سۇحبات • 29 شىلدە، 2021

اتامۇرات شامەنوۆ: اگرارلىق سالاعا تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت

382 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزگە قانداي اگرارلىق ساياسات قاجەت؟ مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايت­قانداي، قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى دەرجاۆاسىنا اينالۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە نەندەي ماسەلەگە كوڭىل اۋدارعان ءجون؟ بۇل تۋرالى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اتامۇرات شامەنوۆ گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا وي وربىتەدى.

– اتامۇرات ءمورالى ۇلى، اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وما­روۆ وتستاۆكاعا كەتتى. اگروسەكتوردا قور­­دالانىپ قالعان پروبلەمالار ۆە­دوم­ستۆو باسشىسىنىڭ قىزمەتتەن كە­تۋى­­مەن نەمەسە جاڭا باسشىسىنىڭ قىز­مەت­كە كەلۋىمەن شەشىلمەيتىنى بەلگىلى. جاڭا مينيستر ەندى قاي ماسەلەگە كوبى­رەك نازار اۋدارۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– دالىرەك ايتساق، وتستاۆكاعا كەتكەن جوق، وتستاۆكاعا جىبەردى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل شەشىمى سوڭعى ۋاقىتتارى مۇلگىپ جۇرگەن كەيبىر مينيسترلەر مەن اكىمدەردى سەلت ەتكىزدى. بۇل تاجىريبە ءوز مىندەتىن ورىنداي الماي جۇرگەندەرگە ساباق جانە ەسكەرتۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. شەت مەملەكەتتەردە قوعام قالت جىبەرمەيتىن جاعدايلاردىڭ بەتى اشىلعاندا مينيسترلەر ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتىپ جاتادى. بىزدە ونداي مادەنيەت قالىپتاسپاعان. سوندىقتان ولاردى قىزمەتىنەن بوساتىپ، جاۋاپقا تارتۋ وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ تاجى­ريبەسى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. البەتتە، مينيستر اۋىسقانىمەن اۋىل ەكونوميكاسى بىردەن تۇزەلىپ كەتەدى دەۋگە بولمايدى، ويتكەنى اۋىل جۇگىن الىپ ءجۇرۋ بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ موينىندا، بۇل جەردە اكىمدىكتەردىڭ دە ءرولى جوعارى.

ەڭ باستىسى، اگرارلىق ساياسات تۇبەگەي­لى وزگەرۋى كەرەك. كەڭەس داۋىرىنەن كەلە جات­قان ورتاق قازانعا بيداي، ەت جىبەرۋ ساياساتى كەيىنگى وتىز جىلدا ەكسپورتتىق ساياسات بولىپ وزگەردى. بۇدان حالىقتىڭ داستارقانى تولعان جوق، تەك بيدايدان الدامىز، ۇن ەكسپورتىنان ءبىرىنشىمىز دەگەن داڭعازالىقتىڭ ءباسىن اسىرىپ جىبەردى.

جالپى، ءمينيستردىڭ قىزمەتىنە باعا بەرۋ ويىمدا جوق، وعان باعا بەرەتىن – نا­رىق. ەگەر ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى ءتۇسىپ، ول قولجەتىمدى بولىپ جاتسا، يمپورتتىڭ ۇلەسى ازايسا، بۇل سالانىڭ جۇمىسى جاقسى ءجۇرىپ جاتقانىن كورسەتەدى. جاقىندا مينيسترلىكتىڭ سايتىنان ازىق-ت ۇلىك قا­ۋىپ­سىزدىگى تۋرالى مالىمەتتى وقىدىم. رەس­پۋبليكا بويىنشا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 32 ءتۇرى بويىنشا 795 مىڭ توننا كولەمىندە ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورى بار ەكەن، ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى – ساۋدا ورىندارىنداعى تاۋارلار، ال تۇراقتاندىرۋ قورلارىنداعى ازىق – 19،8 مىڭ توننا. ياعني تۇراقتاندى­رۋ رەسۋرسىنىڭ الەۋەتى 19 ملن ادامعا شاق­­قاندا تەك ءبىر كيلودان كەلەدى ەكەن. سول 32 ءتۇرلى تاماق بويىنشا جىلىنا ءار ادامعا ورتاشا العاندا 922،4 كگ كو­لەمىندە تۇتىنۋ نورماسى بەكىتىلگەن، وعان 266 دانا جۇمىرتقانى قوسىڭىز. سوندا قىمباتشىلىققا قارسى تۇراتىن قور كولەمى قاجەتتىلىكتەن مىڭ ەسە از، ال تۇراق­تاندىرۋ قورى قىزمەتىنە ميللياردتاعان اقشا جۇمسايمىز. ەندى باسقاشا ەسەپتەسەك، ءار ادامعا ءسابىز نورماسى 23 كگ، ال ءوندىرىس قاجەتتىلىگى 437 مىڭ توننا، ونىڭ 80 پايىزى 349،6 مىڭ توننا بولادى. ال ءسابىز قىمباتتاعاندا ونىڭ باعاسىنا ينتەرۆەنتسيا جاساعاندا، بۇكىل ازىق قورى­مىز ونىڭ تەك 5،7 پايىزىن قۇرايدى ەكەن.

بيىل دا استىق كولەمىن قىسقارتۋ ويلارىندا جوق، 18،5 ملن توننا استىق ­جينالادى دەپ الاقاندارىن ىسقىلاپ وتىر، ول ەكسپورتقا كەتەدى، سوندا «حالىق نە تاماق جەيدى؟» دەگەن سۇراق بۇگىنگى مينيسترلىكتى مازالايتىن باستى ماسەلە بولۋى كەرەك.

– اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋى ءۇشىن اۋىل­دىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ مە­جەسى كەم دەگەندە 80 پايىز بولۋى كەرەك. بىز­دەگى كورسەتكىش قانداي؟

– سەكسەن پايىزدىق مەجە – ءار مەم­لەكەتتىڭ وزدەرى وندىرەتىن ازىق-ت ۇلىك­پەن حالىقتى قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن­نەن تۋعان ماقسات. بۇل مەجە تمد مەم­لەكەتتەرىنىڭ پارلامەنتارالىق سەسسيا­سىندا سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى قابىلدانعان. اگروونەركاسىپتىك كە­شەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2005 جىل­عى 8 شىلدەدەگى №66 زاڭىنىڭ 5-بابىن­دا «ەگەر رەسپۋبليكاداعى ازىق-تۇ­لىك تا­ۋارلارىنىڭ جىلدىق ءوندىرىسى في­زيو­لو­­گيالىق تۇتىنۋ نورمالارىنا سايكەس حالىقتىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگىنىڭ سەكسەن پايىزىنان تومەن بولسا، وندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازىق-تۇ­لىك تاۋارلارىنىڭ تۇرلەرى بويىنشا تا­ۋەلسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلمەگەن دەپ ەسەپ­تەلەدى»، دەپ جازىلعان. سوندىقتان بۇل – زاڭدا شەگەلەنگەن تالاپ. بىراق وسى كور­سەتكىشتى ورىنداۋ كەزىندە كوز ال­داۋ مەن اسىرەلەۋ كوپ ەكەنى شىندىق جانە ولشەم قاتەلىگىنەن كوپ تاعام تۇرلەرىن پايدالانۋدا وتىرىك اقپار بار ەكەنى تاعى راس.

– «ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى قۋاڭ­­­شىلىققا جۇت نەمەسە توتەنشە جاع­داي دەپ باعا بەرەيىك، ەلدە توتەنشە جاع­داي جاريالايىق» دەگەن پىكىردى جاق­تايتىندار كوبەيىپ بارادى. قازىر­گى ءبىز تاپ بولعان جاعدايدا ادامي فاك­توردىڭ اسەرى بار ما، ەكونوميست-مامان رەتىندە ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟

– بۇكىل ەلدە توتەنشە جاعداي جاريا­لاۋ كەرەك ەمەس. بۇل ماسەلەنى وبلىس، ءتىپتى اۋدان دەڭگەيىندەگى ۇيىمداستى­رۋ شارۋالارىمەن-اق شەشۋگە بولادى. مىسالى، ارال مەن قازالىداعى قۋاڭ­شىلىق جاعدايعا تاپ بولعان مال شا­رۋاشىلىقتارىنا كۇرىش ەگەتىن باس­قا ­اۋداندار ءشوپ دايىنداپ بەرىپ، كو­مەكتەسۋگە بولادى، سولاي جاساپ تا جاتىر. ال ماڭعىستاۋداعى جاعدايدى تۇر­كىستان وبلىسى مەن سولتۇستىك وڭىردەگى ءشوپ رە­سۋرسىن جەتكىزۋ ارقىلى قوعام بەل­سەندىلەرى وزدەرى-اق شەشىپ جاتقانىن ەس­تىپ جاتىرمىز. قازىر ءار جەردەن قامىس ورى­لىپ جونەلتىلۋدە، ول وڭدەلمەسە 50-70 پايىزىن مال جەي المايدى، قانشا اش بولسا دا ونىڭ جاپىراعى جەلىنىپ، ونىڭ تۇتىگى شاشىلىپ قالادى. سوندىقتان بۇل جەردە ۇكىمەتتىڭ كومەگى – جەدەل تۇردە مال شارۋاشىلىعىن ءشوپ تۋراعىش اگرە­گاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ. مال ۇستاۋ – ­جەكە كاسىپكەرلىك، سوندىقتان ودان پاي­دا تابۋ جولدارىن، بولۋى مۇمكىن قيىن­دىقتاردى، تاۋەكەلدەردى ءار ادام ءوزى ەسەپتەۋى كەرەك. ارينە تابيعاتتىڭ قۋاڭ­شىلىعىندا ۇكىمەت تە قولۇشىن بەرىپ، شا­رۋالاردى قيىندىقتان قۇتقارۋ جولىندا كومەك ۇيىمداستىرعانى ءجون.

– مال ازىعىنىڭ رەزەرۆىن مەملە­كەت­تىك تۇرعىدا جاساقتاۋ كەرەك دەگەن پىكىر كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. قازاق­ستانداعى مال باسىنىڭ 80 پايىزى ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلىگىندە ەكە­نى بەلگىلى. ەگەر مال ازىعىنىڭ مەم­­لە­كەتتىك تۇرعىدا رەزەرۆىن قۇرساق، ونىڭ جۇمىس تەتىكتەرى قالاي بولماق؟

–مەنىڭشە، مال ازىعىنىڭ مەملە­كەت­تىك تۇرعىدا رەزەرۆىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى ول قىمباتقا تۇسەدى جانە ونىڭ ءتيىمدى پايدالانۋ مەحانيزمىن جا­ساۋ وڭاي ەمەس. ەرتەرەكتە اۋىل شا­رۋاشىلىعىندا سەرۆيستىك قىزمەت كور­سەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتقان بولاتىن­مىن. مىسالى، تەحنيكا جوندەۋ، ءونىم وڭدەۋ، تاعى باسقا دا كاسىپتى دامىتۋ قاجەت. بۇگىنگى كۇنى دالا بولسىن، قالا بولسىن، قايدا ءشوپ بار سونى جيناۋ، پرەستەۋ ءتيىمدى شارۋا ەكەنىن ءومىر كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار سۋارمالى جايىلىمدار كولەمىن كوبەيتۋ، وعان قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى پروبلەمانى ءىشىنارا شەشۋگە بولادى...

–  مال ازىعىنىڭ قورىن دايىن­داۋ­عا، ونىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا مەملەكەت ارالاسقانىن ەسكە تۇسىرە الماي وتىرمىن. ەلىمىزدە مال باسىنىڭ 80 پايىزى جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەت­كەن­دىكتەن مال ازىعىن دايىنداپ، وز­دىگىمەن قىسقا قام جاسايتىن – شارۋا­نىڭ ءوزى. قازىر مالىنان ايىرىلىپ، قولىنا قۇرىق ۇستاپ قالعان اۋىلداعى اعايىنعا قالاي كومەكتەسكەن دۇرىس؟

– مال ۇستاعاننان كەيىن ونى جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتۋ جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە، ويتكەنى ونىڭ پايداسىن تەك سول ادام كورەدى. ىزدەگەن ادامعا ءشوپ، قامىس، جانتاق تا – مالعا ازىق. ونىڭ تەك كوزىن تابا ءبىلۋ كەرەك. ءشوبى بولماسا مالىن ساتادى، ءشوبى كوپ بولسا ارتىعىن ساتادى دەگەندەي. سوندىقتان جەكەنىڭ شارۋاسىن مەملەكەتتىڭ موينىنا ءىلۋ دۇرىس ەمەس. ال ونداعان جىلداردا ءبىر كەزدەسەتىن قۋاڭشىلىقتا كوپتىڭ كومەگى، مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى كەرەك-اق. مۇنداي كەزدە «كازگيدرومەت» سياقتى مەكەمەلەردىڭ بولجاۋلارىنا ءمان بەرىپ جۇرگەن دۇرىس.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ جايىلىمدىق جەر جايىن قايتا كوتەرگەنى بەلگىلى.  وسى­عان دەيىن بۇل ماسەلە كوتەرىلگەندە «مەم­لەكەتتىڭ مەنشىگىنە قايتارىلسىن» دەپ قىسقا قايىرىلاتىن. وسى جولى پرەزيدەنت كىمدەرگە باعىتتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى اشىپ ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدى قانداي ارەكەتتەردەن باستاۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– جەر پايدالانۋ قۇقىعى نەگىزىنەن لاتيفۋنديستەر قو­لىندا، ول كەزىندە جەكە­مەنشىككە بەرىل­گەننەن كەيىن ونى قاي­تارۋ تەك سوت شە­شىمىمەن مۇمكىن بولماق. ونىڭ جولى – مونيتورينگ جاساۋ جانە يگەرىلمەي جاتقان جەرگە سالىقتى وتە جو­عارى مولشەردە سالۋ، سۋبارەنداعا بەرمەۋ جانە باسقا ماقساتقا ساتپاۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ. سول كەزدە پايدالانىلماي جاتقان جەردىڭ يەلەرى ودان وزدەرى-اق باسىن الا قاشادى.

– ءسىز وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەلىمىزگە اگرارلىق ساياسات قاجەت ەكە­­نىن ايتىپ، بىرنەشە ۇسىنىسپەن شىق­­تىڭىز. اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لاسى باع­­دارلامالاردان دا، تۇجىرىم­دا­ما­لار­دان دا كەندە ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ءسىز­دىڭ ۇسىنىسىڭىزدىڭ جاڭالىعى نەدە؟

– سانسىز باعدارلامالار مەن ۇزاق مەرزىمدى تۇجىرىم­دا­ما­لاردى قابىلداي بەرگەن دۇرىس ەمەس. قازىر بىزگە ءبىر-ەكى جىلدا جاسالاتىن شارۋا ماڭىزدى. مەنىڭ ۇسىنىستارىمنىڭ نەگىزى – اگرارلىق ەكونوميكانى رەتتەۋ مەن باسقارۋ، ياعني مەملەكەتتىك مەنەدجمەنتتى، ءوندىرىس پەن ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋعا دەن قويۋ كەرەك.

جاڭا اگرارلىق ساياساتتىڭ ەرەكشەلى­گى قازىرگىدەي ءار سالانى كەزەك-كەزەگىمەن كوتەرۋ ەمەس، بارلىق اگروونەركاسىپتىك كە­شەندى تۇگەل ىسكە قوسۋ. بىزدە قازىر قا­لاي؟ بىردە 4 مىڭ قۇدىق قازىپ، مال شا­رۋا­شىلىعىن وركەندەتۋ ۇرانى كوتەرىلەدى، ودان كەيىن قويما سالۋ قولعا الىنىپ جاتادى. اقىر سوڭىندا الگى ۇران كوتەرىلگەن سا­لاعا كوبىرەك كوڭىل بولىنەدى دە باسقا سالا­لار جەتىمنىڭ كۇنىن كەشىپ قالادى. سون­دىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بار­لىق سالاسىن بىردەي دامىتۋعا دەن قويۋ قاجەت.

«جاڭا اگرارلىق ساياسات كەرەك» دەپ ­جار سالعانىما ءبىر مۇشەل ۋاقىت ءوتىپتى. ءوزىن ء­وزى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمى­سىن وتكەن جىلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جالاعاش اۋدانى مەنىڭ ۇسى­نىسىممەن باستاعان بولاتىن، ونى وبلىس دەڭگەيىنە اكىم گۇلشارا ابدىقالىقوۆا كوتەردى، بىراق ورتالىقتان قولداۋ تاپپادى، ويتكەنى ونى تۇسىنگەن ادام بولمادى. سوندىقتان بۇل باستامانى ۇكىمەت قولداپ، بارلىق اۋدان جۇمىلدىرىلعان جاعدايدا عانا ناتيجە بولادى، ءتىپتى ەكى جىل ىشىندە اۋىل ەكونوميكاسى دۇرىلدەپ كەتەدى.

ءبىرىنشى قادامدى شۇعىل تۇردە جاڭا اگرارلىق ساياسات جاريالاۋدان باستاۋ كەرەك. ونىڭ قاجەتتىلىگى – قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 66-با­بىندا «ۇكىمەت مەملەكەتتiڭ الەۋمەتتiك-­ەكو­نوميكالىق ساياساتىنىڭ، ونىڭ قور­عا­نىس قابiلەتiنiڭ، قاۋiپسiزدiگiنiڭ، قوعام­دىق ءتارتiپتi قامتاماسىز ەتۋدiڭ نەگiزگi با­عىت­تارىن ازiرلەيدi جانە ولاردىڭ جۇزەگە ­اسىرىلۋىن ۇيىمداستىراتىنى» ايتىلعان. ياعني الدىمەن ءار سالادا مەم­لەكەتتىك ساياسات ازىرلەنەدى، سودان كەيىن ولاردىڭ باسىم باعىتتارى بەلگىلەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى دەگەن ءسوز. ال اگرارلىق سالاداعى ساياسات كەڭەس داۋىرىنەن كەلە جاتقان ەكسپورتتىق باعىت، ياعني ءونىمدى سىرتقا شىعارۋ، سونى دارىپتەۋ.

– سوندا جاڭا اگرارلىق ساياسات نەدەن باستالۋى كەرەك؟

– ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس. الدىمەن ءوز حالقىمىزدى ارزان جانە ساپالى تاعاممەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سودان كەيىن وبلىس پەن اۋداندار اراسىندا ءبىر-بىرىمەن ارتىلىپ قالعان ونىممەن الماسۋ قاجەت، ياعني ىشكى ەكسپورت جۇمىسىن جولعا قويعان ءجون. سودان كەيىن عانا شەتەلگە ونىمدەردى ەكسپورتتاۋمەن اينالىسقان دۇرىس.

ال ەكىنشى قادامدى ايماقتار مەن قالالارداعى ازىق-ت ۇلىككە قاجەت­ت­ى­لىكتى انىقتاۋدان باستاۋ كەرەك. ونىڭ نەگىز­دەمەسىن «تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن فيزيولوگيالىق نور­مالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋ­مەتتىك دامۋ مينيسترلىگىمەن كەلىسە وتى­رىپ قابىلداعان 2016 جىلعى 9 جەل­توق­سان­داعى №503 بۇيرىعىنان العان ءلازىم. بۇل قۇجاتتا 67 تاعام ءتۇرىنىڭ نورماسى كورسەتىلگەن، ول تاعام تۇرلەرى تاعى باسقا قۇرامداس تۇرلەرگە بولىنەدى. وسى كورسەتىلگەن نورماداعى تاعامداردىڭ نەگىزىندە بارلىق اۋدان مەن وبلىستا «اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندى­رىسى مەن تۇتىنۋ بالانسىن» جاساۋدى شۇ­عىل قولعا الۋ قاجەت.

جالپى، ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەڭ­گەيىن ءار اۋىل، اۋدان، وبلىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءبىلىپ وتىرۋى ءتيىس. ونى ەسەپتەۋ قاراپايىم اريفمەتيكا: ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن بەكىتىلگەن نورما بويىنشا اۋداننىڭ حالىق سانىنا كوبەيتەسىز دە ءار تاعام تۇرىنەن ءوز تەرريتورياڭىزدا وندىرىلەتىن ءونىم كولەمىمەن سالىستىراسىز. زاڭعا سايكەس ونىڭ كولەمى كەم دەگەندە 80% بولۋى ءتيىس.

– فيزيولوگيالىق نورما تۋرالى 2016 جىلى ايتقان ەدىڭىز... بىزدە بۇل تالاپ قانداي نورما شەڭبەرىندە دايىن­دالىپ كەلدى؟

– 2005 جىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدى­گىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ولشەمدەرى مەن نەگىزگى باعىتتارى نەگىزىندە ءارتۇرلى الەۋ­مەتتىك توپتار ءۇشىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تو­مەنگى مولشەرى ايقىندالعان ەدى. ءار ادام­عا ەت ونىمدەرى 33،2 كگ، ءسۇت 75 كگ، نان ونىم­دەرى 108 كگ دەپ بەلگىلەنگەن بولاتىن. بىراق فيزيولوگيالىق نورما بەكىتىلمە­دى. ءار وبلىستا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا ەسەپتەلەتىن نورمادا بىرىزدىلىك بولمادى، سوندىقتان تومەنگى مولشەردى باسشىلىققا العان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ورىن­داۋدا شىنايى اقپارات بەرە المادى. ءونىم از وندىرىلگەن سوڭ ونىڭ باعاسى جىل سايىن وسە بەردى، ءسويتىپ ءوزىن ءوزى الداۋ ون جىلعا ۇلاسقان بولاتىن. ال 2016 جىلدان باستاپ تالاپ دەڭگەيى ايقىندالدى.

ال ءۇشىنشى قادامدى حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن اۋدان جانە قالا اكىمدەرىنە جۇكتەۋدى مىندەتتەۋدەن باستاۋعا بولادى. ويتكەنى اۋدان كولەمىندە نە ەگۋگە نەمەسە قانداي مالدى وسىرۋگە بولاتىنىن ولار جاقسى بىلەدى، ەڭبەك رەسۋرستارى دا بەلگىلى. بۇل جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى مەن باسقا ورتالىق مەكەمەلەر ولارعا نورماتيۆتىك، ادىستەمەلىك جانە قارجىلاندىرۋ جۇمىستارىمەن كومەك­تەسۋى ءتيىس.

ال ءتورتىنشى قادامدا جوعارىدا كور­سەتىلگەن ەكىنشى قادامعا سايكەس ءار اۋدان ءوز قا­جەتتىلىكتەرىن ايقىنداپ العاننان كەيىن قاي جەرگە نە ەگۋگە بولادى، قانداي مال باسىن اسىراۋعا بولادى دەگەندى ايقىن­داپ الۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە اگرار­لىق عالىمداردى، ۋنيۆەرسيتەتتەردى جۇ­مىلدىرۋ كەرەك. ەگىن ەگۋگە، مال وسى­رۋگە بايلانىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر عى­لىمي تۇجىرىمدارمەن نەگىزدەلىپ، مينيس­ترلىكتە بەكىتىلگەنى ابزال.

– اگرارلىق سالانى قارجىلاندى­رۋ ماڭىزدى ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. بۇل سالا قارجىلاندى­رۋ­دان كەندە ەمەس. ءسىز وسىعان دەيىن ما­سىلدىققا باۋليتىن جانە بارلىق دەڭ­گەيدە جەمقورلىققا جول اشاتىن سۋبسيديا ءبولۋ جۇمىسىن ديۆەرسيفي­كا­تسيالاۋ ماڭىزدى دەگەن ەدىڭىز. وسى­نى تاراتىپ ايتىپ بەرىڭىزشى؟ ءدال قا­زىر سۋبسيديانى قانداي فورمامەن الماستىرۋعا بولادى؟

– سۋبسيديانىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپ­تاندىرۋ كەرەك. مەنىڭ پىكىرىمشە، ەڭ ءتيىمدى فورما – فورۆاردتىق كەلىسىم­شارت تۇرىندە قارجىلاندىرۋدى شەشۋ، ال سۋبسيديا مەملەكەت قاجەتتىلىگى اياسى­نا كىرەتىن ازىق-ت ۇلىكتى وندىرۋگە، تۇ­قىم شارۋاشىلىعى مەن مال باسىن اسىل­داندىرۋعا، فيتوسانيتارياعا، مەدي­تسينالىق ۆەتەريناريا سالاسىنا بەرىلۋى ءتيىس. اۋىل ەڭبەككەرلەرى وندىرگەن تاۋارلاردى ساتۋ پروبلەماسىن شەشۋدەن باستاساق، ۇتىلمايمىز. قولدانىسقا ءونىم پاسپورتىن ەنگىزۋ كەرەك، وندا شا­رۋا قوجالىقتارى، سەرىكتەستىكتەر، جە­كە شارۋالار وندىرەتىن ءونىم تۋرالى اقپا­رات جيناقتالۋى ءتيىس جانە دايىن تاۋار­لار ينتەرنەت-ساۋدا پرينتسيپىنە ساي تۇتىنۋشىلارعا ساتىلسا دا ۇتىمدى.

– ساۋدانىڭ بۇل ءتۇرى ورتاداعى دەل­دالداردىڭ جولىن كەسىپ، تاعام باعا­سىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەيدى عوي؟

– جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ باعاسى قالا تۇتىنۋشىلارىنا جەتكەنگە دەيىن بىرنە­شە رەت وسەتىنى بەلگىلى. دەلدالدارمەن قان­شا كۇرەسكەنمەن ونى ەشكىم جەڭە العان جوق، نارىق كەزىندە ولار دا كەرەك، بىراق تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىن اسىرە قاعۋعا ۇكىمەت جول بەرمەۋى ءتيىس. سوندىقتان ينتەرنەت-ساۋدا، تاماق تاسيتىن كۋرەرلەر ءدامحانالاردان تاماق تاسۋمەن قاتار، ­اۋىلدان تازا ءسۇت ونىمدەرىن، قىمىز، شۇبات، ەت اكەلۋدى دە جولعا قويۋى كەرەك. بۇل – ناعىز قاۋىپسىز، باعاسى تومەن، ساپاسى جاقسى ءارى ەكولوگيالىق تازا، تابيعي ءونىم. بۇل رەتتە ءونىمدى ساقتاۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىن ءارتۇرلى تۇراقتاندىرۋ قور­لا­رى – قىمبات جوبا، ونداعى ساقتالعان ءونىم­نىڭ ساپاسى دا ناشار بولىپ كەلەدى جانە ونىڭ نارىق باعاسىنا اسەرى شامالى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك تاۋارىن ون­دىرۋشىلەرمەن بەلگىلى مەرزىمگە دەيىن ءونىم ساقتاۋعا كەلىسىمشارت جاساۋ ارقىلى بۇل پروبلەمانى شەشۋگە بولادى. شاعىن لوگيستيكا جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، وعان سۋبسيديا ءبولىپ تۇرعان ءتيىمدى.

– اگرووندىرىس كەشەنىندە مەم­لە­كەتتىك رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار سوڭعى ۋاقىتتا جيىرەك ايتىلا باستادى...

– مەملەكەت شەڭبەرىندەگى ازىق-تۇ­لىك مونيتورينگىسىنە سايكەس حالىق تۇتىنا­تىن تاعامداردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاما­سىز ەتۋ ءۇشىن ەكسپورتتى شەكتەپ، باج سالىعىن كوتەرۋ مەحانيزمدەرىن ۇتىم­دى پايدالانۋ كەرەك. بىردە ءىس باستاپ، بىردە توقتاپ جۇرگەن مايدا شارۋاشىلىقتار­دى ىرىلەندىرۋ پروتسەسى ماڭىزدى، ياعني ولاردى ۇجىمداستىرۋعا باسىمدىق بە­رۋ ابزال. ءىرى شارۋاشىلىقتار كووپە­راتسيا جانە ينتەگراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە ءتيىمدى، ونى اكىمشىلىك جولمەن ەمەس ەكونوميكالىق جولمەن قۇرۋ كەرەك. مۇنىڭ ءتيىمدى جاعى – قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى، الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل ىسكە عالىمدار تارتىلسا، نارىق جاعدايىندا ءوندىرىستى قالاي ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگى ايقىندالادى. قاپەرگە الا جۇرەتىن تاعى ءبىر فاكتور، قازىرگى ۋاقىتتا قويشى، مالشى، ساۋىنشىلار قالتارىستا قالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى نەگىزگى جۇمىس كۇشتەرى – وسىلار. سوندىقتان ۆو­لونتەرلىك قىزمەت، ۆاحتالىق جۇمىس جانە قاجەتتى تەحنيكامەن جابدىقتالعان جاستار بريگادالارىن قۇرۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. قازىر نە كوپ – جوعارى ءبىلىم السا دا جۇمىسسىز جۇرگەندەر كوپ، سوندىقتان ديپلوم اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلىپ، ءبىلىمسىز ديپلوم العانداردى كاسىپتىك بىلىكتىلىك بەرۋ ارقىلى اۋىل ەكونوميكاسىنا تارت­قان ءجون. جۇمىسشى كادرلارعا بيز­نەس اشۋعا كومەكتەسۋ اكىمدىكتەر، «دامۋ» قو­رى جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسى ارقىلى جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

سوڭعى جاڭالىقتار

تەڭىز تۇيسىگى

ونەر • كەشە

اڭشىلىق – اسىل ونەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار