الەم • 26 شىلدە، 2021

شتامدار قاۋپى سەيىلگەن جوق

31 رەت كورسەتىلدى

ستوكگولم. قىتايدا SARS-CoV-2 ۆيرۋسىنىڭ العاش رەت دنك تالداماسى الىنعالى 18 ايدان استى. سول وقيعادان ءبىر اي وتكەن سوڭ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ەڭ قاۋىپتى دەڭگەيدەگى جاھاندىق دابىل قاعىپ، Covid-19 ەپيدەمياسىن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق توتەنشە جاعداي دەپ مالىمدەدى. بىرنەشە اپتادان كەيىن ددۇ الەمدىك پاندەميا باستالعانىن حابارلادى. دەگەنمەن داعدارىستىڭ اياقتالۋىنا ءالى ەرتە. كەرىسىنشە، ۆيرۋس ەۆوليۋتسياسىنىڭ قاۋىپتى كەزەڭىنە اياق باستىق.

باقۋاتتى، تابىسى مول، كو­بى­رەك ۆاكتسينامەن قامتىلعان ەل­دەردە جاعداي وڭالعانىمەن، ۆيرۋستىڭ جاڭا نۇسقالارىمەن كۇرەسۋگە قاراجاتى جەتىسپەيتىن، تابىسى تومەن ەلدەردى ۇمىتسىزدىك بۇلتى تورلادى. جەتى اپتا بويى ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىنىڭ ازايعانىن حابارلاعان ددۇ قازىرگى تاڭدا شارتاراپتىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندە ناۋقاستاردىڭ قايتا وسكەنىن ايتىپ وتىر. مى­سا­لى، 6 شىلدەدەگى اپتالىق ەپي­دەميالىق مالىمەتتە ەۋروپادا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى 30 پايىزعا ارتقانى انىقتالدى. ەۋروپالىق وداق بۇكىل ەرە­سەكتەردىڭ 70 پايىزىن قامتۋعا جەت­كىلىكتى ۆاكتسينا دوزالارىن جەت­كىزدى.

جاھاندىق احۋالدىڭ ناشار­لا­ۋىنىڭ سەبەبى بەلگىلى. قازىر 111 ەلدە انىقتالعان Delta نۇسقاسى بۇرىنعى SARS-CoV-2 شتامدا­رىنا قاراعاندا الدەقايدا جۇق­پا­لى جانە وتە تەز تارالادى. جاڭا نۇسقالاردىڭ پايدا بولۋى بىزگە مىنا ماسەلەنى ەسكە ۇس­تاۋ­دى تالاپ ەتەدى. قولدانعان شارا­لا­رىمىزعا قارسى تۇرا الاتىن، ۋاقىت وتە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن وزگەرەتىن ءتىرى اعزامەن كۇرەسىپ جاتىرمىز.

الفا جانە بەتا نۇسقالا­رى­نان تونگەن قاۋىپ از، بىراق دەلتا نۇسقاسى ەشكىمدى ايار ەمەس. كە­لە­شەكتە جاڭا مۋتاتسيالاردىڭ قانداي بولاتىنىن ەشكىم بولجاي المايدى. انىق ءبىر نارسە بار. ۆيرۋس الەمدە الشاڭ باسىپ جۇر­گەندە جاڭا نۇسقالاردىڭ شى­عا بەرەتىنى ءسوزسىز.

ەۋروپادا جانە سولتۇستىك امەريكادا ۆاكتسينا العان حالىق­تىڭ ۇلەسى ءوسىپ كەلە جاتقاندا شەك­تەۋ تالاپتارى، ماسكا كيۋ جانە باسقا دا كارانتيندىك شارا­لار جەڭىلدەتىلدى. بۇل قادام سات­­سىزدىككە ۇشىراپ، بولجانعان تە­رىس ناتيجەگە اكەلدى. تاياۋدا نيدەرلاند پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتە ەلدە تىركەلگەن ناۋ­قاس­تار سانىنىڭ كۇرت وسكەنى ءۇشىن كەشىرىم سۇراۋعا ءماجبۇر بول­دى. ونىڭ وسىنداي قادامعا بار­عان سوڭعى كوشباسشى بولۋى دا ەكىتالاي.

سوراقىسى، باي ەلدەر باسقا­لار­عا كومەكتەسۋگە ق ۇلىق­سىز. بىر­نەشە مارتە G7 جانە G20 كەز­دەسۋلەرىنەن كەيىن حالىق­ارا­­لىق قوعامداستىق ۆاكتسي­نا­لاردى تەڭ ءبولىسۋدىڭ حا­لىقارالىق ۇيلەستىرۋشى مە­حا­نيزمى – Covid-19 Tools Accelerator (ACT-A) باستاماسىن قار­جىلاندىرۋعا قاجەتتى 16 ميلليارد قاراجاتتى ءالى بول­گەن جوق. بۇل سوما ۇلتتىق ەكو­نو­­ميكانى قولداۋعا جۇم­سال­عان تريل­ليونداعان دوللارمەن سالىس­تىر­عاندا وتە از.

باقۋاتتى ەلدەردەگى احۋال قا­لىپ­قا تۇسە باستاسا، ۆاكتسينالار، رەسپيراتورلار، وتتەگى باللوندارى، تەستىلەۋ مەن تىزبەكتەۋ قۇ­رال­دارى جەتپەي جاتقان باسقا كوپ­تەگەن مەملەكەتتى ۇمىتسىز­دىك جايلاپ بارادى. Delta نۇس­قا­سىنىڭ كۇرت تاراۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ قولدان كەلەتىن قايىرى شامالى. ددۇ-نىڭ Covid-19 بويىنشا تەحنيكالىق جەتەكشىسى 6 شىلدەدە الەمنىڭ بۇكىل بولىگىندە ناۋقاستار سانى تەز كوبەيۋى مۇمكىن. 20-دان استام ەل بار ەكەنىن ەسكەرتتى. اتالعان مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە ۆاك­تسينا سالۋ دەڭگەيى تومەن بول­عان­دىقتان، ءولىم-ءجىتىم كوبەيە­تىنى ءسوزسىز.

جالپى العاندا، جەر شا­رىن­دا­عى حالىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا ۆاكتسينا سالدىرتتى. بۇل قالىپتاسقان احۋالعا قاتتى اسەر ەتەتىندەي كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ەكپەنىڭ جەتكىزىلۋى، نەگىزىنەن، تا­بىسى جوعارى ەلدەردە باسىم. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى پاندەميانى توقتاتۋ ءۇشىن الەمنىڭ 70 پايىزى ۆاكتسينا سالدىرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى اتقاراتىن شارۋا كوپ.

ءيا، ۆاكتسينا ءوندىرىسى تەز ارتىپ كەلەدى. فارماتسەۆتيكا سا­لا­سىن­دا­عى كوشباسشى كومپانيالار بيىل 11 ميلليارد دوزا (الەم حالقىنىڭ 70 پايىزىن قامتۋعا قاجەتتى مولشەر) شىعارۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. بىراق بۇل ءوندىرىس الەم­دەگى باسقا اۋرۋلارمەن كۇ­رە­­سۋ­گە كەرەك. 3-4 ميلليارد ۆاك­تسينانى شىعارۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. Covid-19 ۆاكتسينالارىن شىعارۋ – كۇردەلى پروتسەسس. Pfizer / BioNTech ۆاكتسيناسىنا الەمنىڭ 19 ەلىنەن كەلەتىن 280 قوسپا قاجەت. ءوندىرىستى ۇلعايتۋ بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن 200-گە جۋىق جاڭا تەحنولوگيا ترانسفەرتى كەلىسىمدەرىن تالاپ ەتەدى.

ددۇ مەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى وسىنداي كەلىسىمدەردى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ارەكەت ەتىپ جاتىر. ايتسە دە، ساۋداداعى شەكتەۋلەر مەن ۆاكتسينالاردى بولىسۋدەگى كەدەرگىلەر وزەكتىلىگىن جويعان جوق. جاقىندا ددۇ ۆاكتسينالارعا اسەر ەتەتىن ساۋ­داداعى شەكتەۋلەر سانى پاندەميا باستالعان كەزدەگى 109 كور­سەت­كىش­تەن ازايعانىمەن، ءون­دى­رىستىڭ ءوسۋىن باسەڭدەتەتىن 53 ەرەجە بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

وسى ورايدا، ۇندىستانداعى قايعىلى جاعداي قايتالانباس ءۇشىن كوبىرەك وتتەگى قاجەت. كوپ­جاقتى ينستيتۋتتار مەن ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار نەگىزگى جاھاندىق جەتكىزۋشىلەرمەن ماڭىزدى كەلىسىمدەر جاساستى. بىراق افريكا مەن ازيانىڭ كەيبىر بولىكتەرىندەگى احۋالعا بايلانىستى قاجەتتى وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كوپ نارسە ىستەۋ كەرەك.

سونىمەن قاتار جابدىقتاردى سىناۋ جانە رەتكە كەلتىرۋ ىندەت وشاقتارىن باسقارۋ ءۇشىن دە، جاڭا نۇسقالاردى تاۋىپ، تەز قيمىلداۋ ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءتورت قاۋىپتى نۇسقادان باسقا تاعى ءتورت «كۇدىكتى نۇسقانى» باقىلاپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرى – ليامبدا نۇسقاسى قازىر 29 ەلدە تابىلعان.

نۇسقا پروبلەماسى وسى داع­دارىستىڭ عالامدىق سيپاتىن كورسەتەدى. ۆيرۋس العاش رەت قى­تايدا انىقتالعانىمەن، قا­­ۋىپتى ءتورت نۇسقا الىستان – افريكادان، برازيليادان، ۇلى­بريتانيا مەن ءۇندىستاننان انىق­تالدى. ليامبدا العاش رەت پەرۋدە تىركەلدى. كەلەسى نۇسقا كەز كەلگەن جەردەن شىعۋى مۇم­كىن. سوندىقتان قول قۋ­سى­رىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. ەگەر جاڭا نۇسقالاردىڭ تىركەلۋىنەن ساق­تانعىمىز كەلسە، ۆاك­تسي­نا­لاۋ­عا قاتىستى جاھاندىق كۇش-جىگەردى ەكى ەسە كوبەيتۋىمىز كەرەك.

قازىرگى ۋاقىت – ساياسي كوش­باس­شىلىق سىناعى. بۇكىل مەملەكەت ۆيرۋس ەشكىمگە قاۋىپ تون­دىر­مەيتىندەي بولعانشا، احۋال جاق­سار­ماي­دى دەگەن قاعيدانى بايىپ­تى قابىلداۋى كەرەك. باسقا ەل­دەر­دە­گى ساتسىزدىك پاندەميامەن كۇ­رەستەگى جەتىستىكتىڭ كۇل-تال­قا­نىن شىعارۋى مۇمكىن. سون­دىق­تان بۇعان مۇقيات بولۋ قاجەت.

 

كارل بيلدت،

شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قانشا ادام ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:16

ۇقساس جاڭالىقتار