– اتامۇرات ءمورالى ۇلى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ وتستاۆكاعا كەتتى. اگروسەكتوردا قوردالانىپ قالعان پروبلەمالار ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ قىزمەتتەن كەتۋىمەن نەمەسە جاڭا باسشىسىنىڭ قىزمەتكە كەلۋىمەن شەشىلمەيتىنى بەلگىلى. جاڭا مينيستر ەندى قاي ماسەلەگە كوبىرەك نازار اۋدارۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– دالىرەك ايتساق, وتستاۆكاعا كەتكەن جوق, وتستاۆكاعا جىبەردى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل شەشىمى سوڭعى ۋاقىتتارى مۇلگىپ جۇرگەن كەيبىر مينيسترلەر مەن اكىمدەردى سەلت ەتكىزدى. بۇل تاجىريبە ءوز مىندەتىن ورىنداي الماي جۇرگەندەرگە ساباق جانە ەسكەرتۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. شەت مەملەكەتتەردە قوعام قالت جىبەرمەيتىن جاعدايلاردىڭ بەتى اشىلعاندا مينيسترلەر ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتىپ جاتادى. بىزدە ونداي مادەنيەت قالىپتاسپاعان. سوندىقتان ولاردى قىزمەتىنەن بوساتىپ, جاۋاپقا تارتۋ وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. البەتتە, مينيستر اۋىسقانىمەن اۋىل ەكونوميكاسى بىردەن تۇزەلىپ كەتەدى دەۋگە بولمايدى, ويتكەنى اۋىل جۇگىن الىپ ءجۇرۋ بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ موينىندا, بۇل جەردە اكىمدىكتەردىڭ دە ءرولى جوعارى.
ەڭ باستىسى, اگرارلىق ساياسات تۇبەگەيلى وزگەرۋى كەرەك. كەڭەس داۋىرىنەن كەلە جاتقان ورتاق قازانعا بيداي, ەت جىبەرۋ ساياساتى كەيىنگى وتىز جىلدا ەكسپورتتىق ساياسات بولىپ وزگەردى. بۇدان حالىقتىڭ داستارقانى تولعان جوق, تەك بيدايدان الدامىز, ۇن ەكسپورتىنان ءبىرىنشىمىز دەگەن داڭعازالىقتىڭ ءباسىن اسىرىپ جىبەردى.
جالپى, ءمينيستردىڭ قىزمەتىنە باعا بەرۋ ويىمدا جوق, وعان باعا بەرەتىن – نارىق. ەگەر ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى ءتۇسىپ, ول قولجەتىمدى بولىپ جاتسا, يمپورتتىڭ ۇلەسى ازايسا, بۇل سالانىڭ جۇمىسى جاقسى ءجۇرىپ جاتقانىن كورسەتەدى. جاقىندا مينيسترلىكتىڭ سايتىنان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى مالىمەتتى وقىدىم. رەسپۋبليكا بويىنشا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 32 ءتۇرى بويىنشا 795 مىڭ توننا كولەمىندە ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورى بار ەكەن, ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى – ساۋدا ورىندارىنداعى تاۋارلار, ال تۇراقتاندىرۋ قورلارىنداعى ازىق – 19,8 مىڭ توننا. ياعني تۇراقتاندىرۋ رەسۋرسىنىڭ الەۋەتى 19 ملن ادامعا شاققاندا تەك ءبىر كيلودان كەلەدى ەكەن. سول 32 ءتۇرلى تاماق بويىنشا جىلىنا ءار ادامعا ورتاشا العاندا 922,4 كگ كولەمىندە تۇتىنۋ نورماسى بەكىتىلگەن, وعان 266 دانا جۇمىرتقانى قوسىڭىز. سوندا قىمباتشىلىققا قارسى تۇراتىن قور كولەمى قاجەتتىلىكتەن مىڭ ەسە از, ال تۇراقتاندىرۋ قورى قىزمەتىنە ميللياردتاعان اقشا جۇمسايمىز. ەندى باسقاشا ەسەپتەسەك, ءار ادامعا ءسابىز نورماسى 23 كگ, ال ءوندىرىس قاجەتتىلىگى 437 مىڭ توننا, ونىڭ 80 پايىزى 349,6 مىڭ توننا بولادى. ال ءسابىز قىمباتتاعاندا ونىڭ باعاسىنا ينتەرۆەنتسيا جاساعاندا, بۇكىل ازىق قورىمىز ونىڭ تەك 5,7 پايىزىن قۇرايدى ەكەن.
بيىل دا استىق كولەمىن قىسقارتۋ ويلارىندا جوق, 18,5 ملن توننا استىق جينالادى دەپ الاقاندارىن ىسقىلاپ وتىر, ول ەكسپورتقا كەتەدى, سوندا «حالىق نە تاماق جەيدى؟» دەگەن سۇراق بۇگىنگى مينيسترلىكتى مازالايتىن باستى ماسەلە بولۋى كەرەك.
– اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋى ءۇشىن اۋىلدىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ مەجەسى كەم دەگەندە 80 پايىز بولۋى كەرەك. بىزدەگى كورسەتكىش قانداي؟
– سەكسەن پايىزدىق مەجە – ءار مەملەكەتتىڭ وزدەرى وندىرەتىن ازىق-ت ۇلىكپەن حالىقتى قامتاماسىز ەتەمىز دەگەننەن تۋعان ماقسات. بۇل مەجە تمد مەملەكەتتەرىنىڭ پارلامەنتارالىق سەسسياسىندا سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى قابىلدانعان. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2005 جىلعى 8 شىلدەدەگى №66 زاڭىنىڭ 5-بابىندا «ەگەر رەسپۋبليكاداعى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ جىلدىق ءوندىرىسى فيزيولوگيالىق تۇتىنۋ نورمالارىنا سايكەس حالىقتىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگىنىڭ سەكسەن پايىزىنان تومەن بولسا, وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ تۇرلەرى بويىنشا تاۋەلسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلمەگەن دەپ ەسەپتەلەدى», دەپ جازىلعان. سوندىقتان بۇل – زاڭدا شەگەلەنگەن تالاپ. بىراق وسى كورسەتكىشتى ورىنداۋ كەزىندە كوز الداۋ مەن اسىرەلەۋ كوپ ەكەنى شىندىق جانە ولشەم قاتەلىگىنەن كوپ تاعام تۇرلەرىن پايدالانۋدا وتىرىك اقپار بار ەكەنى تاعى راس.
– «ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى قۋاڭشىلىققا جۇت نەمەسە توتەنشە جاعداي دەپ باعا بەرەيىك, ەلدە توتەنشە جاعداي جاريالايىق» دەگەن پىكىردى جاقتايتىندار كوبەيىپ بارادى. قازىرگى ءبىز تاپ بولعان جاعدايدا ادامي فاكتوردىڭ اسەرى بار ما, ەكونوميست-مامان رەتىندە ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– بۇكىل ەلدە توتەنشە جاعداي جاريالاۋ كەرەك ەمەس. بۇل ماسەلەنى وبلىس, ءتىپتى اۋدان دەڭگەيىندەگى ۇيىمداستىرۋ شارۋالارىمەن-اق شەشۋگە بولادى. مىسالى, ارال مەن قازالىداعى قۋاڭشىلىق جاعدايعا تاپ بولعان مال شارۋاشىلىقتارىنا كۇرىش ەگەتىن باسقا اۋداندار ءشوپ دايىنداپ بەرىپ, كومەكتەسۋگە بولادى, سولاي جاساپ تا جاتىر. ال ماڭعىستاۋداعى جاعدايدى تۇركىستان وبلىسى مەن سولتۇستىك وڭىردەگى ءشوپ رەسۋرسىن جەتكىزۋ ارقىلى قوعام بەلسەندىلەرى وزدەرى-اق شەشىپ جاتقانىن ەستىپ جاتىرمىز. قازىر ءار جەردەن قامىس ورىلىپ جونەلتىلۋدە, ول وڭدەلمەسە 50-70 پايىزىن مال جەي المايدى, قانشا اش بولسا دا ونىڭ جاپىراعى جەلىنىپ, ونىڭ تۇتىگى شاشىلىپ قالادى. سوندىقتان بۇل جەردە ۇكىمەتتىڭ كومەگى – جەدەل تۇردە مال شارۋاشىلىعىن ءشوپ تۋراعىش اگرەگاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ. مال ۇستاۋ – جەكە كاسىپكەرلىك, سوندىقتان ودان پايدا تابۋ جولدارىن, بولۋى مۇمكىن قيىندىقتاردى, تاۋەكەلدەردى ءار ادام ءوزى ەسەپتەۋى كەرەك. ارينە تابيعاتتىڭ قۋاڭشىلىعىندا ۇكىمەت تە قولۇشىن بەرىپ, شارۋالاردى قيىندىقتان قۇتقارۋ جولىندا كومەك ۇيىمداستىرعانى ءجون.
– مال ازىعىنىڭ رەزەرۆىن مەملەكەتتىك تۇرعىدا جاساقتاۋ كەرەك دەگەن پىكىر كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. قازاقستانداعى مال باسىنىڭ 80 پايىزى ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلىگىندە ەكەنى بەلگىلى. ەگەر مال ازىعىنىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىدا رەزەرۆىن قۇرساق, ونىڭ جۇمىس تەتىكتەرى قالاي بولماق؟
–مەنىڭشە, مال ازىعىنىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىدا رەزەرۆىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ول قىمباتقا تۇسەدى جانە ونىڭ ءتيىمدى پايدالانۋ مەحانيزمىن جاساۋ وڭاي ەمەس. ەرتەرەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىندا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتقان بولاتىنمىن. مىسالى, تەحنيكا جوندەۋ, ءونىم وڭدەۋ, تاعى باسقا دا كاسىپتى دامىتۋ قاجەت. بۇگىنگى كۇنى دالا بولسىن, قالا بولسىن, قايدا ءشوپ بار سونى جيناۋ, پرەستەۋ ءتيىمدى شارۋا ەكەنىن ءومىر كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار سۋارمالى جايىلىمدار كولەمىن كوبەيتۋ, وعان قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى پروبلەمانى ءىشىنارا شەشۋگە بولادى...
– مال ازىعىنىڭ قورىن دايىنداۋعا, ونىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا مەملەكەت ارالاسقانىن ەسكە تۇسىرە الماي وتىرمىن. ەلىمىزدە مال باسىنىڭ 80 پايىزى جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەندىكتەن مال ازىعىن دايىنداپ, وزدىگىمەن قىسقا قام جاسايتىن – شارۋانىڭ ءوزى. قازىر مالىنان ايىرىلىپ, قولىنا قۇرىق ۇستاپ قالعان اۋىلداعى اعايىنعا قالاي كومەكتەسكەن دۇرىس؟
– مال ۇستاعاننان كەيىن ونى جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتۋ جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە, ويتكەنى ونىڭ پايداسىن تەك سول ادام كورەدى. ىزدەگەن ادامعا ءشوپ, قامىس, جانتاق تا – مالعا ازىق. ونىڭ تەك كوزىن تابا ءبىلۋ كەرەك. ءشوبى بولماسا مالىن ساتادى, ءشوبى كوپ بولسا ارتىعىن ساتادى دەگەندەي. سوندىقتان جەكەنىڭ شارۋاسىن مەملەكەتتىڭ موينىنا ءىلۋ دۇرىس ەمەس. ال ونداعان جىلداردا ءبىر كەزدەسەتىن قۋاڭشىلىقتا كوپتىڭ كومەگى, مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى كەرەك-اق. مۇنداي كەزدە «كازگيدرومەت» سياقتى مەكەمەلەردىڭ بولجاۋلارىنا ءمان بەرىپ جۇرگەن دۇرىس.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جايىلىمدىق جەر جايىن قايتا كوتەرگەنى بەلگىلى. وسىعان دەيىن بۇل ماسەلە كوتەرىلگەندە «مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە قايتارىلسىن» دەپ قىسقا قايىرىلاتىن. وسى جولى پرەزيدەنت كىمدەرگە باعىتتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى اشىپ ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدى قانداي ارەكەتتەردەن باستاۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– جەر پايدالانۋ قۇقىعى نەگىزىنەن لاتيفۋنديستەر قولىندا, ول كەزىندە جەكەمەنشىككە بەرىلگەننەن كەيىن ونى قايتارۋ تەك سوت شەشىمىمەن مۇمكىن بولماق. ونىڭ جولى – مونيتورينگ جاساۋ جانە يگەرىلمەي جاتقان جەرگە سالىقتى وتە جوعارى مولشەردە سالۋ, سۋبارەنداعا بەرمەۋ جانە باسقا ماقساتقا ساتپاۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ. سول كەزدە پايدالانىلماي جاتقان جەردىڭ يەلەرى ودان وزدەرى-اق باسىن الا قاشادى.
– ءسىز وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەلىمىزگە اگرارلىق ساياسات قاجەت ەكەنىن ايتىپ, بىرنەشە ۇسىنىسپەن شىقتىڭىز. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى باعدارلامالاردان دا, تۇجىرىمدامالاردان دا كەندە ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىزدىڭ جاڭالىعى نەدە؟
– سانسىز باعدارلامالار مەن ۇزاق مەرزىمدى تۇجىرىمدامالاردى قابىلداي بەرگەن دۇرىس ەمەس. قازىر بىزگە ءبىر-ەكى جىلدا جاسالاتىن شارۋا ماڭىزدى. مەنىڭ ۇسىنىستارىمنىڭ نەگىزى – اگرارلىق ەكونوميكانى رەتتەۋ مەن باسقارۋ, ياعني مەملەكەتتىك مەنەدجمەنتتى, ءوندىرىس پەن ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋعا دەن قويۋ كەرەك.
جاڭا اگرارلىق ساياساتتىڭ ەرەكشەلىگى قازىرگىدەي ءار سالانى كەزەك-كەزەگىمەن كوتەرۋ ەمەس, بارلىق اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تۇگەل ىسكە قوسۋ. بىزدە قازىر قالاي؟ بىردە 4 مىڭ قۇدىق قازىپ, مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ۇرانى كوتەرىلەدى, ودان كەيىن قويما سالۋ قولعا الىنىپ جاتادى. اقىر سوڭىندا الگى ۇران كوتەرىلگەن سالاعا كوبىرەك كوڭىل بولىنەدى دە باسقا سالالار جەتىمنىڭ كۇنىن كەشىپ قالادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىن بىردەي دامىتۋعا دەن قويۋ قاجەت.
«جاڭا اگرارلىق ساياسات كەرەك» دەپ جار سالعانىما ءبىر مۇشەل ۋاقىت ءوتىپتى. ءوزىن ءوزى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن وتكەن جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جالاعاش اۋدانى مەنىڭ ۇسىنىسىممەن باستاعان بولاتىن, ونى وبلىس دەڭگەيىنە اكىم گۇلشارا ابدىقالىقوۆا كوتەردى, بىراق ورتالىقتان قولداۋ تاپپادى, ويتكەنى ونى تۇسىنگەن ادام بولمادى. سوندىقتان بۇل باستامانى ۇكىمەت قولداپ, بارلىق اۋدان جۇمىلدىرىلعان جاعدايدا عانا ناتيجە بولادى, ءتىپتى ەكى جىل ىشىندە اۋىل ەكونوميكاسى دۇرىلدەپ كەتەدى.
ءبىرىنشى قادامدى شۇعىل تۇردە جاڭا اگرارلىق ساياسات جاريالاۋدان باستاۋ كەرەك. ونىڭ قاجەتتىلىگى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 66-بابىندا «ۇكىمەت مەملەكەتتiڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ, ونىڭ قورعانىس قابiلەتiنiڭ, قاۋiپسiزدiگiنiڭ, قوعامدىق ءتارتiپتi قامتاماسىز ەتۋدiڭ نەگiزگi باعىتتارىن ازiرلەيدi جانە ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ۇيىمداستىراتىنى» ايتىلعان. ياعني الدىمەن ءار سالادا مەملەكەتتىك ساياسات ازىرلەنەدى, سودان كەيىن ولاردىڭ باسىم باعىتتارى بەلگىلەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى دەگەن ءسوز. ال اگرارلىق سالاداعى ساياسات كەڭەس داۋىرىنەن كەلە جاتقان ەكسپورتتىق باعىت, ياعني ءونىمدى سىرتقا شىعارۋ, سونى دارىپتەۋ.
– سوندا جاڭا اگرارلىق ساياسات نەدەن باستالۋى كەرەك؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس. الدىمەن ءوز حالقىمىزدى ارزان جانە ساپالى تاعاممەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سودان كەيىن وبلىس پەن اۋداندار اراسىندا ءبىر-بىرىمەن ارتىلىپ قالعان ونىممەن الماسۋ قاجەت, ياعني ىشكى ەكسپورت جۇمىسىن جولعا قويعان ءجون. سودان كەيىن عانا شەتەلگە ونىمدەردى ەكسپورتتاۋمەن اينالىسقان دۇرىس.
ال ەكىنشى قادامدى ايماقتار مەن قالالارداعى ازىق-ت ۇلىككە قاجەتتىلىكتى انىقتاۋدان باستاۋ كەرەك. ونىڭ نەگىزدەمەسىن «تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن فيزيولوگيالىق نورمالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىمەن كەلىسە وتىرىپ قابىلداعان 2016 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى №503 بۇيرىعىنان العان ءلازىم. بۇل قۇجاتتا 67 تاعام ءتۇرىنىڭ نورماسى كورسەتىلگەن, ول تاعام تۇرلەرى تاعى باسقا قۇرامداس تۇرلەرگە بولىنەدى. وسى كورسەتىلگەن نورماداعى تاعامداردىڭ نەگىزىندە بارلىق اۋدان مەن وبلىستا «اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن تۇتىنۋ بالانسىن» جاساۋدى شۇعىل قولعا الۋ قاجەت.
جالپى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەڭگەيىن ءار اۋىل, اۋدان, وبلىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءبىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ونى ەسەپتەۋ قاراپايىم اريفمەتيكا: ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن بەكىتىلگەن نورما بويىنشا اۋداننىڭ حالىق سانىنا كوبەيتەسىز دە ءار تاعام تۇرىنەن ءوز تەرريتورياڭىزدا وندىرىلەتىن ءونىم كولەمىمەن سالىستىراسىز. زاڭعا سايكەس ونىڭ كولەمى كەم دەگەندە 80% بولۋى ءتيىس.
– فيزيولوگيالىق نورما تۋرالى 2016 جىلى ايتقان ەدىڭىز... بىزدە بۇل تالاپ قانداي نورما شەڭبەرىندە دايىندالىپ كەلدى؟
– 2005 جىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ولشەمدەرى مەن نەگىزگى باعىتتارى نەگىزىندە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار ءۇشىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تومەنگى مولشەرى ايقىندالعان ەدى. ءار ادامعا ەت ونىمدەرى 33,2 كگ, ءسۇت 75 كگ, نان ونىمدەرى 108 كگ دەپ بەلگىلەنگەن بولاتىن. بىراق فيزيولوگيالىق نورما بەكىتىلمەدى. ءار وبلىستا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا ەسەپتەلەتىن نورمادا بىرىزدىلىك بولمادى, سوندىقتان تومەنگى مولشەردى باسشىلىققا العان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ورىنداۋدا شىنايى اقپارات بەرە المادى. ءونىم از وندىرىلگەن سوڭ ونىڭ باعاسى جىل سايىن وسە بەردى, ءسويتىپ ءوزىن ءوزى الداۋ ون جىلعا ۇلاسقان بولاتىن. ال 2016 جىلدان باستاپ تالاپ دەڭگەيى ايقىندالدى.
ال ءۇشىنشى قادامدى حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن اۋدان جانە قالا اكىمدەرىنە جۇكتەۋدى مىندەتتەۋدەن باستاۋعا بولادى. ويتكەنى اۋدان كولەمىندە نە ەگۋگە نەمەسە قانداي مالدى وسىرۋگە بولاتىنىن ولار جاقسى بىلەدى, ەڭبەك رەسۋرستارى دا بەلگىلى. بۇل جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن باسقا ورتالىق مەكەمەلەر ولارعا نورماتيۆتىك, ادىستەمەلىك جانە قارجىلاندىرۋ جۇمىستارىمەن كومەكتەسۋى ءتيىس.
ال ءتورتىنشى قادامدا جوعارىدا كورسەتىلگەن ەكىنشى قادامعا سايكەس ءار اۋدان ءوز قاجەتتىلىكتەرىن ايقىنداپ العاننان كەيىن قاي جەرگە نە ەگۋگە بولادى, قانداي مال باسىن اسىراۋعا بولادى دەگەندى ايقىنداپ الۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە اگرارلىق عالىمداردى, ۋنيۆەرسيتەتتەردى جۇمىلدىرۋ كەرەك. ەگىن ەگۋگە, مال وسىرۋگە بايلانىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر عىلىمي تۇجىرىمدارمەن نەگىزدەلىپ, مينيسترلىكتە بەكىتىلگەنى ابزال.
– اگرارلىق سالانى قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. بۇل سالا قارجىلاندىرۋدان كەندە ەمەس. ءسىز وسىعان دەيىن ماسىلدىققا باۋليتىن جانە بارلىق دەڭگەيدە جەمقورلىققا جول اشاتىن سۋبسيديا ءبولۋ جۇمىسىن ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ ماڭىزدى دەگەن ەدىڭىز. وسىنى تاراتىپ ايتىپ بەرىڭىزشى؟ ءدال قازىر سۋبسيديانى قانداي فورمامەن الماستىرۋعا بولادى؟
– سۋبسيديانىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك. مەنىڭ پىكىرىمشە, ەڭ ءتيىمدى فورما – فورۆاردتىق كەلىسىمشارت تۇرىندە قارجىلاندىرۋدى شەشۋ, ال سۋبسيديا مەملەكەت قاجەتتىلىگى اياسىنا كىرەتىن ازىق-ت ۇلىكتى وندىرۋگە, تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن مال باسىن اسىلداندىرۋعا, فيتوسانيتارياعا, مەديتسينالىق ۆەتەريناريا سالاسىنا بەرىلۋى ءتيىس. اۋىل ەڭبەككەرلەرى وندىرگەن تاۋارلاردى ساتۋ پروبلەماسىن شەشۋدەن باستاساق, ۇتىلمايمىز. قولدانىسقا ءونىم پاسپورتىن ەنگىزۋ كەرەك, وندا شارۋا قوجالىقتارى, سەرىكتەستىكتەر, جەكە شارۋالار وندىرەتىن ءونىم تۋرالى اقپارات جيناقتالۋى ءتيىس جانە دايىن تاۋارلار ينتەرنەت-ساۋدا پرينتسيپىنە ساي تۇتىنۋشىلارعا ساتىلسا دا ۇتىمدى.
– ساۋدانىڭ بۇل ءتۇرى ورتاداعى دەلدالداردىڭ جولىن كەسىپ, تاعام باعاسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەيدى عوي؟
– جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ باعاسى قالا تۇتىنۋشىلارىنا جەتكەنگە دەيىن بىرنەشە رەت وسەتىنى بەلگىلى. دەلدالدارمەن قانشا كۇرەسكەنمەن ونى ەشكىم جەڭە العان جوق, نارىق كەزىندە ولار دا كەرەك, بىراق تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىن اسىرە قاعۋعا ۇكىمەت جول بەرمەۋى ءتيىس. سوندىقتان ينتەرنەت-ساۋدا, تاماق تاسيتىن كۋرەرلەر ءدامحانالاردان تاماق تاسۋمەن قاتار, اۋىلدان تازا ءسۇت ونىمدەرىن, قىمىز, شۇبات, ەت اكەلۋدى دە جولعا قويۋى كەرەك. بۇل – ناعىز قاۋىپسىز, باعاسى تومەن, ساپاسى جاقسى ءارى ەكولوگيالىق تازا, تابيعي ءونىم. بۇل رەتتە ءونىمدى ساقتاۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىن ءارتۇرلى تۇراقتاندىرۋ قورلارى – قىمبات جوبا, ونداعى ساقتالعان ءونىمنىڭ ساپاسى دا ناشار بولىپ كەلەدى جانە ونىڭ نارىق باعاسىنا اسەرى شامالى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك تاۋارىن وندىرۋشىلەرمەن بەلگىلى مەرزىمگە دەيىن ءونىم ساقتاۋعا كەلىسىمشارت جاساۋ ارقىلى بۇل پروبلەمانى شەشۋگە بولادى. شاعىن لوگيستيكا جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, وعان سۋبسيديا ءبولىپ تۇرعان ءتيىمدى.
– اگرووندىرىس كەشەنىندە مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار سوڭعى ۋاقىتتا جيىرەك ايتىلا باستادى...
– مەملەكەت شەڭبەرىندەگى ازىق-تۇلىك مونيتورينگىسىنە سايكەس حالىق تۇتىناتىن تاعامداردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكسپورتتى شەكتەپ, باج سالىعىن كوتەرۋ مەحانيزمدەرىن ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. بىردە ءىس باستاپ, بىردە توقتاپ جۇرگەن مايدا شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ پروتسەسى ماڭىزدى, ياعني ولاردى ۇجىمداستىرۋعا باسىمدىق بەرۋ ابزال. ءىرى شارۋاشىلىقتار كووپەراتسيا جانە ينتەگراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە ءتيىمدى, ونى اكىمشىلىك جولمەن ەمەس ەكونوميكالىق جولمەن قۇرۋ كەرەك. مۇنىڭ ءتيىمدى جاعى – قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل ىسكە عالىمدار تارتىلسا, نارىق جاعدايىندا ءوندىرىستى قالاي ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگى ايقىندالادى. قاپەرگە الا جۇرەتىن تاعى ءبىر فاكتور, قازىرگى ۋاقىتتا قويشى, مالشى, ساۋىنشىلار قالتارىستا قالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى نەگىزگى جۇمىس كۇشتەرى – وسىلار. سوندىقتان ۆولونتەرلىك قىزمەت, ۆاحتالىق جۇمىس جانە قاجەتتى تەحنيكامەن جابدىقتالعان جاستار بريگادالارىن قۇرۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. قازىر نە كوپ – جوعارى ءبىلىم السا دا جۇمىسسىز جۇرگەندەر كوپ, سوندىقتان ديپلوم اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلىپ, ءبىلىمسىز ديپلوم العانداردى كاسىپتىك بىلىكتىلىك بەرۋ ارقىلى اۋىل ەكونوميكاسىنا تارتقان ءجون. جۇمىسشى كادرلارعا بيزنەس اشۋعا كومەكتەسۋ اكىمدىكتەر, «دامۋ» قورى جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ارقىلى جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
