ادەبيەت • 28 شىلدە، 2021

سوتتالعان جىرلار

191 رەت كورسەتىلدى

وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانىن، كەڭەس ۇكىمەتىنە «جات ەلەمەنتتەر» – باي مەن مولدا، اتقامىنەر مەن ساۋداگەرلەردىڭ باسىنا كۇن تۋعان زاماندى سيپاتتايتىن تومەندەگى شىعارمانى عالىم ىدىرىسقاليەۆ اقساقالدان قالعان كونە داپتەردەن تاپتىم.

«تەنتەك كوڭىلىنەن سۇرايدى» دەپ باستالادى شىعارما. بۇل جەردەگى «تەنتەك» - ء«ىش قازانداي قاينايدى – كۇرەسەرگە دارمەن جوقتىڭ» كەبىن كيگەن ازامات. بىردە باي، بىردە مولدا، بىردە قۋ، بىردە ساۋداگەر بولماققا اۋەسى ارتقان كوڭىلىن «ساپ-ساپ» دەپ باسىپ قويادى. بىراق باياعىداي تاڭداۋلى ات ءمىنىپ، قايراتتى جولداس ەرتىپ، دۇشپاننان كەك الاتىن، تىم بولماسا سول جولدا قولعا تۇسپەي شەيىت بولاتىن كۇندى اڭسايدى:

كوڭىل، سەن نە تىلەيسىڭ ءبىر اللادان؟!

سەكىلدى تارتقان سىمداي بۇرالماعان،

بۇلاڭداپ سوقتىعاسىڭ اينالاعا –

سەكىلدى ماس كىسىدەي جۇرە الماعان.

وزىڭشە بىلدىرمەدىم دەگەنمەنەن،

قالدى ما جەرىڭ ءسىرا، سىنالماعان.

بىراق تا قانشا تالاپ ەتكەنمەنەن

باق قونباي ءبىر قۇدايدان قۇرالماعان.

سوندىقتان سۇراۋ قويدىم، كوڭىلىم، ساعان

تىلەگىڭ بار ما، ال، - دەپ، سۇرالماعان.

 

كوڭىل:

بايلىقتى ءتاۋىر كورەم قۇداي بەرسە،

باق قونىپ، قىدىر دارىپ، قۇراي بەرسە.

كوزگە ىلمەي اشەيىندە جۇرەتىندەر

باي عوي دەپ مەنەن اقىل سۇراي كەلسە.

ات، ساۋىن مەنەن الۋ نيەتىمەن

كەدەيلەر ءبارى مەنىڭ سوڭىما ەرسە.

تىلەگىم الدىمەنەن وسى ازىرگە،

مۇنان سوڭ تىلەك كوپ قوي سۇراي بەرسە.

 

تەنتەك:

ولسەڭ دە باي بولۋدى ايتا كورمە،

ونان دا ولگەن ارتىق ءتىرى كورگە.

ءوز مالى شايان بولىپ ءوزىن شاعىپ

بەينەتتى كورگەن بايلار وتكەن كۇندە.

جەر اۋىپ اقتىعىندا توزىپ كەتىپ

وسى كۇن ورناستى عوي بوتەن ەلگە.

كەدەيدى سوڭىنا ەرتىپ الماق تۇگىل

وسى كۇن باسا المايسىڭ تۇسسەڭ گەرگە*.

 

كوڭىل:

ەندى سەن نە ايتاسىڭ بولسام مولدا؟

شاريعات سويلەگەندە بولسام جورعا.

زەكەت، ءپىتىر، قۇرباندىق، مال تەرىسى –

ءبارى دە كەلىپ تۇرسا ءبىزدىڭ قولعا.

باي ءولىپ، جانازاعا شاقىراتىن

جەگۋلى ات تا تۇرسا ءبىزدىڭ جولدا.

شاقىرىپ اينالدىرا ۋاقىت جەتپەي

ء«جۇر، ءجۇردى» سالىپ تۇرسا وڭدى-سولعا.

ەگەردە وسى بولسام قور بولام با

بايلىقتىڭ دارەجەسى مۇنان زور ما؟!

 

تەنتەك:

مولدانىڭ بىلسەڭ، كوڭىل، كۇنى كەتتى،

سەبەبى جاس جاعىنىڭ ءدىنى كەتتى.

مۇحتاسيب، ءمۇفتيدى دە مولدا تۇگىل

بۇل كۇندە جەر اۋدارىپ تەنتىرەتتى.

ساداقا، ءپىتىر دە جوق، زەكەت تە جوق،

بۇل كۇندە ونداي زاتتىڭ ءبارى كەتتى.

بولامىن دەمەك تۇگىل «بولار ما ەد» دەپ

اۋزىڭا الا كورمە ونداي كەپتى.

«مولدا» دەپ سوتقا بەرىپ، ۇكىم قويسا –

سول كۇندە اكەتپەي مە بەرەكەتتى؟

 

كوڭىل:

ەندەشە قۋ بولامىن اتقا مىنگەن،

داۋ مەنەن اڭگىمەنىڭ ءبارىن بىلگەن.

پارا الىپ، ەكى ورتادان ءبىتىستىرىپ

پارامەن جۇرتتان العان داۋرەن سۇرگەن.

جىگىتتىڭ باقىتى كەم بولعان جوق قوي.

تاپ وسى مەن ايتقانداي بولىپ جۇرگەن.

مولدا دا، باي دا بۇعان جەم بولادى –

ايتسام-شى ەڭ اۋەلى مۇنى بىردەن.

 

تەنتەك:

قۋ بولىپ ەلدە ەركىن جۇرە الماسسىڭ،

پارامەن ۇزاق ءومىر سۇرە الماسسىڭ.

گپۋ-ءدىڭ الدىن كورىپ ءبىر جىعىلساڭ

قايتادان دۇرىستالىپ تۇرا الماسسىڭ.

ايداسا ارحانگەلگە الدىمەنەن

باسىڭدى ەلگە قاراي بۇرا الماسسىڭ.

قور بولىپ قالىڭ قاردا ورمان كەسسەڭ،

قايتادان ەندى قۋلىق قىلا الماسسىڭ.

سوندىقتان مۇنى دا قوي، باسقاسىن ايت،

بۇل جەرىڭ تاپقانىڭ جوق، ال، جولداسىم.

 

كوڭىل:

ەندەشە ساۋدا ەتەمىن مال-مۇل سويىپ،

تۇرام عوي ەڭ بولماسا ەتكە تويىپ.

وسى ەكەن، جاڭا تاپتىم بولاتىن زات،

باسقاشا تالاپتاردى بىلاي قويىپ.

پايدا ەتسەڭ ءبىر ساپاردا جۇزدەپ، مىڭداپ،

كەتەدى از زالالدى ءوزى جويىپ.

اقشا كوپ بولعاننان سوڭ كوڭىل دە شات،

جۇرمەيسىڭ ەش ءبىر ۋاقىت جاسىپ، مويىپ.

 

تەنتەك:

سوندا عوي وڭاتىنىڭ ساۋدا ەتسەڭ،

ءوزىڭنىڭ اق زاتىڭمەن سوتقا كەتسەڭ.

پاتەنت پەن پوۋەسكەڭدى* قاتار ۇستاپ،

سۋ كەتىپ ەكى يىنىڭنەن بارىپ جەتسەڭ.

وسىلاي باسىڭ سوتقا باتىپ تۇرسا

تورگپەن* دۇنيەڭدى ساتىپ تۇرسا،

107-79 ىستاتيا

قۇيرىققا مۇزداي بولىپ قاتىپ تۇرسا.

شاحتىعا شامدى بەرىپ ايداپ سالىپ

«شىقپا» دەپ «نورماڭ تولماي» شاتىپ تۇرسا.

ەتە عوي، ال، ساۋدانى، قوي دەمەيمىن،

كوڭىلگە جات بولماستان جاتىپ تۇرسا.

 

كوڭىل، سەن ويداعىنى قايدان تاپتىڭ،

توتەلەپ نىساناعا جاڭا شاپتىڭ.

باي بولام، مولدا بولام، قۋ بولامىن

دەگەنشە ءتۇسى ەدى ايتاشاقتىڭ.

از كۇنگە الدىڭا ادام شىعارماساڭ،

كەرەگى قانشا قالدى التىن تاقتىڭ؟!.

40 جىل قىرعىن اپات سوققاندا دا

جازۋى بولار جالعىز جازعان حاقتىڭ.

 

ات مىنسەڭ ايقىن جۇيرىك تاڭداپ ەلدەن،

ءار جەردەن دوس ۇستاساڭ قايراتتى ەردەن.

قۇتىلىپ قاشقانىڭدا، قۋساڭ جەتىپ

كورىنىپ ۇزدىك شىقساڭ تالاي جەردەن.

قۇلاتپاي كوزگە ىلگەندى جىبەرمەيتىن

سونداي-اق بەنتوبكاعا* بولساڭ مەرگەن.

تاستاماس جاۋ جولىنا جالعىز سەنى

جولداسىڭ قاندى كويلەك بولسا ەرگەن.

تىرىلەي قولعا تۇسپەي شاھيت بولساڭ

اللانىڭ باعى مۇنداي ءولىم بەرگەن.

 

ارمان جوق از ومىردە ەتسەڭ سايران،

قوي باعىپ وتكىزبەسەڭ ءىشىپ ايران.

15 كۇن قايتا كەلىپ كەتسىن-داعى

توڭكەرىس كەشەگى وتكەن، اتتەڭ، قايران!

توتەلەپ نىساناعا شابا كەلىپ،

كوڭىل، سەن ويداعىنى تاپتىڭ قايدان؟

كەك الىپ وڭار ەدىك دۋشار كەلسە

دۇشپاننان ەن دالادا تەرەڭ سايدان.

 

تۇسىنىكتەر:

  1. گەر – بەزبەن، تارازى;
  2. پاتەنت – ساۋدا جۇرگىزۋگە بەرىلگەن رۇقسات. سوۆەت وكىمەتى پاتەنتى بار ساۋداگەرلەردى قۋدالاعان;
  3. پوۋەسكە – پوۆەستكا، سوتقا شاقىرتۋ;
  4. تورگ – سالىق تولەمەگەن ادامدى سوتتاپ، بۇكىل دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەپ، ساۋداعا سالىپ ساتىپ، تۇسكەن اقشاسىمەن سالىق قارىزىن جاپقان;
  5. بەنتوبكا – ۆينتوۆكا.

 

*   *   *

شىعارمانىڭ شەكەسىنە «اۆتورى قايىرعالي ۇلى سالىق جاقىپباەۆ» دەپ جازىپ قويعانىمەن، «تەنتەك پەن كوڭىلدىڭ ايتىسىنىڭ» يەسىن كوپكە دەيىن تابا الماي جۇردىك. ەل اۋزىندا ساقتالعان، كەيىن قاعازعا تۇسكەن ادەبيەت ۇلگىلەرىنىڭ ىشىنەن مۇنداي اقىن كەزدەسپەدى. تەك كەيىن، 1930 جىلدارى ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراپ، ءالى كۇنگە دەيىن ۇقك مەن ءىىم ارحيۆتەرىندە قۇپيا كۇيىندە ساقتاۋلى جاتقان قىلمىستىق ىستەرگە قول جەتكەندە عانا ماسەلە ءمالىم بولدى. ادىلەتسىز قوعامنىڭ اڭگىرتاياعىن جەگەن اكە مەن بالانىڭ تاعدىرىمەن جاقىن تانىستىق. جوعارىداعى جىردى ساقتاعان عالىم ىدىرىسقاليەۆ اتامىزدىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولدىق. ويتكەنى «حالىق جاۋىنىڭ» شىعارماسىن ساقتاعانى ءۇشىن-اق ءوزى دە اتىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى...

 

اكە

جاقىپباەۆ قايىرعاليدى رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58 بابى، 2، 7، 8، 11 بولىمدەرىمەن ايىپتاۋ تۋرالى تەرگەۋ ءىسى 1938 جىلدىڭ 12 مامىرىندا باستالىپتى. باتىس قازاقستان وبلىسى شەجىن اۋدانى قىزىل باقان (كراسنىي ماياك) كولحوزىندا كۇزەتشى بولىپ جۇرگەن 53 جاستاعى قايىرعالي جاقىپباي ۇلى 13 مامىر كۇنى «انتيسوۆەتتىك ۇگىت-ناسيحات تاراتقانى ءۇشىن» ايىپتالىپ، تۇتقىنعا الىنعان. ءتىنتۋ كەزىندە اراب جازۋىنداعى كىتاپ، ارابشا جازۋى بار قاعازدار الىنعان. 

تەرگەۋ قۇجاتتارىنا قاراعاندا قايىرعالي جاقىپباەۆ 1885 جىلى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ №13 اۋىلىندا تۋعان، بۇرىنعى مولدا، ءوز مەشىتى بولعان، 1929 جىلى جاڭاقالا اۋدانىنان جەر اۋدارىلعان، 1930 جىلى مەملەكەتتىك استىق سالىعىن ورىنداماعانى ءۇشىن 5 جىلعا سوتتالىپ، ەل اۋماعىنان جەر اۋدارىلعان. «ايىبىن» وتەپ، ەل شەتىنە – شەكاراداعى كامەن (قازىرگى تاسقالا) اۋدانىنا كەلگەنىنە دە كوپ بولماعان ەكەن. اۋەلى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ (ليكبەز) مەكتەبىندە قىزمەت ەتىپ، كەيىن قىرمانعا كۇزەتشىلىككە جىبەرىلگەن. تەرگەۋدىڭ تاققان ايىبى – كولحوزشىلار اراسىندا ستاليندىك كونستيتۋتسياعا، قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ سايلاۋىنا قارسى ۇگىت جۇرگىزدى، كونتررەۆوليۋتسيالىق ادەبيەتتى ناسيحاتتاپ، اباي مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ولەڭدەرىن وقىپ بەردى» بولعان.

قىلمىستىق ىستە قايىرعاليدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان شاعىمى دا بار ەكەن:

«مەن ءوزىم جاسىمنان جارلى كىسىنىڭ بالاسىمىن. اكەم مولدا بولعان جوق. ءوزىم جاسىمنان مۇسىلمانشا، 1900 جىلى باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى ۋفا قالاسىندا عاليا ۇشكولىندە ۇسىل ءجاديت ءتارتىبىن وقىپ، ەلگە كەلە سول جىلى كەردەرى حالقىنا ايىنا 50 سوم جالاقى الىپ، 14 قىس بويى جالدانىپ بالا وقىتىپ شىقتىم. 1911 جىلى حالىقتىڭ شاقىرۋىمەن جاڭاقالانىڭ ۇشكولىندە جاڭا تارتىپپەن بالا وقىتىپ، 1918 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز حالىق وقىتۋشىسى بولدىم. وقىتقان ساباقتارىم – ماتەماتيكا، يستوريا، جاعراپيا جانە جاراتىلىستانۋ. پاتشا ۇكىمەتى قۇلاعاندا تۇڭعاشين وردا قالاسىن الىپ، ...1918 جىلى وردا قالاسىندا العاشقى اي جارىمدا وقىتۋشىلار كۋرسىنا كىرىپ وقىپ، ودان شىققان سوڭ 1919 جىلى قاڭتار ايىندا جاسقۇس شاعىلىنداعى ءبىر مەكتەپكە سايلاندىم. سودان كەيىن جاڭاقالاعا قايتىپ، جاڭاقالا ۋەزىندەگى 1 باسقىش مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءارى وقىتۋشىسى بولىپ 10 جىل ىستەدىم. 1928 جىلى 1 ميزاندا مەنى وقىتۋشىلىقتان شىعارىپ جىبەرگەن سوڭ جالپاقتالعا كوشتىم. 1929 جىلى 50 پۇت بيداي سالىعىن سالدى. بيداي ساتىپ الىپ ونى وتەدىم. ونىڭ ۇستىنە 120 پۇت بيداي تۇقىم قورىن سالدى. ونى الۋعا بيداي بولمادى، وتەي المادىم. سوندىقتان 1930 جىلى مەنىڭ مالىمدى الىپ، ءوزىمدى جەر اۋداردى. 1935 جىلعا دەيىن ەدىل بويىندا ءجۇرىپ، كۇنىمدى ءبىتىرىپ، قۇجاتىمدى كورسەتىپ، سىزران قالاسىندا پاسپورت الدىم. 1936 جىلى پويىزبەن كەلىپ، 13 قاۋىستا المالىعا (نوۆوۋزەنسك) ءتۇستىم. سوندا 10 كۇن تۇرىپ، قىزىلتاڭ كولحوزىنا كەلىپ قىستادىم. قىس شىققان سوڭ يساي سوۆحوزىنا كەلىپ قىزمەت ەتتىم. 1937 جىلى 20 ميزاندا قىزىل حۋتورىنا كەلىپ كولحوزعا كىردىم. 1 جەدىدەن باستاپ 1 ساۋىرگە دەيىن 4 اي ۇلكەندەردى وقىتتىم. ودان كەيىن كولحوزدىڭ تۇقىم قوراسىنا قاراۋىل بولىپ تۇرمىن. ...مەنىڭ ۇيىمدە ءتىنتۋ كەزىندە تاپقان كىتابى – بۇرىنعى ورىس اقىندارى لەرمونتوۆ، كرىلوۆ دەگەندەردىڭ قازاقشا اۋدارىلعان ولەڭدەرى ەدى. ...وسى ايتقان ءومىربايانىمدى جۇرگەن-تۇرعان ورىندارىمنان سۇراپ، انىعى بىلىنگەندە مەنى مولدا بولعان دەپ قارالاۋشىلاردىڭ سوزدەرى اياقسىز قالىپ، ءوزىم ناقاق تۇتقىننان قۇتىلسام ەكەن» دەپ جازادى قايىرعالي جاقىپباەۆ.  

...ورال وبلىستىق قىلمىستىق سوت القاسى 1938 جىلى 16 مامىردا جاقىپباەۆتى 10 جىل تۇرمە جازاسىنا كەسكەن. كەيىن جوعارعى سوت ۇكىمدى بۇزىپ، قايتا تەرگەۋگە جىبەرگەن. حالىق مۇعالىمىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بىزگە بەلگىسىز...

 

بالا

سالىق قايىرعالي ۇلىنىڭ ەسىمى جوعارىداعى اكەسى – قايىرعالي جاقىپباي ۇلىنىڭ ىسىندە دە بىرنەشە مارتە ايتىلادى. ايتقاندا ناعىز قاسكۇنەم، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جاۋى، بىرنەشە مارتە سوتتالعان قاراقشى رەتىندە سيپاتتايدى. ءتىپتى «تۇتقىن انكەتاسىندا» ونى بەلگىلى مەكەن-تۇراعى جوق، بەلگىلى كاسىبى جوق قاڭعىباس دەپ بەلگىلەگەن.

تەرگەۋ قۇجاتتارىنا قاراعاندا سالىق قايىرعالي ۇلى 1906 جىلى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ №7 اۋىلىندا تۋىپتى. 1937 جىلى 2 ماۋسىمدا سوڭعى رەت تۇتقىندالعانعا دەيىن دە بىرنەشە مارتە ءىستى بولعان. سونىڭ ىشىندە ميحايل قاناتوۆ، احمەت ايانوۆ دەگەن ادامداردىڭ اتىنان تولقۇجات جاساتىپ الىپ، قيىر شىعىس، ياكۋتياعا دەيىن بارعانى، بەلگىسىز ەكى اداممەن بىرگە شەكارا اسىپ، مانچجۋرياعا بارىپ قايتقانى دا ايتىلادى. 1936 جىلى ساراتوۆ وبلىسىنا كەلىپ، ءبىر كولحوزدا ەڭبەكاقىسىن الا الماي جۇرگەن قازاقتاردىڭ ارىزىمەن ماسكەۋگە دە بارىپتى. سول ساپاردان كەيىن قازاقتاردىڭ اقىسى تۇگەلدەنىپ، ءتيىستى جالاقىسى تولىق تولەنگەنى ايتىلادى. دەگەنمەن، سالىققا تاعىلعان ەڭ باستى ايىپ – «بايشىل-كونتررەۆوليۋتسياشىل توپقا قوسىلىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىلدىق ولەڭدەر تاراتتى» بولىپتى.

قىلمىستىق ىستە «نەسى؟»، «قايدا؟»، «نەدەن قورقام؟» دەگەن ولەڭدەر باستى ايعاق رەتىندە تىركەلگەن. اراب جازۋىنداعى بۇل شىعارمالاردىڭ ورىس تىلىنە جولما جول اۋدارماسى جاسالىپتى. 

 

نەسى؟

بۇل ءسوزدى قارىنداشىم جازعان نەسى؟ –

حالىقتىڭ قاراپ تۇرىپ ازعان نەسى؟

التىندى سارى جەزگە اۋىستىرىپ

ءىنجۋدى ەن دالادان قازعان نەسى؟

 

بايلاردىڭ بارلىق مالىن العان نەسى؟

بارلىعىن تۇرمەگە ايداپ سالعان نەسى؟

قاس بولىپ ازاماتقا اتقا مىنگەن

جارلىنىڭ ءبارى كەيىن قالعان نەسى؟

 

بايلاردى باعىڭ بار دەپ باسقان نەسى؟

ءبولىنىپ بارلىق جارلى قاشقان نەسى؟

قارنى اشىپ، قاڭعىپ كەتىپ اقىرىندا

ەل توناپ، ەتەكتەرىن اشقان نەسى؟

 

بايلاردان جارلىلاردىڭ بەزگەن نەسى؟

نان ىزدەپ جەردىڭ ءجۇزىن كەزگەن نەسى؟

ارتىق ءسوز ايتىلماسقا ولشەيمىن دەپ

قولىنا الىپ جۇرگەن بەزبەن نەسى؟

 

بايلاردىڭ ءبارىن ەلدەن قۋعان نەسى؟

كول بولىپ كوزدىڭ جاسىن جۋعان نەسى؟

جالشىنىڭ ەسىكتەگى اكىم بولىپ،

بايلارعا قارسى بەلىن بۋعان نەسى؟

 

جاسىل* ءسوز جاڭبىر بولىپ جاۋعان نەسى؟

حالىقتان مۇنشا باقىت اۋعان نەسى؟

بايلاردىڭ مىڭدى ايداعان وسى كۇندە

ساۋىنعا ەشكى اسىراپ ساۋعان نەسى؟

 

بايلاردى سەن بايسىڭ دەپ بولگەن نەسى؟

ارتىنان وزدەرى اشتان ولگەن نەسى؟

وتىرىك تەڭەلدىڭ دەپ حالىقتى الداپ،

ارتىنان ول سوزىنەن تونگەن نەسى؟!

 

جاسىل – جاسىن، نايزاعاي

 

قايدا؟

قاراعىم، بۇرىنعى وتكەن كۇنىڭ قايدا،

ۇيىعان قۇدايعا دەپ ءدىنىڭ قايدا؟

اقساقال قارتتار ايتسا كونەتۇعىن

ءتىل العىش سول كۇندەگى ءىنىڭ قايدا؟

 

باياعى مىڭ ايداعان بايىڭ قايدا،

باي جەيتىن قازى-قارتا، مايىڭ قايدا؟

ارىناپ ءشول قاندىرىپ ىشەتۇعىن

سار قىمىز، قىزىل كۇرەڭ شايىڭ قايدا؟

 

اق وردا توعىز قانات ءۇيىڭ قايدا،

اقساقال بيلىك ايتقان ءبيىڭ قايدا؟

جارلىلار اكىم بولىپ بيلەگەسىن

ارينە، جوق قوي، ەسكى كۇنىڭ قايدا؟!

 

نەدەن قورقام؟

تەڭدىك جوق، جۇرتتى الداعان زاڭنان قورقام،

كۇن تۋماي تۇندەي اتقان تاڭنان قورقام.

باي دەسە بەتىن باسىپ قارسى تۇرعان

كىل جارلى ەكى اياقتى اڭنان قورقام.

 

بار مالدى تارتىپ العان جاۋدان قورقام،

باسىنا شىعا المايتىن تاۋدان قورقام.

دۇسپان دەپ وتىرىك ايتىپ سىرىڭدى اشقان

الدانعان اياق استى اۋدان قورقام.

 

كۇن سايىن پابەركى* ەتكەن ساننان قورقام،

تىزىمگە تىعىپ قويعان جاننان قورقام.

ايىرماي اق-قاراسىن اشپاي تۇرىپ

توگىلگەن ناقاق جەرگە قاننان قورقام...

 

پابەركى – پروۆەركا، تەكسەرىس

 

*   *   *

وسى قىلمىستىق ىستە ماقسۇت ەرمەكوۆ دەگەن ادام جازدى دەلىنگەن «بايلارعا حات» دەگەن ەكسترەميستىك ولەڭ تۋرالى دا ايتىلادى. بىراق ءماتىنى بەرىلمەگەن. بۇل ولەڭدى دە ءبىز جوعارىداعى مۇقان ىدىرىسقاليەۆتىڭ كونە داپتەرىنەن تاۋىپ الدىق. ول جەردە «جاڭاقالا اۋدانىنىڭ №10 اۋىل ازاماتى ماقسۇت شاۋمەن ۇلىنىڭ راسايعا كوشىپ كەتكەن قازاقتارعا جازعان حاتى» دەگەن اتپەن قاعازعا تۇسكەن ەكەن:

 

حات جازدىم راسايدىڭ قازاعىنا،

ورىستىڭ قالىپ جۇرگەن مازاعىنا.

ءبىرىڭ دە ەلدە جۇمىس ەتپەۋشى ەدىڭ –

كوندىڭ بە سارى ورىستىڭ ازابىنا؟

 

باي ەدىڭ ءبارىڭ ءبىزدىڭ ەلدەن كەتكەن،

كەدەيدى جەۋگە ءبارىڭ ءالىڭ جەتكەن.

وسىنداي ىستەرىڭمەن ەلدەن قۋعان

اينالساڭ بولماس پا بۇل ۇكىمەتتەن؟!

شۇبىرتىپ قاتىن-بالاڭ قالدىرماستان،

جەر بەرگەن راسايدان – قيىر شەتتەن.

 

سىزدەر جوق، كولحوز بولىپ وڭدىق قازىر،

نە كەرەك – ات پەن سايمان، ءبارى ءازىر.

ءبىر تايدىڭ ءبىر كۇن مايىن بەرمەگەنسىز –

كەدەيدەن قايتار-اۋ دەپ ءبىر كۇن ءاجىر.

 

سىزدەر جوق باياعىداي جۇرگەن جاسقاپ،

كىل عانا كەدەي جاستار وتىر باستاپ.

وسى كۇن ەل كەدەيى قۋانىشتا –

سىزدەر جوق ورتامىزدا جۇرگەن جاسقاپ.

 

بايلارىم، قالاي، جۇمىس ەتەمىسىز،

جۇمىسكەر بولىپ تولىق جەتەمىسىز؟

بولماسا قۇرساق سيپاپ باياعىداي

ومىرگە جۇمىس ەتپەي كەتەمىسىز؟

 

ەت-ماي جوق، قارا ناندى جەپ تۇرمىسىز،

بولماسا و دا بولماي، تەك تۇرمىسىز؟!

زار بولىپ ەلدىڭ شەتىن ءبىر كورۋگە

اتتەڭ، ءبىر ەلگە بارار ما ەد دەپ ءجۇرمىسىز؟!

 

مولدا بار، قۇيىرشىق بار ەلدەن كەتكەن،

ۇرى بار، قانسورعىش بار ساۋدا ەتكەن.

ولار دا امان ءجۇر مە، قالاي ەكەن –

حابار بار بىزگە جەتكەن «كۇيسىز» دەگەن.

 

بۇل حاتىڭ بىرىڭە ەمەس، بارىڭە ارناپ،

بىلۋگە حالدەرىڭدى حاتپەن بارلاپ.

جانە دە ماقساتىم سول – ىستەرىڭدى

قويۋعا وسى حاتپەن جۇرتقا جارلاپ.

 

جازۋشى ەل اتىنان، اتىم – كەدەي،

اۋەلدەن اتا-بابام، زاتىم – كەدەي.

ۇكىمەت قورعانىشىم بولعاننان سوڭ

قايتەيىن اتى-زاتىم كەدەي دەمەي.

قاتەسىز بۇل ءسوزىمنىڭ دۇرىستىعى –

بەلگىلى كىسى ەڭبەگىن ءوستىم جەمەي.

 

حاتىما جاۋاپ كۇتەم وزىڭىزدەن،

بىلۋگە حالدەرىڭدى سوزىڭىزدەن.

اگاردا حاتقا جاۋاپ بەرە الساڭىز،

جاۋابى تاعى بولار وزىمىزدەن.

 

جوعارىداعى حاتقا رەسەي قازاعىنىڭ جاۋابى:

حاتىڭىز كەلدى، كەدەي، ەلدە قالعان،

ارنايى رەسەيدە بىزگە سالعان.

ءار جەردەن سۇراۋ قويىپ جازىپسىڭىز

بايقاسام ءسوزىڭىزدىڭ كوبى جالعان.

ازاپقا كوندىڭىز بە دەپ سۇرايسىز –

بىزدە جوق ازاپ كورىپ، ارىپ-تالعان.

ەسىتتىك ءبىز كەتكەن سوڭ ەلدە بار دەپ

اشتىقتان ءار اۋداندا ءولىپ قالعان.

مال بولىپ بىرەۋى دە قوسىلماپتى

ء«وزىمنىڭ ۇلەسىم» دەپ بىزدەن العان.

 

ىراس قوي ءبىزدىڭ ەلدەن كەتكەنىمىز،

ارالاپ رەسەيگە جەتكەنىمىز.

قۇدايدىڭ بەرگەن باعى ارقاسىندا

قۇرالاد ءبىزدىڭ كاسىپ ەتكەنىمىز.

«ات-سايمان، ءبارى ءازىر» دەپ ماقتاناسىز،

سونسىن با ساۋىن سيىر جەككەنىڭىز؟!

ۇيىڭنەن تاڭدا كەتىپ، تۇندە كەلىپ

جالپىلداپ جامان شەنەل شەكپەنىڭىز.

اقىسىز اش-جالاڭاش جالشى بولىپ

جۇرگەندى ءالى جوق پا شەككەنىڭىز؟

ءبىر تايدىڭ مايى تۇگىل باسىمەنەن

العانىڭ بەرمەدى دەپ نەتكەنىڭىز؟!

 

وسى ما كولحوز بولىپ وڭعان كۇنىڭ –

مۇقتاجسىز بولىپ ابدەن بولعان كۇنىڭ؟

كيىمسىز ءام تاماقسىز جانە حاقسىز

بىلىنبەي تۇر ما ايازعا توڭعان كۇنىڭ؟!

 

وسىلاي كولحوز ەتىپ قۇراپ وتىر،

ەت پەن ماي، ءجۇن، سۇيەك دەپ سۇراپ وتىر.

مال ساتىپ، ونى تاۋىپ بەرۋىنە

جىبەرمەي قۇيرىقتارىن بۇراپ وتىر.

كەلۋگە رەسەيگە كۇشى جەتپەي

وزىڭدەي تالاي كەدەي جىلاپ وتىر.

ۋاقىتسىز جان شىعا ما، امالى جوق –

كوزىنەن قاندى جاسىن بۇلاپ وتىر.

 

كولحوزدا ءسىز جوق دەيسىز جۇرگەن لاستاپ،

ماقتايسىڭ كەدەي جاستار وتىر باستاپ.

كىل كەدەي دىم كورمەگەن مال باققان سوڭ

ءجۇرسىز عوي بارلىق مالدى قىرىپ تاستاپ.

جىل شىعار ءتاۋىر مالدىڭ ءبارىن جويىپ

جينايسىز ءوسىمدى دەپ ارىق باسپاق.

بولماسا قويدى ساتىپ، شوشقا الاسىز،

ارامعا حالال مالدى ايىرباستاپ.

قورسىلداپ ءۇي باسىنا ءبىر كۇشىگى

اس، ىدىس، اياق-تاباق – ءبارىن لاستاپ.

جۇرسەك تە سارى ورىستىڭ جەرىن جايلاپ،

شوشقانى جولاتپايمىز كورسەك جاسقاپ.

ءسوز ەدى ايتىلمايتىن مۇنىڭ ءبارى –

تۇرعان سوڭ نەگە ايتپايىن ءوزىڭ باستاپ.

 

سۇراپسىز قالاي، جۇمىس ەتەم(ى)سىز دەپ،

جۇمىسكەر بولىپ تولىق جەتەم(ى)سىز دەپ.

ايتايىن بۇل جايىندا قانىقتىرىپ

تۇرعان سوڭ عاشىق بولىپ جاۋاپ ىزدەپ.

 

جۇمىستى ەتسەك ءبىزدىڭ اتىمىز بار،

الاتىن ىستەگەندە اقىمىز بار.

بولادى قۇرساق سيپاپ جاتۋعا دا

ەش ادام ايدامايدى، قاقىمىز بار.

سىزدەردىڭ اتىڭ دا جوق، اقىڭ دا جوق،–

بارماسقا جۇمساعاندا حاقىڭ دا جوق.

ەرتەڭنەن كەشكە دەيىن توڭىپ كەلسەڭ

ۇيىڭدە تويىپ ىشەر اسىڭ دا جوق.

كەشەگى بىزدە جۇرگەن ۋاقىتىڭدا

ەڭ بولماسا بولۋشى ەدى تاماعىڭ توق.

قازىردە ترۋددەندە* كۇن سانايسىڭ –

قولىڭا تيەتۇعىن زاتىڭ دا جوق.

 

سۇراپسىز قارا ناندى جەيسىز بە دەپ،

«ەلگە ءبىر بارار ما ەدى» دەيسىز بە دەپ.

نان تۇگىل باياعىداي ەت-مايدى دا

كۇندىككە ءبىز وتىرمىز تويعانشا جەپ.

تارىنىڭ كەبەگى مەن س ۇلى استىعىن

ەسىتتىك ەلدە كولحوز بەرىپتى دەپ.

وسىنى ەسىتە تۇرىپ ەلگە بارىپ

بايلاردى ويلاپ پا ەدىڭ ءماجنۇن دەپ؟!

قۇدايىم ەلدى نەگە كورسەتەدى –

سىزدەرگە كيىلگەندە وسىنداي كەپ.

 

سۇراپسىز ۇرى مەنەن قۇيىرشىقتى،

مولدا مەن ساۋداگەردى بولعان مىقتى.

ولار دا امان-ەسەن، وتە كۇيلى

سىزدەردەن ءالى ءتاۋىر بولىپ شىقتى.

اينالعان ۇكىمەتىڭ وسىلاردى

جويعان سوڭ ازۋ ءتىسىن كىمگە تىقتى؟

 

بۇل حاتتى جازعان بولساڭ ارناپ بىزگە،

جول بولدى جاۋاپ بەرۋ بىزدە سىزگە.

«باي جامان» دەسەم جاقسى كورىنەم دەپ،

وتىرىك وسەك بولسا، ءبارىن تىزبە.

اقىندىق اتاق شىقپاس وتىرىكپەن –

تابا الساڭ دوستىق پەنەن شىندىقتى ىزدە.

 

قول قويدىڭ اياعىندا كەدەيمىن دەپ،

بەلگىلى كىسى ەڭبەگىن جەمەيمىن دەپ.

جەر ەدىڭ، كەدەي بولدىڭ، كىم مىندەتكەر

باي بولساڭ ويلار ەدىڭ نە دەيمىن دەپ.

 

حاتىما جاۋاپ كۇتەم دەپسىڭ بىزدەن،

تاعى جاز بۇل حات بارسا، جاۋاپ ىزدەن.

شىندىقتى جازىسۋعا مەن ريزا،

قولىمنان كەلگەنىنشە وسەك تىزبەن.

جۇرگەن سوڭ رەسەيدە ەلدەن شىعىپ

وتىرمىن حات جازىسىپ مەن دە سىزبەن.

 

باي دەۋگە مەن دە ارتىق باي ەمەسپىن،

دەگەنمەن مومىن شارۋا، جاي ەمەسپىن.

بولعانمەن قونىس باسقا، تۋىس بىرگە

قۇر بوسقا كەرەگى نە ەرەگىستىڭ؟!

 

ال، كەدەي، ازىرلىككە وسى جەتەر،

كوپ بولسا، تىڭداۋشىعا ءدامى كەتەر.

بۇل جازعان – تۇرمىسىڭنىڭ مىڭنان ءبىرى،

نە كەرەك قازا بەرىپ دەدىم بەكەر.

ايتپەسە ورازاعا كوشكەن ەرمەك،

ءبىر تالاي ءسوز بار ەدى اڭگىمە ەتەر...

 

*   *   *

ءبىر تاڭقالارلىعى، تەرگەۋ كەزىندە سالىق قايىرعالي ۇلى وزىنە تاعىلعان ايىپتى مويىنداماعان. جوعارىداعى ولەڭدەردىڭ دە اۆتورلىعىنان باس تارتقان. وسى قىلمىستىق ىستە 1876 جىلى تۋعان ەرمەكوۆ ماقسۇت پەن 1873 جىلى تۋعان نيەتقالي ەراليەۆ تە «ۇيىمداسقان كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇگىت-ناسيحات توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جاۋاپقا تارتىلعان. ولارعا جوعارىداعى ولەڭدەردى جازىپ تاراتقانى ءۇشىن ايىپ تاعىلعان. ماقسۇت ەرمەكوۆتى تەرگەۋ قۇجاتتارىندا «بۇرىنعى باي، سوتتالىپ، جەر اۋدارىلعان، احمەت بايتۇرسىنوۆ، دۋلاتوۆ، بوكەيحانوۆتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان» دەسە، نيەتقالي ەراليەۆ تە 1930 جىلى استىق تاپسىرۋ جوسپارىن ورىنداماعانى ءۇشىن شەجىن حالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن 5 جىلعا سوتتالعانى جازىلىپتى.

...«ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن سالىق قايىرعاليەۆ، ماقسۇت ەرمەكوۆ جانە نيەتقالي ەراليەۆ 1937 جىلى 2 قىركۇيەكتە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ۇكىم بىردەن ورىندالعان. سودان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇلاردى جوقتاعان ەشكىم بولماعان. تەك كسرو-دا قايتا قۇرۋ مەن دەموكراتيانىڭ لەبى ەسىپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جاپپاي اقتاعان 1989 جىلى جالپى توپپەن بىرگە بۇلار دا ء«ىس-ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان» اقتاۋعا ءىلىنىپتى. ال «سوتتالعان» جىرلاردىڭ جارىققا شىعىپ، حالىققا جەتۋى – ءححى عاسىردىڭ 21-ءىنشى جىلى، رامازان ايىندا ءناسىپ بولىپتى.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مارافون نەسىمەن ماڭىزدى؟

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

تاعدىرى تەمىردەي شىڭداعان قايراتكەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكتەۋدە شيرىققان شاعىن بيزنەس

بيزنەس • 26 قىركۇيەك، 2021

پياندج وزەنىندەگى ەرلىك

تاريح • 26 قىركۇيەك، 2021

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكاراشىلار ەليتالىق اسكەر بولسا...

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

ۇلىبريتانيادا تانىستىرىلادى

وقيعا • 26 قىركۇيەك، 2021

وبلىس ورتالىعىنىڭ دەنى اۋىز سۋسىز وتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

مۇراعاتتاردىڭ ءحالى مۇشكىل

قوعام • 26 قىركۇيەك، 2021

نۇر-سۇلتان اۋەجايىندا ءتۇتىن شىقتى

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

جالعىزدىق ارالى

كينو • 26 قىركۇيەك، 2021

تەننيس: Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بالالار الاڭىنداعى تج: بالا ەسىن جيدى

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

قاراعاندى-بالقاش تاس جولى جوندەلۋدە

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا كىتاپ فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

ماسكەۋدە جەتى جۇلدە الدىق

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا Astana Marathon-2021 ءوتىپ جاتىر

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

قىزىلوردا وبلىسى «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قانشا قازاقستاندىق ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار