ولگەندەر سويلەي المايدى

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى پروكۋرورىنىڭ نازارىنا بۇل ىسكە قاتىستى قۇجاتتارمەن العاش تانىسقاندا ايتىلىپ وتىرعان ماسەلە قيىن ءارى كۇردەلى سياقتى كورىنگەن. كەيىن زەرتتەي, زەردەلەي كەلە ءىستىڭ سولقىلداق تۇستارى كوپ ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ولاي دەيتىنىمىز, ءاۋ باستا ادام ءولىمى بولعان كەزدەن كۇنى كەشەگە دەيىنگى ارالىقتا جينالعان قۇجاتتار بۇل ماسەلەگە ءالى دە بولسا ناقتى باعا بەرىلمەگەنىن بايقاتادى. ءاتۇستى جاۋاپتار, كۇماندى قورىتىندىلار... “ بۇل وقيعا 2008 جىلى 12 قارا­شادا وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىسى, تۇلكىباس اۋدانى, تاس­تۇمسىق اۋى­لىن­دا كەشقۇرىم بولعان ەدى. “وپەل-ۆەكترا” ماركالى, مەملە­كەتتىك ءنومىرى ح326DON اۆتوكولىگى جول-كولىك وقيعاسىنا ۇشىراپ, سو­نىڭ سالدارىنان جۇرگىزۋشى ت.ۇسە­نوۆ وقيعا ورنىندا قايتىس بولعان. ال كولىك ىشىندەگى جولاۋ­شىلار جانداروۆ ەرجان, ەلىباەۆ باعدات, تۇرعىنباەۆ تالعات, سارىم­­ساقوۆ عالىمجان تۇلكىباس اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا جەتكىزىل­گەن. وسى جەردەگى ەڭ باستى كۇمان “جۇرگىزۋ­شى ت.ۇسەنوۆ” دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز. نەگىزىنەن كولىك يەسى – جان­داروۆ ەرجان, قالعاندارى ونىڭ جولداس­تا­رى. ەرجاننىڭ وسى وقيعا بويىنشا تۇسىنىگىندە سول كۇنى, ياعني 2008 جىل­دىڭ 12 قاراشا­سىندا ساعات كەشكى جە­تىلەردە بىرگە وقيتىن جول­داستارى باع­دات, تۇر­سىن­جان, تالعات, عالىمجان بەسەۋى ت.رىس­قۇلوۆ اۋى­لىنداعى “الي اسقار” ءدام­حانا­سىندا وتىرىپ, ودان كەشكى وندار شاماسىندا شىققانىن ايتادى. جول­دا تۇر­سىن­جان “كولىكتى مەن ءجۇر­گىزەيىن­شى” دەپ سۇراعان سوڭ ەر­جان وعان ءرۇلدى بەرەدى. كولىكتىڭ الدىڭعى ورنىندا, ياعني جۇرگىزۋ­شىنىڭ وڭ جاعىنا ءوزى وتىرادى, ارت جاقتا عالىمجان, باعدات, تالعات وتىرا­دى. سودان تۇرسىنجان كو­لىكتى قاتتى جىل­دامدىقپەن ءجۇر­­گىزگەن­­دىك­تەن قارسى بەتكە شىعىپ كەتىپ, تالعا سوقتىعىس­قان. سونىڭ سال­دارىنان تۇرسىنجان وقيعا ور­نىن­دا قايتىس بولىپ, قال­عان­­دارى ءارتۇرلى دەنە جاراقاتتارىمەن اۋرۋحاناعا تۇسكەن. جاڭا ايتتىق, بۇل – كولىك يەسى ەر­جان جان­داروۆتىڭ بەرگەن تۇسىنىگى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ىشكى ىستەر دەپار­تامەنتىنىڭ انىقتاۋ باس­قار­ماسى­نىڭ انىقتاۋ­شى­سى, پولي­تسيا كاپيتانى ن.سۇيەۋ­بەكوۆ­­تىڭ قىل­­مىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى قاۋلىسىندا “وسى وقيعا بويىنشا سۇرالعان ع.سارىم­ساقوۆ, ت.تۇرعىنباەۆ ە.جانداروۆ­تىڭ ءتۇسى­نىگىمەن ۇقساس تۇسىنىك بەردى” دە­لىن­گەن. ءجون دەيىك, ال وسى وقي­عاعا تىكە­ل­ەي قاتىسى بار, اپاتقا ۇشى­راعان كولىك ىشىندە وسىلارمەن بىرگە بولعان باعدات ەلىباەۆنىڭ تۇسىنىگى قايدا؟ ول جازعان تۇسىنىك ىسكە نەگە تىركەلمە­گەن؟ ول ايتقان ۋاجدەر نە­گە قاپەر­گە الىنباعان؟ بۇل سۇراق­تار­­عا كەيىنىرەك قايتا ورالاتىن بولامىز. جول-كولىك وقيعاسى بولعان­دىق­تان جانە ول اپاتتا ادام ءولىمى ورىن العاندىقتان سوت-مەدي­تسي­نالىق سا­راپ­تاماسى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ماسە­لە­نىڭ اق-قاراسىنىڭ شەشىلۋى دە وسى ساراپ­تا­ماعا تىكەلەي قاتىستى بولۋى مۇمكىن. وكىنىشكە وراي, سوت-مەديتسي­نالىق ساراپتا­ما­سىن جۇرگىز­گەن ساراپشى ي.مات­لاپوۆ ءمايىتتى كەسىپ, ساراپتاما جۇرگىزبەگەن. ساراپتاۋدىڭ باس­تالۋى 2008 جىلى 13 قاراشا دەپ, اياق­تالۋى جىلدىڭ 12 جەلتوقسانى دەپ كورسە­تىلگەن. ال تۇلكىباس اۋدان­دىق ىشكى ىستەر باس­قارما­سى­نىڭ انىق­تاۋشىسى, پولي­تسيا لەي­تەنانتى ك.تۇيمەباەۆ سوت-مەدي­تسي­نالىق سا­راپ­­تاما وتكىزۋگە قاۋلىنى 2008 جىل­عى 6 جەلتوقسان­دا شىعار­عان. ساراپ­تاما قورىتىن­دى­سىنا كوڭىلى تولما­عان مارقۇمنىڭ اناسى ش.ءۇم­بەتا­ليەۆا سوت-مەدي­تسي­نالىق ساراپ­تا­ما­سىن قايتا ءجۇر­گىزۋىن سۇراپ, اۋدان پروكۋرورىنا ارىزدا­نا­دى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى انىق­تاۋ باسقار­ماسى­نىڭ تەرگەۋ ءبولىمى­نىڭ انىقتاۋ­شىسى ن.سۇيەۋ­بەكوۆتىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە سوت-مەدي­تسينا­لىق ساراپتا­ما كوميس­سيا­سى قۇرى­لا­دى. توراعاسى ك.قۇل­ماحانوۆ, مۇشەلەرى ە.ەربولات جانە ءىس بويىنشا بايان­دا­ماشى ە.ايتەلى بولعان بۇل كوميسسيا 2009 جىلى 20 تامىزدا ساراپتا­مانى باستاپ, وسى جىلعى 18 قىر­كۇيەكتە اياقتاعان. ساراپشىلاردىڭ قورى­تىن­دى­سىندا كورسەتىلگەنىن­دەي, ەڭ باستى ماسەلە – ت.ۇسەنوۆ­تىڭ دەنە­سىندە دەنە جا­را­­قاتتارى بار ما, بار بولسا ولار­دىڭ سانى قان­شا, ءتۇسۋ جايى, ورنا­لاسۋ ءتار­تىبى, مەرزىمى ءجا­نە دارەجەسى قانداي دەگەن سۇراق­تار­دى انىقتاۋ. سونداي-اق ت.ۇسەنوۆ­تىڭ العان جا­را­قاتتارىنا ساي, ونىڭ سوقتىعىس بارى­سىندا اۆتوكولىكتىڭ قاي ءبولى­گىندە وتىر­عانىن انىقتاۋ قاجەت بولعان. قابىردەن قازىپ الىن­­عان ت.ۇسەنوۆتىڭ ءمايىتىن زەرت­­تەۋ­­دىڭ, ونىڭ ەكى قابىر­عاسىن, قا­نىن, ىشكى اعزالارىنىڭ تەرى قابات­تارىنىڭ كەسىندىلەرىن زەرت­حانا­لىق زەرتتەۋ­دىڭ, باستاپقى سوت-مەدي­تسينا­لىق ساراپتا­ما قورىتىن­دى­سى­نىڭ جانە ءىس قۇجا­تىنىڭ دەرەك­­تەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ساراپ­شىلار كو­ميس­سياسى مىناداي تۇ­جى­رىمعا كەلەدى: “قا­بىر­دەن قازىپ الىنعان ت.ۇسەنوۆ­تىڭ ءمايتىن زەرت­تەۋ بارى­سىن­دا ونىڭ جۇمساق ۇلپا­لارىنىڭ, ىشكى اعزا­لارىنىڭ ءىرىپ-شىرىگەندىگى انىقتال­دى. سول جاق ساماي-شۇيدە ايما­عىنىڭ تەرى قابا­تىنىڭ سوعىل­عان جاراسى, اينالا­سى­نىڭ قانتا­لاۋى, بەت-سۇيەك­تەرىنىڭ وڭ جاعىندا ءۇش بۇرىش ءپى­شىن­دى, سول جاعىندا سىزا­تىلعان سى­زىق­تار, تەرى قاباتى­نىڭ قانتالاۋى انىق­تالعان. كەۋ­دە­سى­نىڭ سول جاق ءبۇيىرى­نىڭ ءتوس ايماق­تا­رىن­­دا جۇمساق ۇلپالار­دىڭ قانتا­لاۋى, ءتوس سۇيەگى­نىڭ 3 جەرى­نەن كول­دەنەڭ سىنۋى, وڭ جاق 9-10-11-ءشى قابىر­عالاردىڭ ورنىنان ىعىس­پاي ارتقى قولتىق سىزىعى بويىن­دا, سول جاق 8-ءشى قابىرعا­نىڭ الدىڭ­عى قولتىق سى­زى­عى بويىندا ورنى­نان ىعىس­پاي سىنۋى بايقال­عان. باۋى­رى­نىڭ سو­عى­لىپ جىرتىل­عان جارا­سى, سونىڭ سالدارىنان قۇرساق قۋى­سىنا قان قۇيىلۋى, جامباس سۇيەك­تەرىنىڭ 3 جەرىنەن سىنۋى انىقتال­عان. وسى جانە باس­قا دا جاراقات­تاردى انىق­تاي كەلە, “سا­راپ­تاماعا جول-كولىك اپا­تىنا ۇشى­راعان اۆتو­كولىك جەت­كى­زىلمە­گەن­­­دىكتەن, ءجابىر­لەنۋشى ت.ۇسە­نوۆ­تىڭ وقيعا بولۋ مە­زەتىندە اۆتو­كولىك سا­لو­نىنىڭ ءدال­مە-ءدال قاي ورىن­دىعىندا وتىر­­عان­دىعىن انىق­تاۋعا مۇمكىندىك بول­مادى, بىراق جوعارى­دا كورسەتىل­گەن دەنە جاراقات­تارى­نىڭ ورنالاسۋى, ولار­دىڭ پايدا بولۋ جايى جانە ءىس ما­تەريا­لىن­داعى دەرەكتەرگە سايكەس­تىگى ءجابىر­لە­نۋ­شىنىڭ جول-كولىك وقيعاسى مە­زە­تىندە اۆتوكولىك­تىڭ سالونىنىڭ الدىڭعى سول جاقتاعى ورىندى­عىندا – رۇلدە وتىرۋىنىڭ مۇمكىن ەكەن­دىگىن ەسەپ­­تەن شىعارۋعا بول­ماي­­دى” دەلىن­گەن. كۇماننىڭ دە, كۇ­دىك­­تىڭ دە كوكەسى وسى ءبىر اۋىز سوزدە. ناقتى­لىق جوق. ءبىر سويلەم­نىڭ وزىندە كەرەعار ەكى پىكىر ايتى­لا­دى. اۋەلى “...ۇسەنوۆتىڭ وقيعا بولۋ مەزەتىندە اۆتوكولىك سالونى­نىڭ دالمە-ءدال قاي ورىندىعىندا وتىر­عانىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بولما­دى” دەسە, ىلە-شالا “...ءجابىر­لەنۋشى­نىڭ جول-كولىك وقيعاسى مەزە­تىندە اۆتو­كولىك سالونىنىڭ ال­دىڭ­عى سول جاق­تاعى ورىندى­عىن­دا رۇلدە وتىرۋىنىڭ مۇمكىن ەكەن­دىگىن ەسەپ­تەن شىعارۋعا بولمايدى” دەپ دول­بار­لاي سالادى. وسى ىستە كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس ەكىنشى ماسەلە – اپاتقا ۇشىراعان كولىككە سوت-اۆتوتەحني­كالىق ساراپتاما جاسال­ماعان. بۇعان بايلانىستى ارىز يەسى “مۇردەگە ەكسگۋماتسيا جاسار الدىن­دا قويشى­باەۆقا اپاتقا ۇشىراعان كولىكتىڭ ساتىلىپ كەت­كەن­دىگىن ايت­قانمىن, ول مەنىڭ ايت­قانىما نا­­زار اۋدارعان جوق, سون­داي ماركالى ءماشي­نەمەن ەكسپەري­مەنت وتكىزە سالا­­مىز, دەپ بۇل ماسە­لەگە نەم­قۇراي­دى جاۋاپ بەر­دى”, دەيدى. وسى­دان كەلىپ, تاعى دا كۇمان­دى سۇراق تۋىندايدى: اپاتقا ۇشى­­راعان كولىك نەگە ساتىلىپ كەتە­دى؟ قاشان ىسكە نۇكتە قويىل­عانشا ايعاق رە­تىن­دە ساقتالۋى ءتيىس كولىكتى يە­لەرى­نە قايتارىپ بەرۋگە كىم رۇقسات بەرگەن؟ ماقالامىزدىڭ باسىندا اي­تىل­عانىنداي, انىقتاۋشى ن.ءسۇ­يەۋ­بەكوۆتىڭ قىلمىستىق ءىس قوز­عاۋدان باس تارتۋ تۋرالى قاۋلى­سىن­داعى “وسى وقيعا بويىنشا سۇرال­عان ع.سا­رىمساقوۆ, ت.تۇر­عىن­باەۆ ە.جان­داروۆتىڭ تۇسىنىگىنە ۇقساس تۇسىنىك بەردى” دەگەن ۋاجىنە قايتا ورالايىق. وسى ورايدا سول اپاتقا ۇشىراعان كولىك ىشىندە باعدات ەلىباەۆ دەگەن ازامات تا بولعان ەدى عوي. ەندى سونىڭ بەرگەن تۇسىنىگىنە نازار اۋدارايىق: “ما­عان قويىلعان سۇراقتارعا تومەن­دەگىدەي جاۋاپ بەرەمىن: 2008 جىلى 12 قاراشادا مەن, تۇرسىن, تالعات, ەر­جان, عالىم­­جان بەسەۋىمىز “الي اس­قار” ءدامحاناسىنا بارىپ, اراق-پيۆو ءىشىپ وتىردىق, ال تۇرسىنجان 3-4 كۇرىجكە پيۆو جانە ۆينو ارا­لاستى­رىپ ءىشىپ وتىردى. سودان “ميراس” ءدامحاناسىنا بارىپ, ول جەردە پيۆو ىشتىك. ويتكەنى, ستي­پەنديامىزدى جۋدىق. سودان ۇيگە قايتىپ وپەل ۆەكترا كولىگىنە وتىردىق, كولىكتى ەرجان باسقاردى. ءسويتىپ جولدا وتەگەنوۆ قايرات دەگەن بالانىڭ نيسسان كولىگىمەن جارىستى. سول كەزدە سول كولىك ءبىزدى قىسىپ, ءبىز تال­عا سوقتىعىس­تىق. ول كەزدە كولىكتە الدىڭعى ءجۇر­گىزۋشى بولىپ ەرجان, ال جا­نىن­دا تالعات, ارتقى ورتادا مەن, وڭ جاعىمدا تۇر­سىنجان, سول جاعىمدا عالىم­جان وتىرعان بولا­تىن. مەن سوقتى­عىستان سوڭ ەسىمدى جوعالتىپ, اۋرۋ­حانادا وياندىم. سۇراق: تۇرسىنجان سىزدەر وتىرعان كولىكتى باسقاردى ما؟ جاۋاپ: جوق. ول وتىرعان جوق. سۇراق: ءسىز ول جىگىتتەردى قايدان تانيسىز؟ جاۋاپ: ول جىگىتتەردىڭ بارلىعى مەنىڭ گرۋپپالاستارىم, ال ىشىندە تۇر­سىنجان مەنىڭ جاقىن جولدا­سىم” (تۇسىنىك گرامماتيكاسى ساق­تال­عان كۇيىندە بەرىلىپ وتىر – ش.ءا.). بۇل تۇسىنىكتى باعداتقا ەشكىم جالىنىپ نەمەسە ماجبۇرلەپ جاز­دىرعان جوق. بۇل تۇسىنىكتى جازعان­دا مارقۇم تۇرسىنجاننىڭ اكەسى نە شەشەسى باعداتتىڭ قاسىن­دا بولعان جوق. تۇسىنىكتى جازدىرعان – انىقتاۋشى سۇيەۋبەكوۆتىڭ ءوزى. سوندا بۇل تۇسىنىك نەگە ىسكە ءتىر­كەلىپ, ونداعى ايتىلعان ۋاجدەرگە نەگە نازار اۋدارىلماعان؟ وسى ورايدا تاعى ءبىر تۇسىنىك حاتقا نازار اۋدارعاندى ءجون كور­دىك. “...بالامنىڭ جول اپاتىندا اۋىر جاراقات العانىن ەستىپ, ت.رىسقۇلوۆ اۋلىنا كەلدىم. اۋدان­دىق اۋرۋحانا­دا ءبىر بەيتانىس ايەل ماعان “بۇل جول اپاتىندا مەنىڭ دە بالام اۋىر جاراقات العان ەدى. بالالارىمىز ءبىر گرۋپپادا وقى­عان, ءسىز جانداروۆ ەرجاننىڭ اتىنا ارىز جازباي-اق قويىڭىز. شەشەسى جەسىر ايەل ەكەن. مەن كەشىرىم بەردىم. ءسىز ءسويتىڭىز”, دەدى. تانىسا كەلە سارىمساقوۆ عا­لىم­جاننىڭ شەشەسى ەكەنىن ءبىلدىم”, دەپ جازادى باعداتتىڭ اناسى ەلىباەۆا. بۇل تۇسىنىك تە كوكەيدەگى كۇماندى ودان ءارى قويۋلاتا تۇسەدى. ...جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وسى ءىستىڭ سولقىلداق تۇستارى دا از ەمەس. العاشقى ساراپشى ي.مات­لاپوۆتىڭ ءوز ىسىنە نەمقۇرايدى قا­را­عانى, اپاتقا ۇشىراعان كولىك­تىڭ ساتىلىپ كەتۋى, كۋاگەر ەلىباەۆ باع­داتتىڭ تۇسىنىگىنىڭ قاپەرگە الىن­باۋى سياقتى كۇماندى ءجايت­تەر ارىز يەسى ۇمبەتاليەۆا شول­پان­نىڭ شىرىلداۋىنا نەگىز بولىپ وتىر. وسى ۋاجدەرگە ناقتى جاۋاپ الىن­بايىنشا جالعىزىنان ايىرىلعان انانىڭ جۇرەگى تىن­­شى­مايتىن دا شىعار. ءبىر جارىم جىلدان بەرى ارىز يەسىن اۋرە-سارساڭعا سالعان وسى ءبىر ىستە جاسىرىن سىر, بەلگىسىز قۇپيا بار سياقتى. ول قانداي سىر, نەت­كەن قۇپيا, ونى تەك ءىستى بىلىق­تىرىپ جۇرگەندەر عانا بىلەدى. ال مارقۇم بولعان تۇرسىنجاننىڭ رۋحى ءال-ءازىر تىنىشتالمايتىن بولار. بىراق ول ەشتەڭە ايتپايدى عوي. ويتكەنى, ولگەندەر سويلەي المايدى. شارافاددين ءامىر, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.