بيتكوين – ەكولوگيانىڭ جاۋى ما؟
ماينەرلەرگە قارسى شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزگەن قىتاي ءوز ۇلەسىن 75,5-تەن 46 پايىزعا دەيىن تومەندەتكەن. دەگەنمەن ءالى ءبىرىنشى ورىندا. بيتكوين ماينينگىندە اقش ۇلەسى 4,1-دەن 16,8 پايىزعا ءوسىپتى. ءتورتىنشى ورىندا – رەسەي ورنالاسسا, بەستىكتى يران تۇيىندەگەن.
بيتكويننىڭ نە ەكەنىن ازداپ تۇسىنەمىز: كريپتوۆاليۋتانىڭ ءبىر ءتۇرى. ال ماينگينگ دەگەنىمىز نە؟ اشىق دەرەك كوزدەردەگى اقپاراتقا سۇيەنسەك, كريپتوۆاليۋتا نارىعىنداعى ارلى-بەرلى اعىلىپ جاتقان بيتكويندار ترانزاكتسياسىن (بيتكوينمەن جاسالعان تولەمدەر) باقىلاۋشىلاردى ماينەرلەر دەپ اتايدى. ال باقىلاۋ ءۇشىن ماينەر قۋاتتى سەرۆەرگە, اسا كولەمدى ۆيدەوكارتاعا يە بولۋى كەرەك. ترانزاكتسيانى العاش بولىپ راستاپ ۇلگەرگەن ماينەر بيتكويندى كوبىرەك جيناي تۇسەدى.
CNBC-ءتىڭ حابارلاۋىنشا, ماۋسىم ايىندا قىتاي بيلىگى كريپتوماينەرلەرگە قاتاڭ شەكتەۋلەر جاساپ, ولاردى ەلدەن كەتۋگە ماجبۇرلەگەن. قىتاي بيتكوين ءوندىرىسىنىڭ ەلدە تىم قاتتى بەلەڭ الۋى شەكتەن تىس قارجى تاۋەكەلىن تۋدىرادى دەپ ەسەپتەيدى. ماينەرلەردى ەلدەن قۋعىزعان ەكىنشى سەبەپ – ەكولوگياعا دەگەن الاڭداۋشىلىق. بيتكوين مەن ەكولوگيانىڭ اراسىندا نە بايلانىس بار دەرسىز؟ سەبەپ سول – كريپتوۆاليۋتا وندىرىسىمەن اينالىساتىن ماينەرلەر بۇكىل الەمدەگى ترانزاكتسيالاردى تەكسەرىپ وتىرادى. ال قىتايلىق ماينەرلەرگە مۇنداي جۇمىستى ىستەۋ ءۇشىن جىل سايىن جەتى تەراۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىناتىن اسا ءىرى كومپيۋتەرلىك قۋاتتىلىق, جۇزدەگەن قۇرىلعىدان تۇراتىن «ەلەكتروندى فابريكا» قاجەت. بۇل دەگەنىڭىز ورتاشا 7 اەس وندىرىسىمەن نەمەسە 21,8 ملن كۇن پانەلىنىڭ قۋاتىمەن تەڭ.
1 كۆت/ساعات – 1 تەڭگە
ماينەرلەرگە قارسى قاتاڭ شارالار قولدانعاننان كەيىن ولار كيلوۆاتت-ساعاتىنا 13 تەڭگەدەن تولەيتىن, ءسويتىپ ەلەكتر ەنەرگياسىنا وڭاي قول جەتكىزەتىن قازاقستانعا اۋىسا باستاعان. بىزدە بارلىق وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ 87 پايىزى ورگانيكالىق وتىننىڭ جانۋىنان الىنادى, ونىڭ ىشىندە 70 پايىز – كومىردەن. بۇل, ارينە, تابيعاتقا وراسان زيان تيگىزەدى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ءدال قازىر قازاقستاندا 17 ماينينگ فەرماسى تىركەلگەن. ولار 540 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنىپ وتىر ەكەن. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن پارلامەنتتە ماينينگ فەرمالارى 1 كۆت/ساعات ەلەكتر قۋاتىنا 1 تەڭگە سالىق تولەۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتقان ەدى. جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ۇسىنىستى قۋاتتاعان – كريپتوۆاليۋتا وندىرۋمەن اينالىساتىن فەرمالاردى قوسىمشا سالىق تولەۋگە مىندەتتەيتىن زاڭ جوباسىنا قول قويدى.
مۇنىمەن قويماي, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى ماينەرلەردى ءار توقسان سايىن ەسەپ تاپسىرىپ وتىرۋعا مىندەتتەدى. ەسەپ ءار ايدىڭ بەسىنە دەيىن تاپسىرىلۋى ءتيىس. بۇيرىق 2021 جىلدىڭ 26 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنبەك. بيلىك وكىلدەرى مۇنداي شەكتەۋلەر كولەڭكەلى ماينەرلەردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەسە, بلوكچەيندى جانە داتا-ورتالىقتار يندۋسترياسىن دامىتۋ ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى قازاقستان شەتەلدەن كەلگەن ماينەرلەردەن پايدا كورىپ قالۋدىڭ قامىن جاساپ جاتىر دەيدى.
ماينەرلەر قازاقستاننان دا كەتە مە؟
بيتكوين جاڭالىقتارىنا ارنالعان Forklog جۋرنالىنىڭ جازۋىنشا, BIT Mining Limited ماينينگ كومپانياسى كريپتوۆاليۋتا وندىرىسىنە ارنالعان قۇرىلعىلاردىڭ العاشقى پارتياسىن قازاقستانعا جەتكىزگەن. ەلگە اكەلىنگەن 320 قۇرىلعى 18,2 PH/s (پەتاحەش/سەك) حەشرەيتتى قامتاماسىز ەتپەك. (حەشرەيت – ماينينگ قۇرىلعىلارىنىڭ جالپى ەسەپتەۋ قۋاتتىلىعى). ماينينگ پروتسەسى ءسات سايىن كۇردەلەنىپ جاتقاندىقتان ءبىر سەكۋندتا حەش بىرلىكتەرىن ساناۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ماينەرلەرگە سەكۋندىنا ونداعان مەگاحەشتى ەركىن سانايتىن قۋاتتى قۇرىلعىلار كەرەك. مىسالى, قۋاتتىلىعى 10 MH/s (مەگاحەش/سەك) بولاتىن پروتسەسسور ءبىر سەكۋندتا جەلى كورسەتكەن بارلىق پارامەترلەرگە سايكەس كەلەتىن ءبىر حەشتى تابۋ ءۇشىن 10 ميلليون ءار الۋان ساندار كومبيناتسياسىن تۋىنداتا الادى.
تاعى ءبىر قىتايلىق Canaan كومپانياسى دا 23 ماۋسىمدا قازاقستاندا وزدەرىنىڭ العاشقى ماينينگتىك فەرماسى – Avalon داتا-ورتالىعىنىڭ ىسكە قوسىلعانىن مالىمدەدى. ەندى جاڭا زاڭعا سايكەس شەتەلدىك فەرمالار جوسپارلارىن وزگەرتە مە, ول جاعى ءالى بەيمالىم. جوعارىدا ايتقان ءبىر جىلدىق 4,38 ملرد كيلوۆاتت/ساعات 57 ملرد تەڭگە تابىس اكەلەدى ەكەن. ونىڭ 10-15 ميللياردى جالاقىعا, قۇرىلىس پەن كابەل, باقىلاۋ شكافتارى, ترانسفورماتور سياقتى جەرگىلىكتى ءونىمدى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى. قاۋىمداستىق پرەزيدەنتى الان دوردجيەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن 17 ماينينگ داتا-ورتالىققا 30 شەتەلدىك ينۆەستور قارجى اۋدارعان. ەگەر ەلەكتر ەنەرگياسىنا ارناپ جاڭا سالىق سالىنسا, وندا جىل سايىن ماينەرلەردىڭ بيۋدجەتكە 4,4 ملرد تەڭگە تولەپ وتىرۋىنا تۋرا كەلمەك.
«ماينينگ قۇرىلعىلارى ەكى جارىم, ءۇش جىل كولەمىندە توزا باستايدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ جابدىقتاردى جاڭارتا بەرمەس ءۇشىن 20-25 ملرد تەڭگەگە قايتا ينۆەستيتسيا قۇيۋ كەرەك. جالپى العاندا, قازاقستانداعى ماينينگكە 80 ملرد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا وسى سالىق ەنگىزىلگەن سوڭ ينۆەستورلاردىڭ ءبىر بولىگى اقشا سالۋدان باس تارتىپ, ەل اۋماعىنان كەتىپ قالۋى مۇمكىن, سونىڭ سالدارىنان قازاقستان جىلىنا 10 ملرد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا جوعالتادى», دەيدى دوردجيەۆ.
1 كۆت/ساعاتقا – 1 تەڭگە تولەۋ تۋرالى زاڭدى كوپ ينۆەستور كوتەرە الماي, ناتيجەسىندە ماينەرلەر ەندى وزبەكستانعا قاراي ۇدەرە كوشۋى بەك مۇمكىن ەكەن. تاعى ءبىرازى ءجۇزىن زاڭنان جاسىرىپ, قاشىپ-پىسىپ ارەكەت ەتۋگە كوشۋى ىقتيمال. ينۆەستيتسيانىڭ ازايۋى, بۇل سالاداعى تابىستى, سايكەسىنشە بيۋدجەت ءتۇسىمىن دە ازايتادى. قاۋىمداستىق پرەزيدەنتىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, شامامەن 2 جىلدان سوڭ بيۋدجەت 4,4 ملرد تەڭگەنىڭ ورنىنا 2 ملرد تەڭگە عانا الۋى مۇمكىن. بىرتىندەپ بۇل تسيفر ازايا بەرەدى دەيدى.
«بۇل – دامۋ بانكتەرىندەگى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋعا قول جايماعان بىرەگەي يندۋستريا. ماينينگ شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن دامىدى. قازاقستاندا 500 مۆت تۇتىناتىن ماينەرلەر ونسىز دا زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋدە. ولار شەتەلدە ءوز قىزمەتىن ۇسىنىپ جاتىر. ولار قالاي عانا زاڭسىز جۇمىس ىستەي الماق؟ مۇنداي ءىرى كولەمدە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنا وتىرىپ زاڭسىز جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن دە ەمەس قوي. سالىق سالىپ, ماينەرلەردى كولەڭكەدەن شىعارامىز دەۋ اقىلعا قونىمسىز. كەرىسىنشە, قوسىمشا قاداعالاۋ باستالسا ويىنشىلار كولەڭكەگە كەتە باستايدى», دەيدى الان دوردجيەۆ.
پرەزيدەنت قولدايدى, بىراق...
ماينەرلەردىڭ قازاقستاندا ورنىعۋى نارىققا ءبىراز جاڭاشىلدىق ۇدەرىسىن سىيلاۋى ءھام بىرقاتار پروبلەمانى قوزداتا ءتۇسۋى مۇمكىن. جاڭاشىلدىق ۇدەرىسى دەپ وتىرعانىمىز – قىمباتشىلىق. ماينەرگە اسا كەرەك قۇندى زات – ۆيدەوكارتا. بۇل تاۋار (ونىڭ ىشىندە NVIDIA جانە AMD كارتالارى) كۇرت قىمباتتايدى دەگەن بولجام بار. البەتتە, جالعىز كارتا عانا ەمەس, ءتۇرلى قۇرىلعىلار دا قوسىمشا قۇن قوسادى. تيىمدىلىگىن كورسەتە باستاعان قانداي دا ءبىر سالاعا قاجەتتى ونىمدەردىڭ قىمباتتاۋى – نارىقتا ەجەلدەن بار قۇبىلىس. قوزداۋى مۇمكىن پروبلەما – ەلەكتر ەنەرگياسى. ءيا, بىزدە قازىر ەلەكتر ەنەرگياسى تۇرعىسىنان تاپشىلىق جوق. كەرىسىنشە, پروفيتسيت. قايدا سىيدىرارىمىزدى بىلمەي جاتىرمىز دەمەسەك تە, سوعان ۇقساس احۋال. دەگەنمەن ەلدەگى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ توزىپ تۇرعانى, ونداعى جۇمىسشىلاردىڭ ورتا جاسىنىڭ وتىزدان الدەقاشان اسىپ, ەلۋ-الپىستى ماڭايلاپ قالعانى, سالادا جالاقى تىم تومەن بولعاندىقتان جاس ءارى كاسىبي مامانداردىڭ بارماي جۇرگەنى – سەكتوردىڭ اسا اۋىر قۇلدىراۋ الدىندا تۇرعانىن اڭعارتادى. سوندىقتان ماينەرلەر ءۇشىن قازاقستان جايلى مەكەن بولا قويادى دەۋ ەكىتالاي. دەگەنمەن... دەگەنمەن دەگىزىپ تۇرعان ءبىر جايت بار. ول – پرەزيدەنت ءسوزى. ق.توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا تسيفرلاندىرۋعا بولەك ءسوز ارناپ, ۇكىمەت ونەركاسىپ پەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار اراسىندا التىن كوپىر بولۋى ءتيىس دەدى.
ء«بىز قازاقستاننىڭ «مالىمەتتەردى» وڭدەۋ جانە ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق حابقا اينالۋىنا جاعداي جاسايتىن زاڭدار قابىلدادىق. بىلتىردىڭ وزىندە تسيفرلى ماينينگ ىسىنە 80 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بىراق مۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. ەلىمىزگە الەمدىك الپاۋىت تسيفرلى كومپانيالاردى تارتۋىمىز كەرەك. ايتپەسە وزگە مەملەكەتتەر الدىمىزدى وراپ كەتەدى. بەس جىل ىشىندە وسى سالاعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن 500 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋى قاجەت», دەگەن ەدى.
مىنە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ماينەرلەردى قولدايىق, بەس جىلدا 500 ملرد قارجى تارتايىق دەگەندى ەشقانداي ەمەۋرىنسىز, تىكە ايتىپ وتىر. بۇل ەندى 2020 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ايتىلعان ءسوز. ال ماينەرلەردىڭ ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنعانى ءۇشىن 1 تەڭگە سالىق سالۋ تۋرالى زاڭ – بيىل (2021) ماۋسىمدا قابىلداندى. ماينەرلەر جاڭا زاڭدى قولدامايدى. ولار سالىق سالۋدى – ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسىن قىمباتتاتۋمەن تەڭ دەپ سانايدى. ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىندە جاريالانعان, بىراق اتى-جوندەرىن جاريا ەتپەگەن كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ماينينگ بيزنەسىنىڭ جۇمىسى – قىزمەتتىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 95 پايىزىن قۇرايتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى.
ەگەر بلوكچەين جانە داتا-ورتالىقتار يندۋسترياسىن دامىتۋ قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ايتقانداي ماينەرلەر وسى 1 تەڭگەگە بولا (جاڭا زاڭ) ەلدەن ۇدەرە كوشەر بولسا, وندا پرەزيدەنتتىڭ «تسيفرلى ماينينگتى دامىتايىق» دەگەنى جۇزەگە اسپاي قالۋى دا كادىك.
بيتكويننىڭ قۇنى قانشا؟
21 شىلدەدەگى دەرەك بويىنشا Binance كريپتوبيرجاسىنداعى بيتكوين كۋرسى 32,4 مىڭ دوللارعا جەتكەن. بيىلدىققا قاتتى شارىقتاۋى ءساۋىر ايىندا تىركەلىپ, 1 بيتكوين 65 مىڭ دوللارعا باعالانعان بولاتىن.
ازىرگە ەشبىر مەملەكەت بيتكويندى باقىلاي الاتىن ەمەس. قولجەتىمدى دەرەكتەردە «مۇنداي كريپتوۆاليۋتانى شىعارۋداعى ماقسات تا سول, ەشبىر باسقارۋ ورگانىنىڭ ىرقىنا كونبەيتىن, الەم ەلدەرى ورتاق تۇتىنا الاتىنداي ۆاليۋتا ءتۇرىن شىعارۋ» دەپ ايتىلادى. بيتكويننىڭ نەگىزگى تەحنولوگياسى – ماينينگ. ماينەرلەر ترانزاكتسيالاردى ۆەريفيكاتسيالاپ وتىرادى. ماينەردىڭ كومەگىنسىز باسقا ادامعا اقشا جىبەرىلمەيدى. بيتكوينداردى ەشبىر ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋدا ۇستاي الماۋى – ۆاليۋتانىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرىپ جىبەردى.
