سۇحبات • 29 شىلدە، 2021

قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرى ءتىرى تۇرعاندا، اكەمنىڭ اتى وشپەيدى - نايليا راحماديەۆا

709 رەت كورسەتىلدى

كسرو حالىق ءارتىسى، قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك ەرى ەركەعالي راحماديەۆتىڭ  قىزى، ا.مالدىباەۆ اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ رەجيسسەرى نايليا راحماديەۆامەن سۇحبات.

– نايليا ەركەعاليقىزى، ءسىز­­دىڭ تالاي جىلداردان بەرى قىر­­عىز ۇلتتىق وپەرا جانە با­­لەت تەاترىنىڭ رەجيسسەرى بو­لىپ كەلە جاتقانىڭىزدى ەستى­گەن­دە ءارى قۋانىپ، ءارى تا­ڭىر­قاپ قالعانىمىز راس. قا­زاقتا «جاق­سىنىڭ كوزى» دەگەن ءسوز بار، كسرو حالىق ءارتىسى، قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك ەرى ەركەعالي راحماديەۆ سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ قىزىسىز. اكە­ڭىز ءسىزدىڭ قانداي ادام ەدى؟

– ءبىز اكەمىزدىڭ انامىزبەن، اعا­يىن-تۋىسىمەن، دوس-جارانىمەن تازا پەيىل، ادال كوڭىلىمەن قا­رىم-قاتىناس جاساعانىن كورىپ وس­كەن­دىكتەن بولار، بۇل مادەنيەت ءبىز ءۇشىن ەتالونعا اينالىپ، وسكەندە ءوز جەمىسىن بەردى. ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ العاشقى ءالىپبيىن ۇيامىزدا ءجۇرىپ ۇيرەندىك. ونىڭ بويىندا جاتىرقاۋ مىنەزى جوق ەدى، كەز كەلگەن ادامعا كەڭ قۇشا­عىن جايىپ ۇمتىلاتىن. قۇرمەتىن كورسەتۋ ءۇشىن كىسىنى ۇلكەن-كىشى، شەن­دى-شەنسىز دەپ ءبولىپ-جارىپ جات­پايتىن. «ەشكىمنەن العىس كۇت­پەڭدەر، جاقسىلىق جاساعىڭ كەلسە، ءوزىڭ ءۇشىن جاسا» دەگەندى ءجيى قاي­تالاپ ايتاتىن. اكەم – مەنىڭ ار-ۇياتىم، نامىسىم، الدىمداعى ايبارىم، قانداي تەڭەۋ ايتسام دا، ءبارىبىر وعان دەگەن پەرزەنتتىك سەزىمىمدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. اكەم بيلىكتىڭ بارلىق ساتىسىن باسىپ ءوتتى، ونىڭ سىرتىندا شىعارماشىلىعىن ورىستەتىپ وتىرۋدى دا جادىنان شىعارعان جوق. قاۋىرت جۇمىسىنان ءبىر ءسات قولى قالت ەتە قالعانداي بولسا، ول دەمالىسىن بىزبەن، وتباسى، بالا­لارىمەن بىرگە وتكىزەتىن. قۇت­تى شا­ڭى­راعىمىزدىڭ بوساعاسى مەن ءتورى ءبىر كۇن قوناقتان بوساپ كورمەدى. اكەم پرەزيدەنتتەن باس­تاپ قاراپايىم پەندەگە دەيىنگى ارا­لىقتاعى ادامدار توبىنىڭ الەۋ­مەتتىك مارتەبەسىنە قاراماستان بىر­دەي قارىم-قاتىناس جاسادى. بۇگىنگى شەنەۋنىكتەرگە ءتان وزى­نەن مىقتىعا باس ۇرىپ، وزىنەن تو­­مەنگە شەكەسىنەن قاراۋ دەيتىن جات مىنەزدى بويىنا جۋىتپادى. اكەم جەكسەنبەك ەركىنبەكوۆ، پەر­­نەبەك مومىنوۆ، ابدىماۋلەن داۋىت­باەۆ، كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ، مام­بەت بەستىباەۆتارمەن قۇشاعى اجى­راماعان كۇيى دوس بولىپ ءوتتى. اكەم­نىڭ ەڭ جاقىن دوسى عابيت مۇسى­رەپوۆ ەدى. عابيدەن مۇستافين، ءسابيت مۇقانوۆ، شاكەن ايمانوۆ، كاۋكەن كەنجەتاەۆتى ءبىز بالا كۇنىمىزدەن ءبىلىپ وستىك. ولار ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى كەلەتىن بولعاندىقتان، ونى قالىپتى جاعدايعا بالاپ، ءبىز ولاردىڭ ۇلى ادامدار ەكەنىن بىلمەگەن دە، ءتىپتى تۇسىنبەگەن دە ەكەن­بىز. الدا-جالدا ۇيگە ەش­كىم كەلمەي قالسا، كوپشىلىككە، قو­ناق­قا ابدەن ۇيرەنگەن اكەم ەسىك­كە قاراپ ەلەڭدەپ وتىرىپ-اق بى­رەۋدى سول نيەتىمەن شاقىرىپ الاتىن. عابيت اعا مەن اكەم تاڭدى تاڭعا ۇرىپ پرەفەرانس وينايتىن ەدى. اكەم كەڭەس وداعى ونەرى مەن ما­دەنيەتىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى وكىل­دە­رىمەن دە جاقسى جولداس بولدى. قا­زاقستانعا ىسساپارمەن، كاسىبي شا­رۋامەن قوناق بولىپ كەلەتىن قاي مىقتى دا ءبىزدىڭ ۇيدەن ءدام تاتپاي كەتپەيتىن. كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ارتىستەرى ارام حاچاتۋريان، روديون ششەدرين، مستيسلاۆ راستروپوۆيچ، يان فرەنكەل، ۆالەري گەرگيەۆ، تيحون حرەننيكوۆ، ءبارىن سانامالاپ ايتىپ تاۋىسا الماسپىن، بىراق وسى كىسىلەردىڭ ءبارىن دە ءبىز كىش­كەنتايىمىزدان تانىپ وس­تىك. بۇلاردىڭ ءبارى دە اكەمنىڭ ونە­رىن بيىك باعالادى. گەرگيەۆ كەيىن اكەمنىڭ «قۇداشا - دۋمان» مەن «دايراباي» سيمفونيالىق كۇيلەرىنە ديريجەرلىك جاسادى. بۇل مويىنداۋ مەن باعالاۋدىڭ ارقاسىندا اكەم ءتىرى كەزىندە-اق تاريحتاعى تۇعىرىن ءوز قولىمەن بيىك ەتىپ قالاپ كەتتى، قاستەرلەندى، قايتىس بولعاننان كەيىن دە وعان دەگەن قۇرمەت كەمىگەن جوق. ء«اربىر ادام ءوز ءومىر جولىن مەنىڭ اكەم سەكىلدى ءجۇرىپ وتسە عوي، شىر­كىن» دەي­مىن. جىلىلىققا تولى، جارى­­عى مول، باقىتتى ءومىر جولى.

– اكەڭىزدىڭ جولىن قۋىپ كلاس­سيكالىق ونەردىڭ جالىنان ۇستاعان كاسىبي مۋزىكا مامانىسىز، ءسىزدى قىرعىز ەلىنە جەتەكتەپ كەتكەن تاعدىردىڭ قانداي تەگەۋرىندى كۇشى ەكەن؟

– ارينە، وتباسىمىزدىڭ التىن قازىعى، شاڭىراعىمىزدىڭ ۇيىتقىسى انام كلارا سماعۇلوۆا دانا ايەل عانا ەمەس، اكەممەن ەلۋ بەس جىل بىرگە وتاسقان سەنىمدى سەرىگى، ادال جارى بولا ءبىلدى. نە­بىر جاقسى مەن جايساڭ تۋعان بايان­اۋىلدا كىندىك قانى تامعان انام سۇلۋلىقتى، جىلىلىقتى، تى­نىشتىقتى جاقسى كورەتىن. ءوز ءومى­رىمنىڭ باسىم بولىگىن ءجۇرىپ ءوتىپ، سوڭىما بۇرىلىپ قاراسام، اتا-انا­مىز ءبىزدى باقىتتى ەتۋدىڭ بار­لىق مۇمكىندىگىن جاساعان ەكەن. اكەمىز قىزمەت بيىگىندە ءجۇر­دى مە، لاۋازىم يەسى بولدى ما، بىز­گە، بالالارىنا ءبارىبىر ەدى، باس­تىسى، ءبىز ولاردىڭ شۇپىلدەگەن مە­يى­رىمگە تولى قامقورلىعىن سە­زى­نىپ، ما­حابباتىنا شومىلىپ وستىك. اكە-شەشەمىز ءۇش بالا تاربيە­لەپ ءوسىردى. اپكەم جانارگۇل ما­مان­­دىعى بويىنشا جۋرناليست، بىر­نەشە ءتىل بىلەتىن ەرۋديت، بى­راق ءومىر بويى بانك سالاسىنىڭ مار­كە­تينگ قىزمەتىندە بولدى. ءىنىم ەدى­گە سۋريكوۆ اتىنداعى ماس­كەۋ كور­كەمسۋرەت ينستيتۋتىن تا­مام­داعان ەسىمى ەلگە بەلگىلى ءمۇ­­سىنشى. ال مەن ك.بايسەيىتوۆا اتىن­­داعى مۋزىكالىق مەكتەپتى پيا­­نينو كلاسى بويىنشا بىتىرگەن سوڭ ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنىڭ تەاتر جانە تەلەۆيزيا رەجيسسەرى ما­ماندىعىنا قۇجات تاپسىردىم. ونى بىتىرگەن سوڭ قازمۋ-ءدى تامام­داعان جولداسىما تۇرمىسقا شى­عىپ، ەكەۋمىز قول ۇستاسىپ بىش­كەككە كەلدىك. وتىز بەس جىلدان بەرى وسىندا تۇرامىن. قايىن اتام قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇكى­مەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – مەم­لەكەتتىك جوسپارلاۋ كومي­تەتىنىڭ باسشىسى بولسا دا، ءبىزدىڭ، با­لالارىنىڭ وتباسىنا ارالاس­پايتىن، ەكەۋمىزدىڭ دە اتا-انامىز ءبىز ءۇشىن ويلاپ، نە ىستەۋ كەرەگىن، قا­لاي جاساۋ كەرەگىن كەسىپ-شەشىپ، بۇ­يىرىپ كورسەتەتىن ادامدار ەمەس ەدى. تاڭداۋدى وزىمىزگە بەرىپ، تەك باقىتتى بولۋىمىزدى تىلەدى.

– ەركەعالي اعامىزدىڭ ار­­تىندا قالعان مۋزىكالىق مۇ­راسى اسا مول. ۇلتتىق كلاس­سي­كالىق ونەرىمىزدى ورىستەتۋدىڭ باس­تاۋ-بۇلاعىندا تۇرعان، دا­مىت­قان، ۇلتتىق وپەرا جازعان ال­عاش­قى كومپوزيتورلاردىڭ ءبىرى. شىعارماشىلىعى قالاي زەرت­تەلىپ جاتىر؟

– مەن وپەرا رەجيسسەرى رەتىن­دە اكەمنىڭ سوڭىنا قالدىرعان مۇراسىنىڭ ماڭىزىنا كۇن وتكەن سايىن بويلاپ كەلەمىن. ول كىسى كوم­پوزيتور رەتىندە باي قازىنا قال­دىردى. بەس وپەرا جازدى. 80-نەن اسا سيمفونيالىق شىعارما، كۇيلەر، ياعني ءار جانرداعى شى­عارمالارىن جازىپ جۇرگەندە، ول قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كون­سەرۆاتوريانىڭ رەكتورى جانە قازاقستان كومپوزيتورلار ودا­عىنىڭ توراعاسى، كسرو كوم­پوزيتورلار وداعىنىڭ حاتشىسى، قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دە­پۋتاتى سياقتى نەگىزگى جۇمىسى جانە قوعامدىق قوسالقى مىندەتىن قاتار اتقارىپ جۇرگەن كەزى بولا­تىن. سوندا دا «شىعارماشىلىق­پەن شۇعىلدانۋعا ۋاقىت جەتپەدى» دەپ وكىنىپ وتىراتىن. اكەم كوم­پوزيتورلار وداعىن تابانى كۇ­رەكتەي جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت باسقاردى. ول باسقارعان كەزەڭدە ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن كومپوزيتور بولعان جوق. ءبىز كۇن سايىن تاڭعى ساعات 6-دا اكەمىزدىڭ ءرويالىنىڭ داۋى­سىنان وياناتىنبىز. جۇمىسىنان كەش ورالاتىن. اكەم قايتىس بول­عان سوڭ ماعان مۋزىكا الەمىنىڭ ەسى­گى جاڭادان اشىلعانداي، ونىڭ شى­عارماشىلىعىن باسىنان باس­تاپ زەرتتەۋگە كىرىستىم. ونىڭ تاڭعاجايىپ سيقىرلى سازعا تولى شىعارمالارىن كۇندىز-ءتۇنى جاتىپ الىپ تىڭداۋدان جالىقپادىم. جاس بولدىق، كوزى تىرىسىندە كوپ دۇنيەسىنىڭ بايىبىنا بارا ال­مادىق. مىقتى كومپوزيتور ەكەنىن بىلە تۇرا، وعان ەڭ الدىمەن اكە، مەنىڭ بالالارىمنىڭ اتاسى دەپ قاراعانىم ءۇشىن وكىنەمىن. باقيلىق بولىپ بىزدەن الىستاعان كەزدە عانا ونىڭ ۇلتتىق ونەرىمىزدەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعانىن انىق ءتۇسىندىم. ونىڭ مۋزىكاسىنداعى ەكپىن عاجاپ، وندا امەريكانىڭ بليۋز، ەۋروپا مۋزىكاسىنىڭ ىر­عاعى بار، سولاي بولا تۇرا، ول ۇلت­تىق اۋەنمەن ەرەكشە ۇيلەسىم تابادى. «وسىنىڭ ءبارىن اكەمە كوزى تىرىسىندە نەگە ايتپادىم؟» دەپ كەيدە ىشتەي مۇجىلەتىنىم بار. اكەمنىڭ كەڭ ماسشتابتاعى الەۋەتىنە «تالانتتى»، «كورنەكتى» دەگەن تەڭەۋ ازدىق ەتەدى، ول شىن مانىندە ۇلى ادام، ۇلى كومپوزيتور. الەمدىك دەڭگەيدەگى مۋزىكانتتاردىڭ ءبارى مۇنى ءبىر اۋىزدان مويىنداعان، ەن­دەشە اكەمنىڭ ونەردەگى، ومىر­دەگى بيىك بولمىسىن « ۇلى» دەگەن تەڭەۋمەن ايشىقتاۋعا ەش قىسىل­مايمىن. اكەمنىڭ تاعدىرى ۇلتتىق مۋزىكانىڭ تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرى ءتىرى تۇرعاندا اكەمنىڭ اتى وشپەيدى.

– لەپسى، ماتاي وڭىرىندەگى بال­قاش كولىنىڭ جاعاسىنان «ەر­كەعالي راحماديەۆ اۋىلى» دەگەن قورشاۋلى مەكەندى كەزدەستىرگەن ەدىم. مۇنداعى اۋىل ادامدارى ول كىسىنىڭ مۇندا ءجيى كەلەتىنىن، ءتىپتى ايلاپ جاتاتىنىن ايتاتىن ەدى. بۇل سوندا اعامىزدىڭ ءومىر بويى تۋعان جەرىمەن بايلانىسىن ۇزبەگەنى عوي؟

– اكەم مەن انام جىل سايىن ماسكەۋ تۇبىندەگى ساناتوريگە شى­عارماشىلىق دەمالىسقا اتتاناتىن. ال سوڭعى «ابىلاي حان» وپەراسىن تۋعان جەرى بالقاشتا جاتىپ جازدى. جاز دەمەي، قىس دەمەي، سۋىق پەن ىستىققا قاراماي، جاپان دالاداعى جالعىز ۇيدە وڭاشا جاتىپ جۇمىس ىستەدى. «باسىمدى، جۇرەگىمدى تەك ءبىر عانا وي شىرماپ الدى، نە كۇندىز، نە تۇندە مازا بەرمەيدى، ۇيقىم كەلمەيدى» دەپ تەك وسى وپەراسى تۋرالى تول­عانىپ كۇن كەشتى. بىردە وپەرا تۋرالى قالىڭ ويدىڭ قۇشاعىنان شىعا الماي، شارىقتاعان قيال جەتەگىندە قاقپادان قالاي شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي، تالاي جەرگە ۇزاپ كەتىپتى. كەنەت بۇيىردەن قاسقىر­دىڭ ۇلىعان داۋىسى شىققاندا بارىپ ەس جيعانىن ايتقانى بار. «قاسقىردىڭ داۋىسىن ەستىگەندە قورقىپ كەتتىم، كەيىن قاراي جۇگى­رىپ، قاشىپ قۇتىلدىم، قۇداي ساق­تادى» دەپ وتىراتىن. ال ومىردە وتە باتىر ادام ەدى. شىندىقتى ايتۋدان قورىقپايتىن، تايسالماي تۇرىپ، بەتكە ايتقاندا، اناۋ-مىناۋ ادام شىداپ تۇرا المايتىن. ول باسقالاردان وسى تۋراشىل قاسيەتىمەن دارالانىپ تۇراتىن. اكەمنىڭ بالالىق شاعى اشتىقپەن تۇسپا-تۇس كەلىپ، وتە اۋىر بولعان ەكەن، سول قيىندىعى ۇرپاعىنىڭ باسىندا قايتالانباعانىن قالا­عاندىقتان بولار، ولارمەن اڭگىمە­لەسۋدەن، ۇيرەتۋدەن جالىقپادى. اتام راحمادي اقىن بولعان ەكەن. وتباسى اشتىقتىڭ ازابىن تارتىپ، تالعاجاۋ ەتەر تۇك تاپپاعان سوڭ سەمەيدىڭ شۇبارتاۋ جاعىنان «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالماي­دىنىڭ» كەرىمەن بالقاش كولىن جاعالاپ كەلىپ، وسى لەپسى ماڭايىن قونىس قىلعان ەكەن. بالقاش بو­يىندا بالىق ءوندىرىسىن جولعا قويۋعا كەلگەن ورىستاردان بالىق اۋلاۋدى ۇيرەنىپ، بالالارىن امان الىپ قالىپتى. اكەم «مەن سوندا ەكى جاستاعى بالا ەكەنمىن، بالىعى تايداي تۋلاعان تەرەڭ كولدىڭ بو­يىندا وتىرعان قازاقتار اشتىقتان شىبىنداي قىرىلىپ جاتىپتى. ءبىزدى بالقاشتىڭ بالىعى امان الىپ قالدى» دەپ ەسىنە الىپ وتىراتىن. كەيىن جاسى ۇلعايىپ، زەينەتكە شىققان سوڭ تۋعان جەرىنىڭ قاسيەتى تارتقانى بولار، اكەم جۇماق مەكەندەي بولعان بالقاشتىڭ بو­يىنان ءۇي سالىپ الىپ، قالانىڭ شۋىنان قاشىپ، جازدا سوندا كەتىپ قالاتىن بولدى. تىنىعىپ، تىڭايىپ، قۋات الىپ قايتاتىن.

– ول كەزەڭدە كوپشىلىگى كومپوزيتور دەگەن ات يەلەنگەنمەن، نوتا دا تانىمايتىن ەدى. ەركە­عا­لي اعامىز رويالدا ويناۋدى قاي­دان ۇيرەنىپ ءجۇر؟

– ول ءوز الدىنا قىزىق حيكايا. بالالىق شاعى اشتىقپەن، جاستىق شاعى سوعىسپەن قاتار كەلگەن ول تىلدا جان اياماي جۇمىس ىستەپ، 14 جاسىندا ءبىرىنشى مەدالىن العان ەكەن. الماتىعا مۋزىكا مەكتەبىنە وقۋعا تۇسۋگە كەلگەندە ۇستىندە ءبۇ­تىن كيىمى دە جوق، جەڭى قولىنىڭ باسىنا تۇسكەن قولاپايسىز ۇلكەن جەيدەسىنىڭ ەتەگىن ەسكى شالبارعا جاسىرىپ، ىشقىرىن جىپپەن بايلاپ كەلگەن كورىنەدى. ۋچيليششەدە الدىمەن دومبىرا كلاسىندا وقىپ، كەيىن كونسەرۆاتورياعا تۇس­كەن­نەن كەيىن ءرويالدى تىكەلەي برۋسي­لوۆسكيدىڭ وزىنەن ۇيرەنەدى. لاتيف حاميدي، مۇقان تولەباەۆ جاياۋ-­جالپى وقۋ ىزدەپ كەلگەن اۋىل با­­لا­­سىنان اقىل-كەڭەسىن اياماي، ۇنە­مى ۇيرەتىپ، قولداۋ كورسەتىپ وتى­رادى. اكەم «ولارعا ءومىر بويى قا­رىز­دارمىن» دەيتىن. رويالعا بالا جەتى جاسقا جەتپەي وتىرادى، ال اكەم ابدەن ەستيار تارتىپ، جىگىت بولعان شاعىندا مەڭگەرگەن. سويتسە دە، وسى رويالمەن-اق سيم­فونيالىق وركەسترگە ارنال­عان بارلىق شىعارمالارىن ومىر­گە اكەلدى. كەيىن ماسكەۋ كونسەرۆاتو­رياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى.

– ەركەعالي اعامىزدىڭ «ال­پامىس»، «قامار سۇلۋ» «داي­راباي» وپەرالارىن جاڭا كەزەڭگە لايىقتاپ قايتا جاڭعىرتىپ قويۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ما؟

– «قامار سۇلۋ» وپەراسىن قاي­تا جاڭعىرتۋ يدەياسى تۋىنداپ وتىر. سونداي-اق اباي اتىنداعى ۇلت­تىق وپەرا جانە بالەت تەاترى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ليبرەتتوسىن ءابىش كەكىلباەۆ جازعان «ابىلاي حان» وپەراسىن قايتا ساحنالاماق نيەتتە. كەزىندە بۇل وپەرا ءۇشىن كەرەمەت كوستيۋمدەر تىگىلىپ، تاماشا دەكوراتسيا دا­يىندالعان بولاتىن. ونىڭ ءبارى تەاتردا ساقتاۋلى تۇر. سوندىقتان «ابىلاي حان» وپەراسىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. مۇنىمەن بىرگە «استانا وپەرا» تەاترى «الپامىستى» قولعا الماق. ولار دايىندىقتى باس­تاپ تا كەتتى. وسى «الپامىستىڭ» ال­عاشقى بولىمىندە راحمادي اتام­نىڭ ءانى پايدالانىلادى. قازاق­ستاننىڭ نەگىزگى ءۇش تەاترىندا ە.راح­ماديەۆتىڭ ءۇش وپەراسى قو­يىلادى. توقسان جىلدىق مەرەي­تويعا جاقسى تارتۋ بولادى دەپ ويلايمىن.

– راسىندا دا، ەركەعالي اعا­مىز بيىل 90 جاسقا تولىپ وتىر. توقسان جىلدىقتىڭ باستى تارتۋى، نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى كونگرەسس-حولدى ە.راحماديەۆتىڭ اتىمەن اتاۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعى جاريالاندى. مەرەيتوي اياسىندا باسقا قانداي ءىس-شارالار جيىنتىعى جوسپارلانىپ وتىر؟

– پاندەمياعا بايلانىستى 90 جىلدىققا جوسپارلانعان ءىس-شا­رالار لەگىنىڭ كوپشىلىگى جۇزەگە اس­پاي، قاعاز جۇزىندە قالعانى جانىمىزدى باتادى، ارينە. جوسپار دا، جوبا دا كوپ ەدى. سوعان قاراماستان اكەم تۇرعان ۇيگە مەموريالدى تاقتا ءىلىندى. شاكىرتتەرى، ونەردى سۇيەتىن، اكەمنىڭ شىعارماشىلىعىن قۇر­مەتتەيتىن تىلەۋلەس ادامدار ەر­كەعالي راحماديەۆ اتىنداعى قور قۇردى. باسقارما قۇرامىندا قا­جىمۇرات ناعىمانوۆ، رايسا مۇ­ساحودجاەۆا، ايسۇلۋ تاني، قا­لىپ­بەرگەن ءابىلجانوۆ، ازامات جىل­تىركوزوۆ بار. قور اكەمىزدىڭ اتىنداعى حالىقارالىق بايقاۋ ۇيىمداستىرۋدى، كونتسەرتتەر مەن مادەني ءىس-شارالار وتكىزۋدى، اكەم­نىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ۇلكەن زالعا اكەمىزدىڭ اتى بە­رىل­دى. قاراعاندىنىڭ كاسىبي سيم­فو­نيالىق وركەسترى ە.راحماديەۆ اتىن يەلەندى. دۇيسەن قاسەيىنوۆ باسقاراتىن تۇركسوي ۇيىمى­نىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن تۇركيادا ءار رەسپۋبليكانىڭ ءوز ءۇيى اشىلعان ­بولاتىن. بۇل – شىعارماشىلىق ءۇيى. سوندا قازاقستاننىڭ اتىن يەلەنىپ اشىلعان ءۇي ە.راحماديەۆ­تىڭ اتىمەن اتالدى. وندا قازاق­ستاننىڭ تۋى، اكەمنىڭ پورترەتى ىلىنگەن. كون­سەرۆاتورياداعى ۇلكەن ورگان زالى دا ەندى اكەمنىڭ اتىمەن اتا­لاتىن بولادى. ويتكەنى كون­سەر­ۆاتوريانىڭ رەكتورى بولىپ تۇرعاندا قازاقستانعا ءبىرىنشى ورگان اسپابىن گەرمانيادان اكەم اكەلگەن بولاتىن. باستىسى، اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت
تەات­رىندا كورەرمەننىڭ شاعىن ­بو­لى­گىمەن سالتاناتتى مەرەيتوي شا­راسى اتالىپ ءوتتى.

– بەلگىلى ادامداردىڭ كوپ­شى­­لىگى دەر كەزىندە قىزمەتىنەن كە­­تۋدەن، زەينەتكە شىعۋدان قور­قاتىن سياقتى. قىزمەتىنەن كەت­سە، قادىرى قاشىپ، كەرەكسىز بو­لىپ قالاتىنداي سەزىنەتىنى دە بار. بىراق ولاردىڭ ابدەن شىڭ­دالعان، بايىتىلعان ىشكى رەسۋرسىن كادەگە جاراتۋ قوعامعا پايدا بەرمەسە، زيان كەلتىرمەيتىنىن استانادا زيالى قاۋىم ورتاسىن قالىپتاستىرعاندار جاقسى دا­لەل­دەدى. سولاردىڭ ءبىرى ەركە­عالي اعامىز ەدى، جاڭادان تۋ تىككەن باس قالانىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ جانىنان تابىلعانىنا ءوزى دە قۋاتتانعان ولار؟

– ەلباسى ن.نازارباەۆ جاڭا استانادا جۇمىس ىستەۋگە اكەمىزدى ءوزى شاقىردى. ارقاشان الدىڭعى ساپتان كورىنگەن اكەم مۇندا دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي، ۇلت­تىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاسىپ، العاشقى شاكىرتتەر لە­گىن دايىنداۋعا كىرىستى. جاڭا وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى ايمان مۇ­سا­حودجاەۆا اكەمنىڭ ونەر جولىن جاڭادان باستاعان جاس مۋ­زى­كانتتارعا دەم بەرىپ، قولداۋ ءبىل­­دىرىپ وتىراتىن قاسيەتىنە ءتان­تى ەكەنىن ايتىپ ەدى. تالانتتى سكريپ­­كاشىنىڭ ءوزى دە اكەم ءۇشىن قو­لايلى جاعداي تۋدىرىپ، ءاردا­يىم قولداۋ جاساپ وتىردى.

– اكەڭىز تۋرالى اڭگىمەنىڭ تاۋسىلماسى بەلگىلى. دەگەنمەن ءوز شىعارماشىلىعىڭىز تۋرا­لى دا ءسوز قوزعاۋدىڭ رەتى كە­لىپ تۇر. وسى ۋاقىتقا دەيىن قىر­عىز تەاترىنىڭ ساحناسىن قان­داي شىعارمالارىڭىزبەن بايىت­تىڭىز؟

– الەمدىك كلاسسيكانىڭ جاۋ­­ھارى سانالاتىن «توسكا» سپەك­تاكلىن كورەرمەن جىلى قا­بىل­دا­دى. بارلىق وپەرا تەاتر­لا­­رى­نىڭ نەگىزگى ۇستىنىنا اينال­عان «سيقىرلى فلەيتا»، «كار­مەن»، «سەۆيل شاشتارازى» سپەك­­تاكل­­دەرىن ساحنالاۋ – ءوزىڭدى رە­جيس­سەر رەتىندە سىناپ كورۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى رەتىندە سانايمىن. بۇل جۇمىسىم دا ءساتتى قويىلىپ، ۇزاق جىلدار بويى ساحنادان تۇسپەي كەلەدى. وپەرا تەاترىندا 2010 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدىم. قولعا العان باسقا جوبالارىم، قوعامدىق جۇمىستارىم باستان اسىپ، بارلىعىن قاتار الىپ ءجۇرۋ قيىنداعان سوڭ قيماسام دا، امالسىز تەاتردان كەتۋگە تۋرا كەل­دى. ول جوبالاردىڭ كوپشىلىگى استانا، الماتىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان، ءجيى ساپارلاۋعا تۋرا كەلەتىن. ون جوبانىڭ ورتاسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ بارىنە ۇلگەرە المايتىنىمدى ءتۇسىندىم. بۇل جوبالاردىڭ ءبارى ءدال سول ۋاقىتتا مەن ءۇشىن ماڭىزدى بولدى. ال تەاتر تازا شىعارماشىلىقتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس بولعاندىقتان، وعان باسىبايلى كوڭىل بولمەسەڭ، ونەردى اقساتىپ الاسىڭ. ال قازىر تەاترىما رەجيسسەر بولىپ قايتا ورالدىم.

– قىرعىز كلاسسيكالىق مۋ­زى­كاسىنىڭ باسقا ەلدىڭ ونەرى­نەن، ايتا­لىق، ءوزىڭىز جاقسى بى­لەتىن قا­زاق وپەراسى مەن با­لەتىنەن باس­تى ەرەكشەلىگى نەدە؟

– مەن الماتى مەن بىشكەكتىڭ اراسىن جيىرما جاسىمنان بەرى التىن كوپىرگە اينالدىردىم. كو­لىكتە كەلە جاتىپ ميداي جازىق كەڭ دالاعا كوز سالامىن دا، ويلانامىن. سونداي كەزدە، نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، قازاقتىڭ دالاسى مەن قىرعىزدىڭ تاۋلارىن ءجيى سالىستىراتىنىمدى بايقايمىن. ۇلتتىڭ مىنەزى، سول ۇلت تۋدىرعان مۋزىكا مىنەزى وسى حالىق قونىس تەپكەن جەردىڭ جاعراپيالىق كەڭىستىگىمەن، توپىراعىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىنا كوزىم جەتتى. قازاقتىڭ «احا-ا-ا-اۋ» دەپ باستالىپ، ءانشىنىڭ شابىتى قاي جەرگە دەيىن شارىقتاتسا، سول جەرگە دەيىن كەدەرگىسىز ەركىن قالىقتاپ ۇشاتىن حالىق اندەرى ۇشسا قۇس قاناتى تالاتىن شەتسىز-شەكسىز جازيرا دالاسى سەكىلدى كەڭ تىنىستى، اسپانى سياقتى بيىك. ال الا توونى بوكتەرلەگەن قىرعىز حالقىنىڭ ءانى مەن كۇيى تاۋلاردى ەسكە تۇسىرەدى. تاۋ دالا سەكىلدى بىرتەگىس ەمەس، ول بىردە بيىك، بىردە ەڭىس، بىردە تىك، بىردە جازىق. ەندەشە مۋزىكاسى دا ءدال سونداي جوعارى-تومەن ىرعاققا قۇرىلعان ءيىرىمدى، سازدى، سىرلى اۋەن. قازاق پەن قىرعىزدىڭ ونەرىنەن، تىلىنەن، تۇرمىس سالتىنان ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقامادىم. ەكى ەلدىڭ دە كلاس­سيكالىق ونەرى كەڭەستىك كەزەڭدە بىردەي دەڭگەيدە وركەندەدى. كىر­عىز وپەرا انشىلەرىنىڭ اتاعى، بي­شىلەرىنىڭ داڭقى سول كەزەڭنەن باستاپ-اق دۇركىرەپ شىقتى. الەم­گە ايگىلى بولات مينجيلكيەۆتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن بولات مينجيلكيەۆ سياق­تى باس داۋىستىڭ يەسى ءالى تۋىلعان جوق. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي ونى سانك-پەتەربۋرگتەگى ماريا تەاترى ءوز ساحناسىنا الىپ كەتتى. ءبيشى بيۋبيۋسارا بەيشەناليەۆا شە؟ كوم­پوزيتور كالىي مولداباسانوۆ شى­عارمالارى بارلىق ۋاقىتتىڭ سى­نىنا توتەپ بەرە الادى. ال شىڭعىس ايتماتوۆ الەم ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ قاتارىنان ورىن الدى. حالقىنىڭ سانى از بولسا دا، قۇداي قىرعىزعا ماقتانىش تۇ­تار تالاسسىز تالانتتاردى ءۇيىپ-توگىپ مولىنان بەرگەن.

– ءسىز قىرعىز ەلىنىڭ ارت-سالا­سىنداعى مىقتى مەنەدجەر­لەر­دىڭ بىرىنەن سانالادى ەكەن­سىز. مۇنداي ىسكەرلىك، ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلىق قابىلەت انىق اكە­ڭىزدەن دارىعان بولدى-اۋ، شاماسى...

– ادامدارمەن جۇمىس ىس­تەۋ، كەلىسىمدەر جاساۋ، قارجى كو­زىن قاراستىرۋ، دەمەۋشىلەر تا­بۋ، اۋقىم­دى جۇمىستاردى ۇيلەس­تىرىپ، ۇيىم­داستىرۋ ونەرى را­سىن­­دا دا، ماعان اكەمنەن بە­رىل­سە كە­رەك. مەن كوپ جىلدار بويى قىر­عىز ۇلتتىق وپەرا تەاترىن­دا كون­سەرۆاتوريانىڭ وپە­را كلا­سى بويىنشا ساباق جۇر­گى­زىپ كە­لەمىن. 20 جىل بويى كون­سەر­­ۆا­­توريانىڭ دوتسەنت دارە­جە­سىن­­دە شاكىرت تاربيەلەدىم. بۇ­عان قوسا ءىرى مۋزىكالىق جوبالار مەن فەستيۆالدەر، كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسا­تىن قوعامدىق قور جۇمىسىن باس­قاردىم. شەتەلدىڭ ەڭ مىقتى ورىن­داۋشىلارىن كەلىسىم-شارتپەن قىر­­عىز ەلىنە شاقىرىپ، ولاردى ىرىكتەپ 70 ادامدىق وركەستر جا­ساقتادىم. وتە كوپ مۋزىكالىق باي­قاۋ وتكىزدىم. كاسىبي بيىك دەڭ­گەيدە ۇيىمداستىرىلعان بۇل شارا­لاردىڭ ءبارى قىرعىز ەلىنىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا، دەڭگەيىنىڭ ءوسىپ، باعىتىن بەلگىلەنۋىنە وزىندىك ۇلە­سىن قوستى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

مارافون نەسىمەن ماڭىزدى؟

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

تاعدىرى تەمىردەي شىڭداعان قايراتكەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكتەۋدە شيرىققان شاعىن بيزنەس

بيزنەس • 26 قىركۇيەك، 2021

پياندج وزەنىندەگى ەرلىك

تاريح • 26 قىركۇيەك، 2021

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكاراشىلار ەليتالىق اسكەر بولسا...

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

ۇلىبريتانيادا تانىستىرىلادى

وقيعا • 26 قىركۇيەك، 2021

وبلىس ورتالىعىنىڭ دەنى اۋىز سۋسىز وتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

مۇراعاتتاردىڭ ءحالى مۇشكىل

قوعام • 26 قىركۇيەك، 2021

نۇر-سۇلتان اۋەجايىندا ءتۇتىن شىقتى

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

جالعىزدىق ارالى

كينو • 26 قىركۇيەك، 2021

تەننيس: Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بالالار الاڭىنداعى تج: بالا ەسىن جيدى

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

قاراعاندى-بالقاش تاس جولى جوندەلۋدە

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا كىتاپ فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

ماسكەۋدە جەتى جۇلدە الدىق

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا Astana Marathon-2021 ءوتىپ جاتىر

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

قىزىلوردا وبلىسى «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قانشا قازاقستاندىق ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار