بايدەننىڭ مەجەلى مەرزىمى «ماڭگىلىك سوعىستى» توقتاتقىسى كەلەتىندەردىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەردى. بىراق بۇل قادام سونىمەن قاتار اۋعانستان ۇكىمەتىنىڭ كۇيرەۋىن, بيلىك تاليبتەردىڭ قولىنا ءوتۋىن, ء«ال-كايدا» بەلسەندىلىگىنىڭ قايتا ارتۋىن بولجاعاندار تاراپىنان سىنعا ۇشىرادى. قازىردىڭ وزىندە زورلىق-زومبىلىق كۇشەيىپ بارادى. ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى, گيگيەنا جانە دەنساۋلىق سياقتى سالالارداعى پروگرەسس كەرى كەتۋ قاۋپى مول. دەگەنمەن, اسكەرگە قاتىسى جوق وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى بار.
قاراپ وتىرساق, امەريكانىڭ اۋعانستان ساياساتىنا قاتىستى اسكەري ولشەمشارتى بارشانىڭ نازارىن اۋداراتىن سەكىلدى. اقش-تىڭ ورتالىق قولباسشىلىعىنىڭ بۇرىنعى قولباسشىسى جانە ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى, گەنەرال دەۆيد پەترەۋس «اقش-تىڭ شەكسىز سوعىسقا قاتىسۋىن توقتاتۋ ماڭگىلىك سوعىستى توقتاتپايدى. بۇل قادام ءبىزدىڭ ءىس-قيمىلىمىزدىڭ اياقتالعانىن كورسەتەدى. مەن احۋال ودان ءارى ناشارلايدى ما دەپ قورقامىن», دەپ ەسكەرتتى. پەترەۋس سونىمەن قاتار اقش-تىڭ تەرروريزمگە قارسى ايماقتىق ءىس-قيمىلدارعا قاجەتتى ماڭىزدى الاڭدى جوعالتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, امەريكا اسكەر شىعارۋ تۋرالى شەشىمىنە تۇبىندە وكىنەتىنىن جەتكىزدى.
مۇنداي قاۋىپتى بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ كەي شەنەۋنىكتەرى دە ايتىپ وتىر. ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى ۋيليام بەرنس امەريكانىڭ ەلدەگى بارلاۋ اقپاراتتارىن جيناۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى قيىندىقتارعا توقتالدى. وسىلايشا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسشىسى دجەيك سالليۆان اشىق ايتقانداي, بايدەن اكىمشىلىگى «ەل ىشىندە نە بولاتىنىنا ەشقانداي كەپىلدىك بەرە المايدى. ەشكىم كەپىل بولا المايدى».
بىراق دەپ جالعاستىردى سالليۆان, بايدەن اكىمشىلىگى اۋعانستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىپ, جاتتىعۋ جاساۋ ارقىلى ەلدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى قاۋىپتى بولجامداردى بولدىرماۋعا كۇش سالا الادى. سونىمەن قاتار قورعانىس ءمينيسترى للويد وستين ناتو-نى سەندىرىپ, اقش اۋعانستاننىڭ نەگىزگى مۇمكىندىكتەرىن قارجىلاندىرۋدى جالعاستىراتىنىن جەتكىزدى. بيلىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, دروندار, كرۋيزدىك زىمىراندار مەن شپيوندىق باعدارلامالار اقپارات جيناۋعا كومەكتەسىپ, جويقىن سوققى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سالليۆاننىڭ سوزىنە سەنسەك, اقش الىستا جاتسا دا, ەلدەگى احۋالعا سەرگەك قاراماق.
بىراق مۇنداي كۇشكە سۇيەنگەن تاكتيكا اۋعانستاندى تۇراقتاندىرمايدى, ۇزاق مەرزىمدى بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋ جولىنا تۇسىرمەيدى. ول ءۇشىن جۇمساق قۋاتتى شەشىمدەر دە ماڭىزدى.
اقش پەن ناتو اسكەرلەرى كەتسە دە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ماسەلەن, ەلدە 160-تان استام گۋمانيتارلىق اگەنتتىك بار. وتكەن اپتادا اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى ەلدەگى گۋمانيتارلىق سەرىكتەستەرىنە مۇقتاج جاندارعا, ونىڭ ىشىندە ميلليونداعان قونىس اۋدارۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن 266 ميلليون دوللار كولەمىندە جاڭا كومەك بەرۋگە ۋادە بەردى.
كەيبىر ساراپشىلار كەلەشەكتە اۋعانستانداعى جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن وسىنداي كومەكتى پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن ۇسىندى. ماسەلەن, اقش-تىڭ قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان, ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى روبەرت گەيتس اۋعانستانعا ارنايى حالىقارالىق دامۋ قورىن قۇرۋعا كەڭەس بەرەدى. ونداعى قاراجات ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارعا نەمەسە ايەلدەردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن لاڭكەستىكتەن باس تارتۋ ەنگەن بەيبىت كەلىسىمگە جۇمسالۋعا ءتيىس.
سول سەكىلدى, ەشلي دجەكسون مەن راحماتۋللا اميري حالىقارالىق كومەكتى ايەلدەر مەن قىزداردىڭ كەيىنگى جيىرما جىل ىشىندە العان قۇقىقتارىن ساقتاپ قالۋعا جۇمساۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. ءتىپتى كەرىتارتپا «تاليبان» بيلىككە ورالسا دا بۇدان باس تارتپاۋ كەرەك. ويتكەنى ولار اتاپ كورسەتكەندەي, قازىرگى اۋعانستان ۇكىمەتى بيۋدجەتىنىڭ 75 پايىزى حالىقارالىق كومەكتەن كەلەدى.
دجەكسون مەن اميري ءبىلىمنىڭ رولىنە ەرەكشە ماڭىز بەرەدى. بۇعان سەبەپ جەتكىلىكتى. اۋعان حالقىنىڭ 70 پايىزدان استامى – 25 جاسقا دەيىنگىلەر. قازىرگى تاڭدا جاستارعا ءبىلىم بەرۋ بىلىكتى جۇمىسشىلاردى, ءتيىمدى كوشباسشىلار مەن بەلسەندى ازاماتتاردى قالىپتاستىرادى. بۇل – ساياسي تۇراقتىلىق پەن تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ فورمۋلاسى.
كەيىنگى 20 جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتتى. 2001 جىلدان كەيىن ۇلدار مەن قىزدار اراسىنداعى بىلىمگە قولجەتىمدىلىك ون ەسە ءوستى. اقش-تىڭ حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگى (USAID) اۋعانستاننىڭ جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, «2001 جىلى 900 مىڭ ەر ستۋدەنت بولسا, 2020 جىلى ولاردىڭ سانى 9,5 ميلليوننان استى. ولاردىڭ 39 پايىزى – قىزدار», دەپ حابارلادى.
مۇنداي ىلگەرىلەۋگە شەتەلدىك دونورلاردىڭ ارقاسىندا قول جەتتى. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا يۋنيسەف-پەن جۇمىس ىستەيتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار باستاۋىش ءبىلىم بەرۋدى نىعايتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. USAID اۋعاندىق وقۋ ورىندارىنىڭ دامۋىن كۇشەيتۋ ءۇشىن اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, ارنايى باعدارلامالار جاسادى. دونورلاردىڭ قولداۋىمەن ماگيستراتۋرا باعدارلامالارى, وقىتۋشىلىق دايىندىق, سەرتيفيكاتتاۋ باعدارلامالارى مەن ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى بويىنشا نۇسقاۋلىقتار وقىتۋدى كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرۋگە جانە زەرتتەۋلەردى جانداندىرۋعا كومەكتەستى.
بىراق اۋعانستاندا جالپىعا بىردەي ءبىلىم بەرۋدى ساپالى جۇرگىزۋ كۇردەلى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. يۋنيسەف مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شامامەن 3,7 ميلليون اۋعان بالاسى مەكتەپتە وقي المايدى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى – قىزدار. Covid-19 پاندەمياسى جانە كەيىنگى كەزدەگى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كۇشەيۋى قوسىمشا قيىندىق تۋعىزدى. اقش پەن ناتو اسكەرلەرىنىڭ شىعارىلۋى زورلىق-زومبىلىق قاۋپىن ودان ءارى ارتتىراتىندىقتان, ءبىلىم بەرۋدى قولداۋ مەن كەڭەيتۋ ماڭىزدى.
قاۋىپسىزدىك پەن دەنساۋلىق جاعدايىن ەسكەرسەك, الىستاعى سەرىكتەستەر ءۇشىن بۇل باعىتقا كۇش سالۋ ماڭىزدى. باقىتىمىزعا وراي, مۇنداي شارالار ۆيرتۋالدى وقىتۋ پلاتفورمالارى مەن وقىتۋ ادىستەمەلەرىنىڭ جىلدام دامۋىنا, سونداي-اق پاندەميادان كەيىن ورتاعا شىققان تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جابدىقتارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا نەگىز بولادى.
ارينە ءبىلىم اۋعانستاندا تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ قاجەتتى شارتى ەكەنىنە قاراماستان, ونى قامتاماسىز ەتۋ جەتكىلىكسىز. بىراق USAID باسشىسى سامانتا پاۋەر ءوز ەستەلىگىندە بولىسكەندەي, ءبىلىم مۇمكىن ەمەس امبيتسيالاردى قول جەتكىزىلەتىن ماقساتتارعا اينالدىرۋى ىقتيمال. كەيىنگى 20 جىلداعى كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا بۇل اۋعانستانداعى كوپتەگەن قىزدار مەن ايەلدەردىڭ باستارىنان ءوتتى. ونىڭ جالعاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ – حالىقارالىق اسكەرگە بايلانىستى ەمەس. بۇل حالىقارالىق قوعامداستىققا بايلانىستى.
كارەن دج.گرينبەرگ,
فوردحەم ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ مەكتەبىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعى ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
