىس بۋى ساعان ءال بولمايدى. سەن ءالى توڭسىڭ، كۇنىڭ ىستىق بولسا دا ساعان ءالى بوستاندىق قىزۋى كىرگەن جوق. ەندى مىنا كوز الدىندا سۋداي اققان كىناسىز قان سەنىڭ بويىنا جىلۋ جۇگىرتسە، سوندا عانا جىلىناسىڭ. سوندا عانا تەمىرلەر مەن بابىرلاردى كورەسىڭ... اھ، اينالا قان ساسيدى!.. ەندى مەن بۇل قاندى كورىپ بۇرىنعىداي توڭ بولىپ قالا المايمىن. بۇل قان مەنى ۇيىقتاتپايدى. بۇل قان كوز الدىمدا تۇرعاندا، كالىڭ ماق­تالى ءدۇريا كورپەنى جىلى جامىلىپ جاتا المايمىن. تۇنشىقتىرادى ...تۇسىمە ەنەدى».

ءدال وسىلاي اقيقاتتى نامىستى جانىپ ايتۋ، بەينەمەن دە، تۋرا سۋرەتپەن دە جەتكىزۋ – ءارى وجەتتىك، ءارى «ار ءىسىنىڭ» ءجونى. اقىن ماعجاننىڭ ء«بىر كەمى جوق، ءبىر تەڭى جوق» دەۋىنىڭ استارى دا، سىرى دا وسىندا بولسا كەرەك.

حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ قالامگەرلىك اياسى، قايراتكەرلىگى قازاق اۋدانىنان اسقانىن دالەلدەيتىن دەرەك ءبىر بۇل ەمەس. 1934 جىلى تۇركيا استاناسى ىستانبۇلدا جافەر سەيداحمەتتىڭ ىجداعاتىمەن «گاس­پارالى يسمايل بەي» اتتى جيناق شىعادى. بۇل – تۇركى دۇنيەسىنىڭ جۇلدىزى بيىك تۇلعاسى ي.گاسپرينسكي قازاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ەستەلىك كىتاپ ەدى. وسى جيناققا بولشەۆيكتىك قۋعىن-سۇرگىندەگى ح.ءا.بولعانباەۆتىڭ «يسماعيلبەك گاس­پرينسكيدىڭ جىلى» («قازاق» گازەتى، 15.04.1915) اتتى ماقالاسىنىڭ تۇرىكشە نۇس­­­قاسى ەنەدى. اۆتور قازاق زيالىلارى اتىنان: «جىلدار تۇگىل، عاسىرلار وتسە دە ۇلت با­لاسىنىڭ جۇرەگىنەن جويىلمايتىن ءبىر قازاعا ءبىزدىڭ رۋسياداعى تۇرىك تۇقىمى دۋشار بولدى. سول كۇنى ۇلتىمىزدىڭ كە­مەڭگەر اتاسى، كوسەمى، ارداقتى يسما­عيل­بەك ءبىزدىڭ ارامىزدان ماڭگىلىك جايىنا قايتتى. نەشە ميلليونداعان تۇرىك بالالارىن ارتىنا جەتىم قالدىردى. بۇل حاباردىڭ رۋسياداعى بۇكىل تۇرىك-تاتار جۇرتىنا قانشالىق باتقانى ۋاقىتىندا ماتبۋعات جۇزىندە جازىلعان قايعىلى ما­قالالاردان كورۋگە بولادى. رۋسيانىڭ ءھار تاراپىنا گازەتا باسقارمالارىنا كەلگەن سانسىز تەلەگىرام بۇل قازانىڭ جالپى بولعانىن كورسەتتى. مىزعىماس اتامىزدان ايىرىلدىق، قايىسپاس قورعانىمىز قۇلادى دەپ، كوزدىڭ جاسىن كول قىلىپ جازعان ماقالالارمەن ماتبۋعات ءجۇزى تولدى. ءبىزدىڭ قازاق جۇرتىندا ءبىر ءراسىم بار: ارداقتى جۇرت ادامىنىڭ وپاتىنا ءبىر جىل تول­عاندا، بۇكىل ەل ول ادامدى جوقتايدى. ونىڭ جاقسى مىنەزدەرى، ۇلگىلى ىستەرى كەيىنگى ناسىلگە ۇمىتىلماي قالۋى ءۇشىن ونىڭ عۇمىرىندا قىلعان قىزمەتتەرىن ساناپ جوق­تاۋ ايتادى. ءبىز دە بۇگىن سول ءراسىمدى ىستەپ ۇلۇع بابامىزدىڭ ۇلۇع ىستەرىن، ءتۇزۋ باعى­تىن جۇرتتىڭ ەسىنە سالامىز» دەپ جازدى. ال وسى ەڭبەكتەگى ءتۇيىن ءسوز ءالى كوكەي­كەستىلىگىن جويعان جوق. ول مىناۋ: «راح­­مەتتى بابامىزدىڭ كوزدەگەن ارمانى ۇل­تىن ىلگەرى باستىرۋ ەدى. تۇسكەن جولى ۇل­ت­ىن ءسۇيۋ ەدى. ءبىز، شاكىرتتەرىنە دە، بۇلار – پا­­رىز. بۇل ىستەرىن ۇمىتپاۋ – ءبىزدىڭ بورىشى­مىز».

قايراتكەر ح.ءا.بولعانباەۆ بولشەۆيزم ورناعاننان كەيىن ءبىلىم جانە ءباسپاسوز سالاسىندا قىزمەت ەتتى. تاشكەنتتە، قىزىل­جاردا وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ول – ىرگەتاسى 1918 جىلى تاشكەنتتە قالان­عان ۇل­تىمىزدىڭ ەڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ نەگى­زىندە تۇر­عان وقىتۋشىلاردىڭ ءبىرى. بۇل – كەزىندە ا.باي­تۇرسىن ۇلى ايالداعان «كي­رين­پروس» (قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى). سونداي-اق ار­حان­گەلسك، سىكتىۆكارعا ايدالىپ كەلگەن سوڭ، كەلەس (كەيىن سارىاعاش) اۋدا­نىنداعى قا­­پىلانبەك زووۆەتتەحنيكۋمىندا ساباق بەردى.

1929 جىلى 12 قاڭتاردا نكۆد تەرگەۋ­شىسىنە بەرگەن جاۋابىندا حايرەكەڭ: «مەن سوۆەت قۇرىلىسىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە جانە ونىڭ ۇزاق تۇراتىنىنا سەنگەن جوق­پىن. ونى ۋاقىتشا دەپ ويلادىم. سو­ۆەت وكىمەتىنىڭ كوپ شاراسى (مىسالى، رازۆەرستكا، ت.ب.) حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعانى بەلگىلى ەدى. سونداي-اق مەملەكەت تاعدىرىن شەشۋگە قازاق حالقى قاتىسپايتىنى دا ءمالىم بولدى. ول ورىس حال­قىنىڭ قولىنداعى نارسە ەدى. سوندىقتان حالىقتى بيلىككە قارسى قويۋدى، ۇگىتتەۋدى ويلاعان ەمەسپىن» دەيدى (قر قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءارحيۆى، 6-قور. № 011494-ءىس. ت. 1. 167–181-بەتتەر).

نكۆد حاتتاعان قۇجاتتاردا، سۇراق-جاۋاپتار قورىتىندىسىندا حايرەتدين بولعانباەۆتى «سوۆەت وكىمەتىنە قارسى شپيوندىق-ديۆەر­سيالىق، تەررورلىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى» دەپ كورسەتەدى... مۇنداي انىقتامانىڭ ءبارى قولدان قۇراس­تىرىلعان ەكەنى ءمالىم. الاش زيالىلارىنىڭ وتانشىلدىعىن، پوزيتسياسىن وسىلاي باعالاعان وكىمەت ولارعا نە جازا بەرەتىنى تۇسىنىكتى ەدى. ءبىرىنشى سىبىرگە ايدادى. ەكىنشى الماتى نكۆد-سى اباقتىسىندا اتىپ، تالعار اۋدانى جەرىنە (جاڭالىق اۋىلى) تۇندەلەتىپ جاسىرىن كومە سالدى. بۇل 1937 جىلدىڭ 23 قاراشاسى ەدى... ارادا 20 جىل وتكەن سوڭ، «اققا قۇداي جاقتىڭ» كەرى كەلىپ، اتامىز 1957 جىلى 24 تامىزدا اقتالدى. ازاپتى كۇندەردىڭ ءاربىر ءساتى، كۇنى، اپتاسى، جىلى انامىز گۇلنار بولعانباەۆانىڭ «اكەم حايرەتدين جانە تاعدىر تاعىلىمى تۋرالى اقيقات» ەستەلىگىندە جازىلعان.

قر قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءارحي­ۆىن قاراپ ءجۇرىپ، سسسر نكۆد-سىنىڭ №10702، №26411 ىستەرى قو­سىمشاسىنان حايرەتدين بول­عانباەۆتىڭ فوتوسۋرەتىن، پاسپورتىن، قىزمەتى مەن جەكە ىسىنە، تەرگەۋ امالدارىنا بايلانىستى انىقتامالاردىڭ، قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسىن تاپتىم. بۇلار – حايرەتدينتانۋدىڭ ەلەۋلى ولجاسى. وقىرمانعا ۇسىنعان كىتابىمدا وسىنىڭ اربىرىنە توقتالدىم.

قازاق «اتاڭنىڭ بالاسى بولما، ادام­نىڭ بالاسى بول!» دەپ وسيەت ايتادى. ۇلى اباي دا وسى ويدى جاڭعىرتا وتىرىپ، ولەڭىندە اكەسى قۇنانبايدىڭ تاريحتاعى ورنىن ايقىنداپ بەرگەن. ءبىز دە الاشتىڭ كەمەل تۇلعاسى حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ قازاق ەلىنىڭ لايىقتى ماقتانىشى ەكەنىن دالەلدەپ، تاريحي ورنىن جاڭا دەرەكتەر نەگىزىندە باعالادىق.

 

دوستىق كامەلوۆ،

ساياساتتانۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار