الەم • 01 تامىز، 2021

الەمدەگى احۋال ءورشىپ تۇر

99 رەت كورسەتىلدى

ادامزات قاتەرلى ىندەتتى جويۋعا ءبىر قادام جاقىن قالعاندا ۆيرۋستىڭ جاڭا تۇرلەرى شىعىپ قايتا ابىگەرگە سالىپ قويدى. ۆاكتسينانىڭ بارىنا قاراماستان، الەم ەلدەرى COVID-19-دىڭ جاڭا تولقىنىمەن كۇرەسىپ جاتىر.

 

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) مالى­مەتى بويىنشا، قازىرگى ۋاقىت­تا ىندەتتىڭ دەلتا نۇسقاسى بۇ­كىل الەم بويىنشا 124 ەلدە تا­بىل­عان. ماماندار الداعى ۋاقىت­تا ءۇندىستاننان تابىلعان شتامم دۇنيەجۇزىندە ۆيرۋستىڭ باسىم تۇرىنە اينالادى دەپ بولجاپ وتىر. ددۇ ءتىپتى بىرنەشە اپتا ىشىندە 200 ميلليوننان استام ادام جۇقتىرۋى مۇمكىن دەپ بولجادى. ينفەكتسيا جۇقتىرعاندار سانى، اسىرەسە، ەۋروپا مەن باتىس تىنىق مۇحيتى ايماعىندا كو­بە­يىپ بارادى. باتىس ەلدەرى قاي­تىس بولعاندار سانى ازايعان سوڭ، قاۋىپسىزدىك شارالارىن جە­ڭىل­دەتىپ جاتىر. الايدا ۆاك­تسي­نالارعا قول جەتكىزە المايتىن نەمەسە حالىقتى ۆاكتسينالاۋدى باياۋ ەنگىزىپ جاتقان مەملەكەتتەر قاۋىپتىڭ الدىندا تۇر دەيدى دەنساۋلىق ساقتاۋ وكىلدەرى.

 

ەۋروپا: مىنبەردەن ايتىلماعان مىندەتتى ۆاكتسينالاۋ

ەۋروپا العاشىندا حالىقتى جاپپاي ۆاكتسينالاۋ دەڭگەيى تو­مەن ەلدەر قاتارىندا بولىپ، كەيىن تىنىمسىز جۇمىستىڭ نا­تي­جەسىندە بۇل جونىندەگى كور­سەت­كىشتى كوتەرىپ، ۇزدىكتەردىڭ قا­تارىنا قوسىلدى. ۆاكتسينا العان ەۋروپالىقتار سانى ارتقان سايىن، مەيرامحانالار مەن بارلار قايتا اشىلىپ، تۇرعىندار جۇمىس پەن دەمالىس ورىندارىنا بارا باستادى. وسىلايشا ءومىر قالىپتى جاعدايعا ورالاتىنداي. دەگەنمەن قاۋىپتى ۆيرۋس ەشقايدا جوعالىپ كەتپەدى. سوڭعى ۋاقىتتا دەلتا شتامى تىركەلگەنننەن كەيىن ۆيرۋس جۇق­تىر­عاندار سانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ جاتىر. وسىعان وراي، دەنساۋلىق ساقتاۋ وكىلدەرى مەن ۇكىمەتتەر بىردەن قاۋىپسىزدىك شا­رالارىن ويلاستىرۋعا كىرىستى.

دەمالىس كۇندەرى گەرما­نيا­نىڭ بىرقاتار جوعارى لاۋا­زىم­دى ساياساتكەرى كانتسلەر ان­گە­لا مەركەلدىڭ ۆاكتسينانى مىندەتتەمەيمىز دەگەن پىكىرىنە قاراماستان، ەكپە الماعاندارعا شەكتەۋلەر ەنگىزىپ، ءتىپتى مىندەتتى ۆاكتسينالاۋ يدەياسىن العا تارتتى. مۇنداي قادام گەرمانيانى فرانتسيامەن قاتار قويار ەدى. سەبەبى فرانتسۋز ۇكىمەتى مەدي­تسينا قىزمەتكەرلەرىن ەكپە الۋعا مىندەتتەپ جاتىر. بۇل قا­دام دەموكراتيالىق قوعام ۇستا­نىم­دارىنا قايشى كەلەدى دەگەن مىڭداعان ادام فرانتسۋز ۇكى­مەتىنە قارسى نارازىلىق ءبىل­دىرىپ ۇلگەردى. سونداي-اق ۆاكتسينا العىسى كەلگەندەر سانى دا كۇرت وسكەن. گەرمانيادا دا وسى شارانى ەنگىزگىسى كەلگەندەر ماكروننىڭ تاجىريبەسىن قولدانىپ، ەكپەنى مىندەتتى ەتۋىنە بولادى.

ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمي­نيسترى دجونسون دا وسىنداي پىكىر ءبىلدىردى. «ەگەر بۇل ىندەتتىڭ تا­رالۋىن توقتاتسا، مىندەتتى ۆاك­تسي­نالاۋ شەشىمىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەنگىزۋ شەشىمىن وزىمىزگە قالدىرامىز»، دەدى ول. ال ازىرگە جابىق قوعامدىق ورىندارعا تەك ۆاكتسينا العانداردى كىرگىزۋ بو­يىنشا دا ۇسىنىس جاسال­عا­نىمەن، سوڭعى شەشىم ءالى شىققان جوق. چەحيا ۇكىمەتى جۇما كۇنى COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا العان مەملەكەتتىك قىزمەت­شى­لەر­گە ەكى كۇندىك اقىلى دەمالىس بە­رى­­لەتىنىن مالىمدەدى.

ەۋروپانىڭ يتاليا، يسپانيا، بەلگيا سەكىلدى ەلدەرى دە حا­لىق­قا مىندەتتى تۇردە ۆاكتسينا الىڭدار دەپ ايتپاعانىمەن، ءتۇرلى قاۋىپسىزدىك شارالارى ار­قى­لى ەكپەسىز تۇرعىنداردىڭ ءومى­رىن قيىنداتىپ جاتىر. وعان سايكەس مۋزەي، كينو، تەاتر، كونتسەرت، مەيرامحانا سەكىلدى قو­عام­دىق ورىندارعا تەك ۆاكتسينا العان ازاماتتار عانا بارا الادى. وسىلايشا باتىس الە­مى مىندەتتى ۆاكتسينالاۋدى مىن­بەر­دەن ايتپاي-اق ورىنداپ جات­قانع­ا ۇقسايدى.

 

امەريكا: ۆاكتسينالاۋ قارقىنى تومەندەدى

اقش-تىڭ جۇقپالى اۋرۋلار جونىندەگى باس ساراپشىسى ەلدىڭ پاندەمياعا بايلانىستى باعىتى دۇرىس ەمەس دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. دوكتور ەنتوني فاۋكي دەلتا شتامى ۆاكتسينالاۋ دەڭ­گەيى تومەن اۋدانداردا ءورشىپ كەتتى دەيدى. سول سەبەپتى اقش قايتا قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇ­شەيتۋدى ويلاستىرا باستادى.

اقش ۆاكتسينالاۋ كورسەت­كىش­تە­رى تومەندەي باستا­عان ساۋىرگە دەيىن ەكپە الۋ بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى بولىپ كەلدى. الايدا ەلدە ۆاكتسينا الۋ دەڭگەيى قايتا تومەندەگەن، اسىرەسە، وڭتۇستىك شتاتتاردا تۇرعىنداردىڭ جارتىسىنان ازى العاشقى دوزاسىن عانا العان. اقش بيلىگى قازىر ۆاكتسينا العاندار سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر.

وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرىنىڭ ىندەتپەن كۇرەس شارالارى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي كەلە جاتقانى بەلگىلى. مەكسيكا پاندەميانىڭ ءۇشىنشى تولقىنىمەن بەتپە-بەت كەلدى. ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى كۇنىنە 15 مىڭنان اسىپ، جىل باسىنداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە جەتكەن. بيلىك دەلتا نۇسقاسىنىڭ ودان ءارى تاراپ كەتۋىنەن قورقىپ وتىر. سەبەبى ەل استاناسى مەحيكوداعى ناۋقاستاردىڭ شامامەن 60 پا­يىزى وسى شتاممدى جۇقتىرعان. مەكسيكادا زارداپ شەككەندەردىڭ كوپشىلىگى – جاس جانە ۆاكتسينا الماعان ادامدار. ەلدەگى 18 جاس­تان اسقان ءاربىر ءتورتىنشى ادام عانا تولىق ەكپە العان ەكەن.

ىندەت قاۋپىنە قاراماستان، مەكسيكا كوشەلەرىندە حالىق بۇرىنعى قالىپتى كۇيدە ءجۇر. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن كۇن سايىن ازىق-ت ۇلىك ساتىپ ءجۇر نەمەسە باسقا بەيرەسمي جۇمىستاردا ىستەۋگە ءماجبۇر. سول سەبەپتى ۇكىمەت قاۋىپتىڭ جوعارى ەكەنىنە قاراماستان، شەكتەۋ شارالارىن قايتا كۇشەيتە الماي، كاسىپكەرلىكتى توقتاتۋعا بارماي وتىر.

مەكسيكادا WhatsApp-تا تارا­عان جالعان ءسوز بەن قا­ۋە­سەت­كە سەنىپ، ۆاكتسينا الۋدان باس تارتقان ەلدى مەكەندەر دە بار. ولار «ۆاكتسينا ەكى جىلدان كەيىن ادامداردى ولتىرەدى، بۇل حالىقتىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ جاساپ وتىرعان قاستاندىعى» نەمەسە «ۆاكتسينا – شايتاننىڭ بەلگىسى ەكەن» دەگەن الىپقاشپا سوزگە سەنىپ قالعان.

ال برازيليادا جەتى كۇندە كوروناۆيرۋستان قايتىس بول­عانداردىڭ ورتاشا سانى قاڭتار ايىنان بەرى قايتادان 1000 ادامنان استى. دجونس حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ما­لى­مەتى بويىنشا، داعدارىس باس­تالعاننان بەرى بۇل ەلدە 19،8 ميلليوننان استام COVID-19 جۇقتىرىپ، ونىڭ 555 400-دەن استامى قايتىس بولعان. برازيليا پرەزيدەنتى بولسونارو باسىنان باستاپ ىندەتتىڭ قاۋىپتى ەكەنىنە تولىق سەنبەي، قاۋىپسىزدىك شارالارىنا ءاتۇستى قاراعان. سول ءۇشىن دە حالىق ونى قاتاڭ سىنعا الىپ، داعدارىسپەن كۇرەسىنە تومەن باعا بەردى. ءتىپتى وعان جەم­قورلىققا ارالاستى دەپ ايىپ تاققان.

 

اۋستراليا: حالىق نارازى

پاندەميا باستالعالى ەڭ قاۋىپسىز ايماقتاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن اۋستراليا قازىر قاتاڭ شارالاردى ەنگىزدى. وسىعان دەيىن شەكاراسىن شەتەلدىكتەر ءۇشىن تارس جاپقان اۋستراليانىڭ ىندەتپەن كۇرەستەگى جەتىستىكتەرى كوپكە ۇلگى بولعان ەدى. الايدا ۆيرۋستىڭ دەلتا شتامى ەلدە تۇراقسىزدىق تۋعىزدى. ەل ۇكى­مەتى قاتاڭ شارالار ەنگىزۋگە ءماج­بۇر بولدى، ال حالىق وعان نارازى.

اۋستراليا ساياساتكەرلەرى ىندەت ءورشىپ تۇرعاندا شەكتەۋلەر­گە قارسى نارازىلىققا شىق­قان حالىقتى ايىپتاپ وتىر. سەنبىدە مىڭداعان ادام كاران­تيندى توقتاتۋدى تالاپ ەتىپ، سيدنەيدە شەرۋگە شىقتى، ال مەلبۋرن مەن بريسبەندە شاعىن دەمونستراتسيالار ءوتتى.

سيدنەيدەگى نارازىلىق اك­تسيا­­­­سىنا قاتىسقان كەم دەگەن­دە 57 ادامعا ايىپ تاعىلىپ، 500-دەن استام ادامعا ايىپپۇل سا­لىن­عان.

 

ازيا: ىندەت ءورشىپ تۇر

جاپونيادا دا جاعداي ءماز ەمەس. وليمپيا ويىندارى ءوتىپ جاتقان ەلدە COVID-19 جۇق­تىر­عانداردىڭ كۇندەلىكتى جالپى سانى سەنبىدە 12 مىڭنان استى. بۇل – ءتورتىنشى كۇن قاتارىنان ەڭ جوعارعى كورسەتكىش. مۇنىڭ ءوزى توكيودا ءوتىپ جاتقان وليم­پيادانىڭ قاۋپى تۋرالى الاڭ­داۋ­شىلىق تۋدىردى. ەلدەگى كەيبىر ايماقتاردا توتەنشە جاع­داي ەنگىزىلىپ، قاتاڭ شارالار قولعا الىنعان. ەل ۇكىمەتى حالىقتى ۆاكتسينالاۋدىڭ باياۋ ءجۇرىپ جاتقانى ءۇشىن سىنعا قالعان. ۇكىمەتتىڭ سوڭعى مالى­مە­تىنە سايكەس، جۇما كۇنگى جاعداي بويىنشا حالىقتىڭ 28،3 پايىزى COVID-19-عا قارسى تولىق ەگىلگەن، ال 39 پايىزى ۆاك­تسي­نا­نىڭ ءبىر كومپونەنتىن العان.

ال رەسەيدە سەنبىدە ىندەت جۇقتىرعان 23 807 ادام تىركەلدى، ونىڭ ىشىندە ماسكەۋدە 3 514 ادام جۇقتىرعان. وسىلايشا ەلدە 6 265 873 ادام ىندەتكە شال­دىق­قان. قىتاي شەنەۋنىكتەرى جاقىندا شىعىس قىتايدىڭ نانكين قالاسىندا COVID-19 ىندە­تىنىڭ ءورشۋىن رەسەيدەن كەلگەن رەيسپەن بايلانىستىرىپ وتىر.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر ىندەت باسىلماي، ونىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا بولىپ، ءتىپتى ءورشىپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى. پاندەميامەن كۇرەستىڭ جاقىن ارادا اياقتالار ءتۇرى كورىنبەيدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇكىمەت شيكى مۇناي باعاسىن بەكىتتى

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

قىتاي مەن قازاقستان جۇك تاسىمالى ارتقان

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار