جانرلىق مۇسىندەمە جاندانسا
ماسەلەن, ەسكەرتكىشتىڭ ەسكيزدەرى ارنايى كوميسسيانىڭ الدىنا بارعانىمەن, شەشىمدى شىعاراتىن – شەنەۋنىكتەر. سوڭعى ءسوز سولاردىڭ اۋزىندا. ياكي ونەرگە تۇك قاتىسى جوق ادامنىڭ كوزقاراسى ءرول وينايدى. بۇدان ءبىز ۇلتتىق ءمۇسىننىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن ەكشەيمىز.
ەسكەرتكىش ورناتۋ بارىسىندا كوز قىستى, بارماق باستى ارەكەتتەردىڭ ءجيى بولاتىنىن ەستىگەنبىز. ارينە, ناقتى دالەل بولماعان سوڭ, الىپ-قاشپا قاۋەسەتتەرگە يەك سۇيەي المايسىڭ. دەسە دە جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنى كادىك. ءبۇيىر اڭگىمە بولعان سوڭ كەيدە سەنگىڭ دە كەلمەيدى. بىراق...
ءيا, ءبارى سول بىراق دەگەننەن شىعادى. سەنبەسەڭىز, اۋىل-ايماقتان تارتىپ, ەلدەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ ساپاسى مەن سحەماسىنا قاراڭىزشى. بابالارىمىز ورىستەن مال كۇتىپ وتىرعان اۋىلدىڭ شالدارىنداي, ال قوعام قايراتكەرلەرى مەن اقىن-جازۋشىلار جەل قۋعان بالاداي ورنالاسقان. كەيىنگى كەزدە مۇسىنشىلەر الاش ارىستارىنىڭ ديدارلاسقان ءساتىن نىساناعا الۋدا. ادەتتەگىدەي كلاسسيكالىق ۇلگىدە. بولدى. شەتەلدەگىدەي ابستراكتىلى مۇسىندەر ءھام سكۋلپتۋرالار ەلدە جوقتىڭ قاسى. جانرلىق تۇرعىدا دامىماعانى كورىنىپ-اق قالادى. بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە سۇراۋ سالساڭىز, مۇسىنشىلەر مەملەكەتكە سىلتەيدى, ال مەملەكەت اۆتورلاردىڭ بار قابىلەتى سول دەگەندەي ايىپتان جالتارادى. مۇسىندەمەنىڭ نەگىزگى سالالارى وسىلاي ارتتا قالىپ كەلەدى.
ءجا, ەۋروپا مەن امەريكانىڭ الدىن وراپ كەتپەسىمىز انىق. ايتسە دە سولارعا قاراپ بوي تۇزەگەننىڭ نەسى ايىپ. مونۋمەنتتەر مىڭجىلدىقتارمەن قۇرداس. سوندىقتان ونىڭ سىرتقى سىزباسىنا اسا ءمان بەرگەن ابزال. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن بەلگىلى ءمۇسىنشى بوتاگوز تولەش حالىقتىڭ ونەردى ءتۇسىنۋ دەڭگەيى ءالى دە تومەن ەكەندىگىمەن تىكەلەي بايلانىستىردى.
«سان الۋان زاماناۋي مۇسىندەر سومداۋعا بولادى. وعان الەۋمەتتىڭ شوشي قارايتىنى انىق. سەبەبى قاراشا بەينەلەۋ ونەرىمەن جاقسى تانىس ەمەس. ەسكەرتكىشتەر كلاسسيكالىق سيپاتتا قاتىپ قالماۋى كەرەك. ول ۇلى ونەر, وندا تىرشىلىك بولۋى قاجەت. استارلى وي مەن جان قاسيەتى بۇعىنىپ جاتۋى شارت. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وقۋشىلاردى تەاترعا, مۋزەيگە, بالەتكە ءجيى اپاراتىن. ونداعى ماقسات – شىنايى ونەردى بويىنا ءسىڭىرۋ. ال قازىر ول ءۇردىس جوق. بىزگە ءبارىن مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاۋ قاجەت. ونەر تاريحىنا ارنالعان ارنايى ءپان بولسا يگى ەدى. ۇلتتىڭ ساناسى ويانباي ۇلى دۇنيە كۇتۋ ابەستىك», دەيدى ب.تولەش.
ءيا, راپ-راس. ەلىمىزدە سيمۆوليكالىق مۇسىندەردى, اللەگوريالىق فيگۋرالاردى, انيماليستيكالىق جانرداعى شىعارمالاردى كوپ كەزدەستىرمەيسىز, ەسەسىنە ادەتتەگىدەي پورترەتتىك, تاريحي ءھام تۇرمىستىق مۇسىندەر سامساپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە, الەمدىك تەحنيكا جەتىستىكتەرىن ىلىككە الساق, قازىر 3D مۇسىندەر دە پايدا بولدى. قارا جۇمىستىڭ ءبارىن كومپيۋتەر ىستەيدى. شەبەر تەك ويىنداعىسىن جەتكىزسە بولعانى. سولاي.
ءمۇسىنشىنىڭ بۇل پىكىرىن ۇستەي وتىرىپ, ءبىز مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ارنايى ساۋالدارىمىزدى جولداعان بولاتىنبىز. بىراق... تاعى سول بىراق. العان جاۋاپتارىمىز كوڭىل كونشىتپەدى. ولارشا ءبارى ويداعىداي. ال مۇسىنشىلەر بايقاۋدىڭ ءادىل وتپەيتىنىنە نارازى.
بىلاي عوي. تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي, ەسكەرتكىش ورناتىلاتىنىن مينيسترلىك الدىن الا حابارلايدى. كەم دەگەندە 2 جىل بۇرىن مۇسىنشىلەرگە قۇلاققاعىس جاساۋ شارت. ال ولار سايكەسىنشە بايگەدەن توپ جارۋ ءۇشىن, ەسكيزدەردى سىزۋعا ەرتەرەك كىرىسۋى كەرەك. تالاپقا ساي, تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىر جارىم جىل ۋاقىت بەرىلەدى. مۇنىڭ ءوزى ازداۋ. ال بىزدە ءبارى اپىل-عۇپىل. ءبىر جىل نە التى اي قالعاندا اتتاندايدى. مۇسىنشىلەر قايتسىن, تىرباندايدى دا قالادى. بۇدان ءىستىڭ وڭباسىن بولجاي بەرىڭىز. ونىڭ ۇستىنە, تامىر-تانىستىق جۇرەتىنىن ەسكەرسەك, جانرلىق سالادا جارىتىپ ءونىم كورمەسىمىز انىق. كوميسسيا قۇرامىندا ونەردى تۇسىنەتىن, مىقتى ماماندار بولۋى مىندەتتى. نۇكتەنى شەنەۋنىكتەر قويعاندىقتان, مۇنىڭ دا كەلىسپەيتىن تۇستارى جەتەرلىك.
ەندى مينيسترلىكتەن كەلگەن جاۋاپقا ءمان بەرەيىكشى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2012 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى «تاريحي مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 11-بابى 9-تارماقشاسىنا سايكەس مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى جۇمىستى وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى جۇرگىزەدى. ولاردىڭ ۇسىنىستارىن ورىنداۋ ءۇشىن زاڭناماعا سايكەس مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جانىنان «مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى كوميسسيا» قۇرىلعان. كوميسسيانىڭ قۇرامىندا ەلىمىزگە بەلگىلى مۇسىنشىلەر, ساۋلەتشىلەر, ديزاينەرلەر, ونەرتانۋشىلار, تاريحشىلار بولادى. ال كوميسسيانىڭ ماقساتى – ەلىمىزدە قويىلاتىن مونۋمەنتتى ونەر قۇرىلىستارىنىڭ كوركەمدىك, يدەيالىق, مازمۇندىق تۇرعىدان ساپالى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. سودان سوڭ اكىمدىكتەر يدەيالىق ۇسىنىستارى قولداۋ تاپقان جاعدايدا الداعى مەرزىمدە ورناتىلاتىن مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىنىڭ جۇمىس جوبالارىن ءتيىستى ەسكيزدەرى مەن سيتۋاتسيالىق سحەمالارىن قوسا ىلەستىرىپ, بەلگىلەنگەن تارتىپتە قاراۋعا ۇسىنادى. ەڭبەك ماقۇلدانعان سوڭ, ءارى قاراي ولاردى ورناتىلاتىن كولەمدە ورىنداۋ, ءتيىستى ماتەريالدان قۇيۋ جانە تاعى باسقا ءتيىستى جۇمىستار بەلگىلەنگەن تارتىپتە جۇزەگە اسىرىلادى. باقىلاۋدى مينيسترلىك جۇرگىزەدى.
جۇمىستىڭ كوركەمدىك ساپاسىنا اكىمشىلىك جاۋاپتى. بۇل رەتتە, كەلىپ تۇسكەن جۇمىس جوبالارى اكىمدىكتەر جانىنان قۇرىلعان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيالاردا قارالادى. سونىمەن قاتار مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىسىنىڭ فيزيكالىق ساپاسى ول ازىرلەنەتىن ماتەريالدارعا تاۋەلدى بولىپ تابىلادى. وسىلاي.
جاس مۇسىنشىلەرگە مەكتەپ كەرەك
جوعارىدان ۇققانىمىزداي, اكىمدىكتەر ءوز مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى كونكۋرستى ەركىن ۇيىمداستىرادى. ءسويتىپ كوميسسيا الدىندا ازىرلەۋشىنىڭ جەكە شىعارماشىلىعى سىنعا تۇسەدى. بۇل باپ پەن باقتىڭ قاتار شاباتىن تۇسى. كەيىنگى كەزدە وسى كوميسسيالاردىڭ كوزى كوبىنە تانىمال ءمۇسىنشى نۇربول قاليەۆكە ءتۇسىپ ءجۇر. شەبەردىڭ تۋىندىلارىن شەتەلدىكتەر دە مويىنداپ قويعان. سودان با تاپسىرىس كوپ, تالاپ جوعارى. ونەرپاز ەلدە اسپان استى مۇراجايى بولسا, ءجيى-ءجيى سيمپوزيۋمدار ۇيىمداستىرىلسا شەتتە قالعان مۇسىنشىلەردە قاتارعا قوسىلىپ, ونەردىڭ ساپاسى ارتاتىنىنا سەنەدى.
«ەلىمىزدە مۇسىنشىلەر كوپ ەمەس, ساۋساقپەن سانارلىق. ارينە, ءىشىنارا باسەكەلەستىك بولادى. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق كورمەلەر ۇيىمداستىرىلسا يگى بولار ەدى. وندا پاركتىك, كامەرالىق مۇسىندەر كوبىرەك قويىلسا دەيسىڭ. ادام بەينەسىنەن باسقا, ءتۇرلى-ءتۇستى جانرداعى كومپوزيتسيالاردى ۇسىنسا. بۇل الدىمەن قاراپايىم ادامداردىڭ تانىمىن وزگەرتەر ەدى. تاستان, اعاشتان جاسالعان تۋىندىلاردى دا نازارعا الۋ قاجەت. اتالمىش شارا شالعاي اۋىلداعى ارىپتەستەرمەن شىعارماشىلىق بايلانىس جاساۋعا دا تۇرتكى بولار ەدى. ودان ەلىمىز ۇتپاسا, ۇتىلمايدى. مادەني ءھام رۋحاني قارىم-قاتىناس وسىنداي كورمە, سيمپوزيۋمدار بارىسىندا تۇزىلەدى», دەيدى ن.قاليەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر ءمۇسىن ونەرىنە جاستاردى تاربيەلەيتىن ورىن اۋاداي قاجەت. ونسىز كەلەشەكتەن جاقسى دۇنيە كۇتۋ بەكەرشىلىك. ءارى ۇستازدىققا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس.
بۇگىندە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ نەمەسە قوعامدىق ۇيىمدار مەن قورلاردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ داستۇرگە اينالىپ كەلە جاتىر. ويتكەنى ءبىر ءمۇسىننىڭ قۇنى بىرنەشە ميلليوندى اۋىزدىقتايدى. ونىڭ سمەتالىق قۇجاتىن رەتتەۋ بىرنەشە جىلعا جالعاسادى. مينيسترلىك ونى ابدەن ءجىتى قاداعالايدى. ماقۇلداي ما, ماقۇلداماي ما ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. سوندىقتان اۋىل ازاماتتارى ءھام تۇلعانىڭ ۇرپاقتارى وزدەرى قام جاسايدى. ال ونى مەملەكەت قالاي قاداعالايدى دەيسىز عوي. ول بىلاي:
كاسىپكەر مىندەتتى تۇردە اكىمدىكتەرمەن ءوزارا ىقپالداسىپ قيمىلدايدى. كوميسسيانىڭ قاراۋىنا كاسىپكەرلەردىڭ قارجىسىنا ورناتىلاتىن جوبالار اكىمدىكتەر ارقىلى ۇسىنىلادى. سەبەبى ەسكەرتكىشتەردى ورناتۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەسىن ءبولۋ اكىمدىكپەن جۇرگىزىلەدى جانە ۇسىنىستار اكىمدىكتەردىڭ جانىنان قۇرىلعان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيالاردا قارالادى. باقىلاۋدى تيىسىنشە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جۇرگىزەدى. ەگەر ول مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىسى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن بولسا اكىمدىكتەر دە ابدەن تەكسەرۋگە قۇقىلى.
ەرەجەگە باعىنباساڭىز زاڭمەن جاۋاپ بەرەسىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى 5 شىلدەدەگى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسىنىڭ 145-بابىنا سايكەس تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى زاڭناماسىن بۇزۋ, ياعني مونۋمەنتتى ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ قاعيدالارىن بۇزۋشىلىقتار كەزدەسسە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردى توقتاتادى. سوسىن جەكە تۇلعالارعا – ون, لاۋازىمدى ادامدارعا, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – ەلۋ, ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – ءبىر ءجۇز, ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – ەكى ءجۇز ەلۋ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنادى. زاڭ بارىنە ورتاق.
ەگەر دە مونۋمەنتتىك ونەردىڭ قۇرىلىسى مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگەن بولسا (ماسەلەن, الماتى قالاسىنداعى اباي قۇنانباەۆ, تاراز قالاسىنداعى جامبىل جاباەۆ, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى كەنەسارى ەسكەرتكىشتەرى جانە باسقالار), ولاردى جاڭعىرتۋ ءھام جاڭارتۋ تاريحي-مادەني مۇرا سالاسىنداعى عىلىمي رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارى ارنايى ليتسەنزياسى بار ۇيىمدارمەن جۇرگىزىلەدى.
الايدا ولار مەملەكەتتىك تىزىمدە بولماسا, اكىمدىكتەر م ۇلىكتىك مەنشىگى رەتىندە جالپى جوندەۋ جۇمىستارى ارقىلى جاڭارتادى. سونداي-اق جەرگىلىكتى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ۇيىمدارىنىڭ كۇتىمىندە جانە قاراۋىندا بولادى. مىسال رەتىندە كەلتىرەتىن بولساق, نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورنالاسقان جامبىل جاباەۆ, پانفيلوۆ ەسكەرتكىشتەرى جانە وڭىرلەردەگى وزگە دە ەسكەرتكىشتەر مەملەكەتتىك ءتىزىم وبەكتىلەرى بولىپ تابىلمايدى. سوندىقتان ولارعا كوپ كوڭىل بولە بەرمەيدى.
ءمۇسىن ونەرى – قاستەرلى قارا جۇمىس. ونى تۇعىرعا قوندىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بىرنەشە توننا تارتاتىن قولا ەسكەرتكىشتەن ءسال اقاۋ تابىلسا, بوياپ كەلتىرە سالا المايسىز. ءاربىر شىعارما ءۇشىن اۆتورعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلادى. جۇمىس جىلدان استام ۋاقىتقا جالعاساتىندىقتان, ءىستىڭ بارىسىن سىرتتاعى ادامعا باقىلاۋ قيىن. قولامەن بىرگە قان مەن تەرى قاتار قۇيىلادى. ءبىز تەك كلاسسيكالىق باعىتتاعى مۇسىندەرمەن قاتار, پريميتيۆيزم, كۋبيزم, كونسترۋكتيۆيزم, سيۋررەاليزم, ابستراكتسيونيزم باعىتىنداعى مۇسىندەر ومىرگە كەلسە دەيمىز. بالبال تاستاردان باستالعان تۇركى ءمۇسىن ونەرىنىڭ تاريحى مىڭجىلدىقتارمەن شەكتەسەدى. دەمەك ەۋروپانى ەكى وراپ الاتىنداي قاۋقارىمىز بار. بىزدە نەگىز بار. تەك سوعان مەملەكەت جول اشسا دەيسىڭ.
