– نايليا ەركەعاليقىزى, ءسىزدىڭ تالاي جىلداردان بەرى قىرعىز ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ رەجيسسەرى بولىپ كەلە جاتقانىڭىزدى ەستىگەندە ءارى قۋانىپ, ءارى تاڭىرقاپ قالعانىمىز راس. قازاقتا «جاقسىنىڭ كوزى» دەگەن ءسوز بار, كسرو حالىق ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ەركەعالي راحماديەۆ سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ قىزىسىز. اكەڭىز ءسىزدىڭ قانداي ادام ەدى؟
– ءبىز اكەمىزدىڭ انامىزبەن, اعايىن-تۋىسىمەن, دوس-جارانىمەن تازا پەيىل, ادال كوڭىلىمەن قارىم-قاتىناس جاساعانىن كورىپ وسكەندىكتەن بولار, بۇل مادەنيەت ءبىز ءۇشىن ەتالونعا اينالىپ, وسكەندە ءوز جەمىسىن بەردى. ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ العاشقى ءالىپبيىن ۇيامىزدا ءجۇرىپ ۇيرەندىك. ونىڭ بويىندا جاتىرقاۋ مىنەزى جوق ەدى, كەز كەلگەن ادامعا كەڭ قۇشاعىن جايىپ ۇمتىلاتىن. قۇرمەتىن كورسەتۋ ءۇشىن كىسىنى ۇلكەن-كىشى, شەندى-شەنسىز دەپ ءبولىپ-جارىپ جاتپايتىن. «ەشكىمنەن العىس كۇتپەڭدەر, جاقسىلىق جاساعىڭ كەلسە, ءوزىڭ ءۇشىن جاسا» دەگەندى ءجيى قايتالاپ ايتاتىن. اكەم – مەنىڭ ار-ۇياتىم, نامىسىم, الدىمداعى ايبارىم, قانداي تەڭەۋ ايتسام دا, ءبارىبىر وعان دەگەن پەرزەنتتىك سەزىمىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. اكەم بيلىكتىڭ بارلىق ساتىسىن باسىپ ءوتتى, ونىڭ سىرتىندا شىعارماشىلىعىن ورىستەتىپ وتىرۋدى دا جادىنان شىعارعان جوق. قاۋىرت جۇمىسىنان ءبىر ءسات قولى قالت ەتە قالعانداي بولسا, ول دەمالىسىن بىزبەن, وتباسى, بالالارىمەن بىرگە وتكىزەتىن. قۇتتى شاڭىراعىمىزدىڭ بوساعاسى مەن ءتورى ءبىر كۇن قوناقتان بوساپ كورمەدى. اكەم پرەزيدەنتتەن باستاپ قاراپايىم پەندەگە دەيىنگى ارالىقتاعى ادامدار توبىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە قاراماستان بىردەي قارىم-قاتىناس جاسادى. بۇگىنگى شەنەۋنىكتەرگە ءتان وزىنەن مىقتىعا باس ۇرىپ, وزىنەن تومەنگە شەكەسىنەن قاراۋ دەيتىن جات مىنەزدى بويىنا جۋىتپادى. اكەم جەكسەنبەك ەركىنبەكوۆ, پەرنەبەك مومىنوۆ, ابدىماۋلەن داۋىتباەۆ, كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, مامبەت بەستىباەۆتارمەن قۇشاعى اجىراماعان كۇيى دوس بولىپ ءوتتى. اكەمنىڭ ەڭ جاقىن دوسى عابيت مۇسىرەپوۆ ەدى. عابيدەن مۇستافين, ءسابيت مۇقانوۆ, شاكەن ايمانوۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆتى ءبىز بالا كۇنىمىزدەن ءبىلىپ وستىك. ولار ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى كەلەتىن بولعاندىقتان, ونى قالىپتى جاعدايعا بالاپ, ءبىز ولاردىڭ ۇلى ادامدار ەكەنىن بىلمەگەن دە, ءتىپتى تۇسىنبەگەن دە ەكەنبىز. الدا-جالدا ۇيگە ەشكىم كەلمەي قالسا, كوپشىلىككە, قوناققا ابدەن ۇيرەنگەن اكەم ەسىككە قاراپ ەلەڭدەپ وتىرىپ-اق بىرەۋدى سول نيەتىمەن شاقىرىپ الاتىن. عابيت اعا مەن اكەم تاڭدى تاڭعا ۇرىپ پرەفەرانس وينايتىن ەدى. اكەم كەڭەس وداعى ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى وكىلدەرىمەن دە جاقسى جولداس بولدى. قازاقستانعا ىسساپارمەن, كاسىبي شارۋامەن قوناق بولىپ كەلەتىن قاي مىقتى دا ءبىزدىڭ ۇيدەن ءدام تاتپاي كەتپەيتىن. كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ارتىستەرى ارام حاچاتۋريان, روديون ششەدرين, مستيسلاۆ راستروپوۆيچ, يان فرەنكەل, ۆالەري گەرگيەۆ, تيحون حرەننيكوۆ, ءبارىن سانامالاپ ايتىپ تاۋىسا الماسپىن, بىراق وسى كىسىلەردىڭ ءبارىن دە ءبىز كىشكەنتايىمىزدان تانىپ وستىك. بۇلاردىڭ ءبارى دە اكەمنىڭ ونەرىن بيىك باعالادى. گەرگيەۆ كەيىن اكەمنىڭ «قۇداشا - دۋمان» مەن «دايراباي» سيمفونيالىق كۇيلەرىنە ديريجەرلىك جاسادى. بۇل مويىنداۋ مەن باعالاۋدىڭ ارقاسىندا اكەم ءتىرى كەزىندە-اق تاريحتاعى تۇعىرىن ءوز قولىمەن بيىك ەتىپ قالاپ كەتتى, قاستەرلەندى, قايتىس بولعاننان كەيىن دە وعان دەگەن قۇرمەت كەمىگەن جوق. ء«اربىر ادام ءوز ءومىر جولىن مەنىڭ اكەم سەكىلدى ءجۇرىپ وتسە عوي, شىركىن» دەيمىن. جىلىلىققا تولى, جارىعى مول, باقىتتى ءومىر جولى.
– اكەڭىزدىڭ جولىن قۋىپ كلاسسيكالىق ونەردىڭ جالىنان ۇستاعان كاسىبي مۋزىكا مامانىسىز, ءسىزدى قىرعىز ەلىنە جەتەكتەپ كەتكەن تاعدىردىڭ قانداي تەگەۋرىندى كۇشى ەكەن؟
– ارينە, وتباسىمىزدىڭ التىن قازىعى, شاڭىراعىمىزدىڭ ۇيىتقىسى انام كلارا سماعۇلوۆا دانا ايەل عانا ەمەس, اكەممەن ەلۋ بەس جىل بىرگە وتاسقان سەنىمدى سەرىگى, ادال جارى بولا ءبىلدى. نەبىر جاقسى مەن جايساڭ تۋعان باياناۋىلدا كىندىك قانى تامعان انام سۇلۋلىقتى, جىلىلىقتى, تىنىشتىقتى جاقسى كورەتىن. ءوز ءومىرىمنىڭ باسىم بولىگىن ءجۇرىپ ءوتىپ, سوڭىما بۇرىلىپ قاراسام, اتا-انامىز ءبىزدى باقىتتى ەتۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن جاساعان ەكەن. اكەمىز قىزمەت بيىگىندە ءجۇردى مە, لاۋازىم يەسى بولدى ما, بىزگە, بالالارىنا ءبارىبىر ەدى, باستىسى, ءبىز ولاردىڭ شۇپىلدەگەن مەيىرىمگە تولى قامقورلىعىن سەزىنىپ, ماحابباتىنا شومىلىپ وستىك. اكە-شەشەمىز ءۇش بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. اپكەم جانارگۇل ماماندىعى بويىنشا جۋرناليست, بىرنەشە ءتىل بىلەتىن ەرۋديت, بىراق ءومىر بويى بانك سالاسىنىڭ ماركەتينگ قىزمەتىندە بولدى. ءىنىم ەدىگە سۋريكوۆ اتىنداعى ماسكەۋ كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىن تامامداعان ەسىمى ەلگە بەلگىلى ءمۇسىنشى. ال مەن ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپتى پيانينو كلاسى بويىنشا بىتىرگەن سوڭ ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ تەاتر جانە تەلەۆيزيا رەجيسسەرى ماماندىعىنا قۇجات تاپسىردىم. ونى بىتىرگەن سوڭ قازمۋ-ءدى تامامداعان جولداسىما تۇرمىسقا شىعىپ, ەكەۋمىز قول ۇستاسىپ بىشكەككە كەلدىك. وتىز بەس جىلدان بەرى وسىندا تۇرامىن. قايىن اتام قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ باسشىسى بولسا دا, ءبىزدىڭ, بالالارىنىڭ وتباسىنا ارالاسپايتىن, ەكەۋمىزدىڭ دە اتا-انامىز ءبىز ءۇشىن ويلاپ, نە ىستەۋ كەرەگىن, قالاي جاساۋ كەرەگىن كەسىپ-شەشىپ, بۇيىرىپ كورسەتەتىن ادامدار ەمەس ەدى. تاڭداۋدى وزىمىزگە بەرىپ, تەك باقىتتى بولۋىمىزدى تىلەدى.
– ەركەعالي اعامىزدىڭ ارتىندا قالعان مۋزىكالىق مۇراسى اسا مول. ۇلتتىق كلاسسيكالىق ونەرىمىزدى ورىستەتۋدىڭ باستاۋ-بۇلاعىندا تۇرعان, دامىتقان, ۇلتتىق وپەرا جازعان العاشقى كومپوزيتورلاردىڭ ءبىرى. شىعارماشىلىعى قالاي زەرتتەلىپ جاتىر؟
– مەن وپەرا رەجيسسەرى رەتىندە اكەمنىڭ سوڭىنا قالدىرعان مۇراسىنىڭ ماڭىزىنا كۇن وتكەن سايىن بويلاپ كەلەمىن. ول كىسى كومپوزيتور رەتىندە باي قازىنا قالدىردى. بەس وپەرا جازدى. 80-نەن اسا سيمفونيالىق شىعارما, كۇيلەر, ياعني ءار جانرداعى شىعارمالارىن جازىپ جۇرگەندە, ول قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ رەكتورى جانە قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ توراعاسى, كسرو كومپوزيتورلار وداعىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى سياقتى نەگىزگى جۇمىسى جانە قوعامدىق قوسالقى مىندەتىن قاتار اتقارىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. سوندا دا «شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانۋعا ۋاقىت جەتپەدى» دەپ وكىنىپ وتىراتىن. اكەم كومپوزيتورلار وداعىن تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت باسقاردى. ول باسقارعان كەزەڭدە ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن كومپوزيتور بولعان جوق. ءبىز كۇن سايىن تاڭعى ساعات 6-دا اكەمىزدىڭ ءرويالىنىڭ داۋىسىنان وياناتىنبىز. جۇمىسىنان كەش ورالاتىن. اكەم قايتىس بولعان سوڭ ماعان مۋزىكا الەمىنىڭ ەسىگى جاڭادان اشىلعانداي, ونىڭ شىعارماشىلىعىن باسىنان باستاپ زەرتتەۋگە كىرىستىم. ونىڭ تاڭعاجايىپ سيقىرلى سازعا تولى شىعارمالارىن كۇندىز-ءتۇنى جاتىپ الىپ تىڭداۋدان جالىقپادىم. جاس بولدىق, كوزى تىرىسىندە كوپ دۇنيەسىنىڭ بايىبىنا بارا المادىق. مىقتى كومپوزيتور ەكەنىن بىلە تۇرا, وعان ەڭ الدىمەن اكە, مەنىڭ بالالارىمنىڭ اتاسى دەپ قاراعانىم ءۇشىن وكىنەمىن. باقيلىق بولىپ بىزدەن الىستاعان كەزدە عانا ونىڭ ۇلتتىق ونەرىمىزدەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعانىن انىق ءتۇسىندىم. ونىڭ مۋزىكاسىنداعى ەكپىن عاجاپ, وندا امەريكانىڭ بليۋز, ەۋروپا مۋزىكاسىنىڭ ىرعاعى بار, سولاي بولا تۇرا, ول ۇلتتىق اۋەنمەن ەرەكشە ۇيلەسىم تابادى. «وسىنىڭ ءبارىن اكەمە كوزى تىرىسىندە نەگە ايتپادىم؟» دەپ كەيدە ىشتەي مۇجىلەتىنىم بار. اكەمنىڭ كەڭ ماسشتابتاعى الەۋەتىنە «تالانتتى», «كورنەكتى» دەگەن تەڭەۋ ازدىق ەتەدى, ول شىن مانىندە ۇلى ادام, ۇلى كومپوزيتور. الەمدىك دەڭگەيدەگى مۋزىكانتتاردىڭ ءبارى مۇنى ءبىر اۋىزدان مويىنداعان, ەندەشە اكەمنىڭ ونەردەگى, ومىردەگى بيىك بولمىسىن « ۇلى» دەگەن تەڭەۋمەن ايشىقتاۋعا ەش قىسىلمايمىن. اكەمنىڭ تاعدىرى ۇلتتىق مۋزىكانىڭ تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرى ءتىرى تۇرعاندا اكەمنىڭ اتى وشپەيدى.
– لەپسى, ماتاي وڭىرىندەگى بالقاش كولىنىڭ جاعاسىنان «ەركەعالي راحماديەۆ اۋىلى» دەگەن قورشاۋلى مەكەندى كەزدەستىرگەن ەدىم. مۇنداعى اۋىل ادامدارى ول كىسىنىڭ مۇندا ءجيى كەلەتىنىن, ءتىپتى ايلاپ جاتاتىنىن ايتاتىن ەدى. بۇل سوندا اعامىزدىڭ ءومىر بويى تۋعان جەرىمەن بايلانىسىن ۇزبەگەنى عوي؟
– اكەم مەن انام جىل سايىن ماسكەۋ تۇبىندەگى ساناتوريگە شىعارماشىلىق دەمالىسقا اتتاناتىن. ال سوڭعى «ابىلاي حان» وپەراسىن تۋعان جەرى بالقاشتا جاتىپ جازدى. جاز دەمەي, قىس دەمەي, سۋىق پەن ىستىققا قاراماي, جاپان دالاداعى جالعىز ۇيدە وڭاشا جاتىپ جۇمىس ىستەدى. «باسىمدى, جۇرەگىمدى تەك ءبىر عانا وي شىرماپ الدى, نە كۇندىز, نە تۇندە مازا بەرمەيدى, ۇيقىم كەلمەيدى» دەپ تەك وسى وپەراسى تۋرالى تولعانىپ كۇن كەشتى. بىردە وپەرا تۋرالى قالىڭ ويدىڭ قۇشاعىنان شىعا الماي, شارىقتاعان قيال جەتەگىندە قاقپادان قالاي شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي, تالاي جەرگە ۇزاپ كەتىپتى. كەنەت بۇيىردەن قاسقىردىڭ ۇلىعان داۋىسى شىققاندا بارىپ ەس جيعانىن ايتقانى بار. «قاسقىردىڭ داۋىسىن ەستىگەندە قورقىپ كەتتىم, كەيىن قاراي جۇگىرىپ, قاشىپ قۇتىلدىم, قۇداي ساقتادى» دەپ وتىراتىن. ال ومىردە وتە باتىر ادام ەدى. شىندىقتى ايتۋدان قورىقپايتىن, تايسالماي تۇرىپ, بەتكە ايتقاندا, اناۋ-مىناۋ ادام شىداپ تۇرا المايتىن. ول باسقالاردان وسى تۋراشىل قاسيەتىمەن دارالانىپ تۇراتىن. اكەمنىڭ بالالىق شاعى اشتىقپەن تۇسپا-تۇس كەلىپ, وتە اۋىر بولعان ەكەن, سول قيىندىعى ۇرپاعىنىڭ باسىندا قايتالانباعانىن قالاعاندىقتان بولار, ولارمەن اڭگىمەلەسۋدەن, ۇيرەتۋدەن جالىقپادى. اتام راحمادي اقىن بولعان ەكەن. وتباسى اشتىقتىڭ ازابىن تارتىپ, تالعاجاۋ ەتەر تۇك تاپپاعان سوڭ سەمەيدىڭ شۇبارتاۋ جاعىنان «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدىنىڭ» كەرىمەن بالقاش كولىن جاعالاپ كەلىپ, وسى لەپسى ماڭايىن قونىس قىلعان ەكەن. بالقاش بويىندا بالىق ءوندىرىسىن جولعا قويۋعا كەلگەن ورىستاردان بالىق اۋلاۋدى ۇيرەنىپ, بالالارىن امان الىپ قالىپتى. اكەم «مەن سوندا ەكى جاستاعى بالا ەكەنمىن, بالىعى تايداي تۋلاعان تەرەڭ كولدىڭ بويىندا وتىرعان قازاقتار اشتىقتان شىبىنداي قىرىلىپ جاتىپتى. ءبىزدى بالقاشتىڭ بالىعى امان الىپ قالدى» دەپ ەسىنە الىپ وتىراتىن. كەيىن جاسى ۇلعايىپ, زەينەتكە شىققان سوڭ تۋعان جەرىنىڭ قاسيەتى تارتقانى بولار, اكەم جۇماق مەكەندەي بولعان بالقاشتىڭ بويىنان ءۇي سالىپ الىپ, قالانىڭ شۋىنان قاشىپ, جازدا سوندا كەتىپ قالاتىن بولدى. تىنىعىپ, تىڭايىپ, قۋات الىپ قايتاتىن.
– ول كەزەڭدە كوپشىلىگى كومپوزيتور دەگەن ات يەلەنگەنمەن, نوتا دا تانىمايتىن ەدى. ەركەعالي اعامىز رويالدا ويناۋدى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇر؟
– ول ءوز الدىنا قىزىق حيكايا. بالالىق شاعى اشتىقپەن, جاستىق شاعى سوعىسپەن قاتار كەلگەن ول تىلدا جان اياماي جۇمىس ىستەپ, 14 جاسىندا ءبىرىنشى مەدالىن العان ەكەن. الماتىعا مۋزىكا مەكتەبىنە وقۋعا تۇسۋگە كەلگەندە ۇستىندە ءبۇتىن كيىمى دە جوق, جەڭى قولىنىڭ باسىنا تۇسكەن قولاپايسىز ۇلكەن جەيدەسىنىڭ ەتەگىن ەسكى شالبارعا جاسىرىپ, ىشقىرىن جىپپەن بايلاپ كەلگەن كورىنەدى. ۋچيليششەدە الدىمەن دومبىرا كلاسىندا وقىپ, كەيىن كونسەرۆاتورياعا تۇسكەننەن كەيىن ءرويالدى تىكەلەي برۋسيلوۆسكيدىڭ وزىنەن ۇيرەنەدى. لاتيف حاميدي, مۇقان تولەباەۆ جاياۋ-جالپى وقۋ ىزدەپ كەلگەن اۋىل بالاسىنان اقىل-كەڭەسىن اياماي, ۇنەمى ۇيرەتىپ, قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. اكەم «ولارعا ءومىر بويى قارىزدارمىن» دەيتىن. رويالعا بالا جەتى جاسقا جەتپەي وتىرادى, ال اكەم ابدەن ەستيار تارتىپ, جىگىت بولعان شاعىندا مەڭگەرگەن. سويتسە دە, وسى رويالمەن-اق سيمفونيالىق وركەسترگە ارنالعان بارلىق شىعارمالارىن ومىرگە اكەلدى. كەيىن ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى.
– ەركەعالي اعامىزدىڭ «الپامىس», «قامار سۇلۋ» «دايراباي» وپەرالارىن جاڭا كەزەڭگە لايىقتاپ قايتا جاڭعىرتىپ قويۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ما؟
– «قامار سۇلۋ» وپەراسىن قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسى تۋىنداپ وتىر. سونداي-اق اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ليبرەتتوسىن ءابىش كەكىلباەۆ جازعان «ابىلاي حان» وپەراسىن قايتا ساحنالاماق نيەتتە. كەزىندە بۇل وپەرا ءۇشىن كەرەمەت كوستيۋمدەر تىگىلىپ, تاماشا دەكوراتسيا دايىندالعان بولاتىن. ونىڭ ءبارى تەاتردا ساقتاۋلى تۇر. سوندىقتان «ابىلاي حان» وپەراسىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. مۇنىمەن بىرگە «استانا وپەرا» تەاترى «الپامىستى» قولعا الماق. ولار دايىندىقتى باستاپ تا كەتتى. وسى «الپامىستىڭ» العاشقى بولىمىندە راحمادي اتامنىڭ ءانى پايدالانىلادى. قازاقستاننىڭ نەگىزگى ءۇش تەاترىندا ە.راحماديەۆتىڭ ءۇش وپەراسى قويىلادى. توقسان جىلدىق مەرەيتويعا جاقسى تارتۋ بولادى دەپ ويلايمىن.
– راسىندا دا, ەركەعالي اعامىز بيىل 90 جاسقا تولىپ وتىر. توقسان جىلدىقتىڭ باستى تارتۋى, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى كونگرەسس-حولدى ە.راحماديەۆتىڭ اتىمەن اتاۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعى جاريالاندى. مەرەيتوي اياسىندا باسقا قانداي ءىس-شارالار جيىنتىعى جوسپارلانىپ وتىر؟
– پاندەمياعا بايلانىستى 90 جىلدىققا جوسپارلانعان ءىس-شارالار لەگىنىڭ كوپشىلىگى جۇزەگە اسپاي, قاعاز جۇزىندە قالعانى جانىمىزدى باتادى, ارينە. جوسپار دا, جوبا دا كوپ ەدى. سوعان قاراماستان اكەم تۇرعان ۇيگە مەموريالدى تاقتا ءىلىندى. شاكىرتتەرى, ونەردى سۇيەتىن, اكەمنىڭ شىعارماشىلىعىن قۇرمەتتەيتىن تىلەۋلەس ادامدار ەركەعالي راحماديەۆ اتىنداعى قور قۇردى. باسقارما قۇرامىندا قاجىمۇرات ناعىمانوۆ, رايسا مۇساحودجاەۆا, ايسۇلۋ تاني, قالىپبەرگەن ءابىلجانوۆ, ازامات جىلتىركوزوۆ بار. قور اكەمىزدىڭ اتىنداعى حالىقارالىق بايقاۋ ۇيىمداستىرۋدى, كونتسەرتتەر مەن مادەني ءىس-شارالار وتكىزۋدى, اكەمنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ۇلكەن زالعا اكەمىزدىڭ اتى بەرىلدى. قاراعاندىنىڭ كاسىبي سيمفونيالىق وركەسترى ە.راحماديەۆ اتىن يەلەندى. دۇيسەن قاسەيىنوۆ باسقاراتىن تۇركسوي ۇيىمىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن تۇركيادا ءار رەسپۋبليكانىڭ ءوز ءۇيى اشىلعان بولاتىن. بۇل – شىعارماشىلىق ءۇيى. سوندا قازاقستاننىڭ اتىن يەلەنىپ اشىلعان ءۇي ە.راحماديەۆتىڭ اتىمەن اتالدى. وندا قازاقستاننىڭ تۋى, اكەمنىڭ پورترەتى ىلىنگەن. كونسەرۆاتورياداعى ۇلكەن ورگان زالى دا ەندى اكەمنىڭ اتىمەن اتالاتىن بولادى. ويتكەنى كونسەرۆاتوريانىڭ رەكتورى بولىپ تۇرعاندا قازاقستانعا ءبىرىنشى ورگان اسپابىن گەرمانيادان اكەم اكەلگەن بولاتىن. باستىسى, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت
تەاترىندا كورەرمەننىڭ شاعىن بولىگىمەن سالتاناتتى مەرەيتوي شاراسى اتالىپ ءوتتى.
– بەلگىلى ادامداردىڭ كوپشىلىگى دەر كەزىندە قىزمەتىنەن كەتۋدەن, زەينەتكە شىعۋدان قورقاتىن سياقتى. قىزمەتىنەن كەتسە, قادىرى قاشىپ, كەرەكسىز بولىپ قالاتىنداي سەزىنەتىنى دە بار. بىراق ولاردىڭ ابدەن شىڭدالعان, بايىتىلعان ىشكى رەسۋرسىن كادەگە جاراتۋ قوعامعا پايدا بەرمەسە, زيان كەلتىرمەيتىنىن استانادا زيالى قاۋىم ورتاسىن قالىپتاستىرعاندار جاقسى دالەلدەدى. سولاردىڭ ءبىرى ەركەعالي اعامىز ەدى, جاڭادان تۋ تىككەن باس قالانىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ جانىنان تابىلعانىنا ءوزى دە قۋاتتانعان ولار؟
– ەلباسى ن.نازارباەۆ جاڭا استانادا جۇمىس ىستەۋگە اكەمىزدى ءوزى شاقىردى. ارقاشان الدىڭعى ساپتان كورىنگەن اكەم مۇندا دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاسىپ, العاشقى شاكىرتتەر لەگىن دايىنداۋعا كىرىستى. جاڭا وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى ايمان مۇساحودجاەۆا اكەمنىڭ ونەر جولىن جاڭادان باستاعان جاس مۋزىكانتتارعا دەم بەرىپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىراتىن قاسيەتىنە ءتانتى ەكەنىن ايتىپ ەدى. تالانتتى سكريپكاشىنىڭ ءوزى دە اكەم ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋدىرىپ, ءاردايىم قولداۋ جاساپ وتىردى.
– اكەڭىز تۋرالى اڭگىمەنىڭ تاۋسىلماسى بەلگىلى. دەگەنمەن ءوز شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى دا ءسوز قوزعاۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. وسى ۋاقىتقا دەيىن قىرعىز تەاترىنىڭ ساحناسىن قانداي شىعارمالارىڭىزبەن بايىتتىڭىز؟
– الەمدىك كلاسسيكانىڭ جاۋھارى سانالاتىن «توسكا» سپەكتاكلىن كورەرمەن جىلى قابىلدادى. بارلىق وپەرا تەاترلارىنىڭ نەگىزگى ۇستىنىنا اينالعان «سيقىرلى فلەيتا», «كارمەن», «سەۆيل شاشتارازى» سپەكتاكلدەرىن ساحنالاۋ – ءوزىڭدى رەجيسسەر رەتىندە سىناپ كورۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى رەتىندە سانايمىن. بۇل جۇمىسىم دا ءساتتى قويىلىپ, ۇزاق جىلدار بويى ساحنادان تۇسپەي كەلەدى. وپەرا تەاترىندا 2010 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدىم. قولعا العان باسقا جوبالارىم, قوعامدىق جۇمىستارىم باستان اسىپ, بارلىعىن قاتار الىپ ءجۇرۋ قيىنداعان سوڭ قيماسام دا, امالسىز تەاتردان كەتۋگە تۋرا كەلدى. ول جوبالاردىڭ كوپشىلىگى استانا, الماتىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ءجيى ساپارلاۋعا تۋرا كەلەتىن. ون جوبانىڭ ورتاسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ بارىنە ۇلگەرە المايتىنىمدى ءتۇسىندىم. بۇل جوبالاردىڭ ءبارى ءدال سول ۋاقىتتا مەن ءۇشىن ماڭىزدى بولدى. ال تەاتر تازا شىعارماشىلىقتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس بولعاندىقتان, وعان باسىبايلى كوڭىل بولمەسەڭ, ونەردى اقساتىپ الاسىڭ. ال قازىر تەاترىما رەجيسسەر بولىپ قايتا ورالدىم.
– قىرعىز كلاسسيكالىق مۋزىكاسىنىڭ باسقا ەلدىڭ ونەرىنەن, ايتالىق, ءوزىڭىز جاقسى بىلەتىن قازاق وپەراسى مەن بالەتىنەن باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟
– مەن الماتى مەن بىشكەكتىڭ اراسىن جيىرما جاسىمنان بەرى التىن كوپىرگە اينالدىردىم. كولىكتە كەلە جاتىپ ميداي جازىق كەڭ دالاعا كوز سالامىن دا, ويلانامىن. سونداي كەزدە, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, قازاقتىڭ دالاسى مەن قىرعىزدىڭ تاۋلارىن ءجيى سالىستىراتىنىمدى بايقايمىن. ۇلتتىڭ مىنەزى, سول ۇلت تۋدىرعان مۋزىكا مىنەزى وسى حالىق قونىس تەپكەن جەردىڭ جاعراپيالىق كەڭىستىگىمەن, توپىراعىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىنا كوزىم جەتتى. قازاقتىڭ «احا-ا-ا-اۋ» دەپ باستالىپ, ءانشىنىڭ شابىتى قاي جەرگە دەيىن شارىقتاتسا, سول جەرگە دەيىن كەدەرگىسىز ەركىن قالىقتاپ ۇشاتىن حالىق اندەرى ۇشسا قۇس قاناتى تالاتىن شەتسىز-شەكسىز جازيرا دالاسى سەكىلدى كەڭ تىنىستى, اسپانى سياقتى بيىك. ال الا توونى بوكتەرلەگەن قىرعىز حالقىنىڭ ءانى مەن كۇيى تاۋلاردى ەسكە تۇسىرەدى. تاۋ دالا سەكىلدى بىرتەگىس ەمەس, ول بىردە بيىك, بىردە ەڭىس, بىردە تىك, بىردە جازىق. ەندەشە مۋزىكاسى دا ءدال سونداي جوعارى-تومەن ىرعاققا قۇرىلعان ءيىرىمدى, سازدى, سىرلى اۋەن. قازاق پەن قىرعىزدىڭ ونەرىنەن, تىلىنەن, تۇرمىس سالتىنان ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقامادىم. ەكى ەلدىڭ دە كلاسسيكالىق ونەرى كەڭەستىك كەزەڭدە بىردەي دەڭگەيدە وركەندەدى. كىرعىز وپەرا انشىلەرىنىڭ اتاعى, بيشىلەرىنىڭ داڭقى سول كەزەڭنەن باستاپ-اق دۇركىرەپ شىقتى. الەمگە ايگىلى بولات مينجيلكيەۆتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن بولات مينجيلكيەۆ سياقتى باس داۋىستىڭ يەسى ءالى تۋىلعان جوق. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي ونى سانك-پەتەربۋرگتەگى ماريا تەاترى ءوز ساحناسىنا الىپ كەتتى. ءبيشى بيۋبيۋسارا بەيشەناليەۆا شە؟ كومپوزيتور كالىي مولداباسانوۆ شىعارمالارى بارلىق ۋاقىتتىڭ سىنىنا توتەپ بەرە الادى. ال شىڭعىس ايتماتوۆ الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ قاتارىنان ورىن الدى. حالقىنىڭ سانى از بولسا دا, قۇداي قىرعىزعا ماقتانىش تۇتار تالاسسىز تالانتتاردى ءۇيىپ-توگىپ مولىنان بەرگەن.
– ءسىز قىرعىز ەلىنىڭ ارت-سالاسىنداعى مىقتى مەنەدجەرلەردىڭ بىرىنەن سانالادى ەكەنسىز. مۇنداي ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت انىق اكەڭىزدەن دارىعان بولدى-اۋ, شاماسى...
– ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ, كەلىسىمدەر جاساۋ, قارجى كوزىن قاراستىرۋ, دەمەۋشىلەر تابۋ, اۋقىمدى جۇمىستاردى ۇيلەستىرىپ, ۇيىمداستىرۋ ونەرى راسىندا دا, ماعان اكەمنەن بەرىلسە كەرەك. مەن كوپ جىلدار بويى قىرعىز ۇلتتىق وپەرا تەاترىندا كونسەرۆاتوريانىڭ وپەرا كلاسى بويىنشا ساباق جۇرگىزىپ كەلەمىن. 20 جىل بويى كونسەرۆاتوريانىڭ دوتسەنت دارەجەسىندە شاكىرت تاربيەلەدىم. بۇعان قوسا ءىرى مۋزىكالىق جوبالار مەن فەستيۆالدەر, كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرۋمەن اينالىساتىن قوعامدىق قور جۇمىسىن باسقاردىم. شەتەلدىڭ ەڭ مىقتى ورىنداۋشىلارىن كەلىسىم-شارتپەن قىرعىز ەلىنە شاقىرىپ, ولاردى ىرىكتەپ 70 ادامدىق وركەستر جاساقتادىم. وتە كوپ مۋزىكالىق بايقاۋ وتكىزدىم. كاسىبي بيىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان بۇل شارالاردىڭ ءبارى قىرعىز ەلىنىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا, دەڭگەيىنىڭ ءوسىپ, باعىتىن بەلگىلەنۋىنە وزىندىك ۇلەسىن قوستى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
