باقۋاتتى, تابىسى مول, كوبىرەك ۆاكتسينامەن قامتىلعان ەلدەردە جاعداي وڭالعانىمەن, ۆيرۋستىڭ جاڭا نۇسقالارىمەن كۇرەسۋگە قاراجاتى جەتىسپەيتىن, تابىسى تومەن ەلدەردى ۇمىتسىزدىك بۇلتى تورلادى. جەتى اپتا بويى ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىنىڭ ازايعانىن حابارلاعان ددۇ قازىرگى تاڭدا شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ناۋقاستاردىڭ قايتا وسكەنىن ايتىپ وتىر. مىسالى, 6 شىلدەدەگى اپتالىق ەپيدەميالىق مالىمەتتە ەۋروپادا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى 30 پايىزعا ارتقانى انىقتالدى. ەۋروپالىق وداق بۇكىل ەرەسەكتەردىڭ 70 پايىزىن قامتۋعا جەتكىلىكتى ۆاكتسينا دوزالارىن جەتكىزدى.
جاھاندىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنىڭ سەبەبى بەلگىلى. قازىر 111 ەلدە انىقتالعان Delta نۇسقاسى بۇرىنعى SARS-CoV-2 شتامدارىنا قاراعاندا الدەقايدا جۇقپالى جانە وتە تەز تارالادى. جاڭا نۇسقالاردىڭ پايدا بولۋى بىزگە مىنا ماسەلەنى ەسكە ۇستاۋدى تالاپ ەتەدى. قولدانعان شارالارىمىزعا قارسى تۇرا الاتىن, ۋاقىت وتە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن وزگەرەتىن ءتىرى اعزامەن كۇرەسىپ جاتىرمىز.
الفا جانە بەتا نۇسقالارىنان تونگەن قاۋىپ از, بىراق دەلتا نۇسقاسى ەشكىمدى ايار ەمەس. كەلەشەكتە جاڭا مۋتاتسيالاردىڭ قانداي بولاتىنىن ەشكىم بولجاي المايدى. انىق ءبىر نارسە بار. ۆيرۋس الەمدە الشاڭ باسىپ جۇرگەندە جاڭا نۇسقالاردىڭ شىعا بەرەتىنى ءسوزسىز.
ەۋروپادا جانە سولتۇستىك امەريكادا ۆاكتسينا العان حالىقتىڭ ۇلەسى ءوسىپ كەلە جاتقاندا شەكتەۋ تالاپتارى, ماسكا كيۋ جانە باسقا دا كارانتيندىك شارالار جەڭىلدەتىلدى. بۇل قادام ساتسىزدىككە ۇشىراپ, بولجانعان تەرىس ناتيجەگە اكەلدى. تاياۋدا نيدەرلاند پرەمەر-ءمينيسترى مارك ريۋتتە ەلدە تىركەلگەن ناۋقاستار سانىنىڭ كۇرت وسكەنى ءۇشىن كەشىرىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. ونىڭ وسىنداي قادامعا بارعان سوڭعى كوشباسشى بولۋى دا ەكىتالاي.
سوراقىسى, باي ەلدەر باسقالارعا كومەكتەسۋگە ق ۇلىقسىز. بىرنەشە مارتە G7 جانە G20 كەزدەسۋلەرىنەن كەيىن حالىقارالىق قوعامداستىق ۆاكتسينالاردى تەڭ ءبولىسۋدىڭ حالىقارالىق ۇيلەستىرۋشى مەحانيزمى – Covid-19 Tools Accelerator (ACT-A) باستاماسىن قارجىلاندىرۋعا قاجەتتى 16 ميلليارد قاراجاتتى ءالى بولگەن جوق. بۇل سوما ۇلتتىق ەكونوميكانى قولداۋعا جۇمسالعان تريلليونداعان دوللارمەن سالىستىرعاندا وتە از.
باقۋاتتى ەلدەردەگى احۋال قالىپقا تۇسە باستاسا, ۆاكتسينالار, رەسپيراتورلار, وتتەگى باللوندارى, تەستىلەۋ مەن تىزبەكتەۋ قۇرالدارى جەتپەي جاتقان باسقا كوپتەگەن مەملەكەتتى ۇمىتسىزدىك جايلاپ بارادى. Delta نۇسقاسىنىڭ كۇرت تاراۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ قولدان كەلەتىن قايىرى شامالى. ددۇ-نىڭ Covid-19 بويىنشا تەحنيكالىق جەتەكشىسى 6 شىلدەدە الەمنىڭ بۇكىل بولىگىندە ناۋقاستار سانى تەز كوبەيۋى مۇمكىن. 20-دان استام ەل بار ەكەنىن ەسكەرتتى. اتالعان مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە ۆاكتسينا سالۋ دەڭگەيى تومەن بولعاندىقتان, ءولىم-ءجىتىم كوبەيەتىنى ءسوزسىز.
جالپى العاندا, جەر شارىنداعى حالىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا ۆاكتسينا سالدىرتتى. بۇل قالىپتاسقان احۋالعا قاتتى اسەر ەتەتىندەي كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ەكپەنىڭ جەتكىزىلۋى, نەگىزىنەن, تابىسى جوعارى ەلدەردە باسىم. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى پاندەميانى توقتاتۋ ءۇشىن الەمنىڭ 70 پايىزى ۆاكتسينا سالدىرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى اتقاراتىن شارۋا كوپ.
ءيا, ۆاكتسينا ءوندىرىسى تەز ارتىپ كەلەدى. فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى كوشباسشى كومپانيالار بيىل 11 ميلليارد دوزا (الەم حالقىنىڭ 70 پايىزىن قامتۋعا قاجەتتى مولشەر) شىعارۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. بىراق بۇل ءوندىرىس الەمدەگى باسقا اۋرۋلارمەن كۇرەسۋگە كەرەك. 3-4 ميلليارد ۆاكتسينانى شىعارۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. Covid-19 ۆاكتسينالارىن شىعارۋ – كۇردەلى پروتسەسس. Pfizer / BioNTech ۆاكتسيناسىنا الەمنىڭ 19 ەلىنەن كەلەتىن 280 قوسپا قاجەت. ءوندىرىستى ۇلعايتۋ بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن 200-گە جۋىق جاڭا تەحنولوگيا ترانسفەرتى كەلىسىمدەرىن تالاپ ەتەدى.
ددۇ مەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى وسىنداي كەلىسىمدەردى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ارەكەت ەتىپ جاتىر. ايتسە دە, ساۋداداعى شەكتەۋلەر مەن ۆاكتسينالاردى بولىسۋدەگى كەدەرگىلەر وزەكتىلىگىن جويعان جوق. جاقىندا ددۇ ۆاكتسينالارعا اسەر ەتەتىن ساۋداداعى شەكتەۋلەر سانى پاندەميا باستالعان كەزدەگى 109 كورسەتكىشتەن ازايعانىمەن, ءوندىرىستىڭ ءوسۋىن باسەڭدەتەتىن 53 ەرەجە بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
وسى ورايدا, ۇندىستانداعى قايعىلى جاعداي قايتالانباس ءۇشىن كوبىرەك وتتەگى قاجەت. كوپجاقتى ينستيتۋتتار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار نەگىزگى جاھاندىق جەتكىزۋشىلەرمەن ماڭىزدى كەلىسىمدەر جاساستى. بىراق افريكا مەن ازيانىڭ كەيبىر بولىكتەرىندەگى احۋالعا بايلانىستى قاجەتتى وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كوپ نارسە ىستەۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار جابدىقتاردى سىناۋ جانە رەتكە كەلتىرۋ ىندەت وشاقتارىن باسقارۋ ءۇشىن دە, جاڭا نۇسقالاردى تاۋىپ, تەز قيمىلداۋ ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءتورت قاۋىپتى نۇسقادان باسقا تاعى ءتورت «كۇدىكتى نۇسقانى» باقىلاپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرى – ليامبدا نۇسقاسى قازىر 29 ەلدە تابىلعان.
نۇسقا پروبلەماسى وسى داعدارىستىڭ عالامدىق سيپاتىن كورسەتەدى. ۆيرۋس العاش رەت قىتايدا انىقتالعانىمەن, قاۋىپتى ءتورت نۇسقا الىستان – افريكادان, برازيليادان, ۇلىبريتانيا مەن ءۇندىستاننان انىقتالدى. ليامبدا العاش رەت پەرۋدە تىركەلدى. كەلەسى نۇسقا كەز كەلگەن جەردەن شىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. ەگەر جاڭا نۇسقالاردىڭ تىركەلۋىنەن ساقتانعىمىز كەلسە, ۆاكتسينالاۋعا قاتىستى جاھاندىق كۇش-جىگەردى ەكى ەسە كوبەيتۋىمىز كەرەك.
قازىرگى ۋاقىت – ساياسي كوشباسشىلىق سىناعى. بۇكىل مەملەكەت ۆيرۋس ەشكىمگە قاۋىپ توندىرمەيتىندەي بولعانشا, احۋال جاقسارمايدى دەگەن قاعيدانى بايىپتى قابىلداۋى كەرەك. باسقا ەلدەردەگى ساتسىزدىك پاندەميامەن كۇرەستەگى جەتىستىكتىڭ كۇل-تالقانىن شىعارۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇعان مۇقيات بولۋ قاجەت.
كارل بيلدت,
شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
