تاريح • 25 شىلدە، 2021

گەرالديكا - مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرەتىن ماڭىزدى سالا

309 رەت كورسەتىلدى

ەجەلدەن قولدانىلىپ كەلە جاتقان الۋان ءتۇرلى نىشاندار مەن رامىزدەر، گەرالديكالىق بەلگىلەر مەن تاڭبالار ءحى-ءحىى عاسىرلاردا باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە گەربتەرگە اينالدى. كورولدەر سارايلارىندا گەربتەردى جاساپ، ونىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن انىقتايتىن، تىركەيتىن، جۇيەلەيتىن جانە گەرالديكالىق بەلگىلەر مەن ءتۇرلى بوياۋ تۇستەرىن دايىندايتىن مامانداردى «گەرولدتار» دەپ اتاعان. كەيىن ولار گەرالديكا ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن «گەرالديا» مەكەمەلەرىنە بىرىكتىرىلگەن. 

رەسەيدە گەرالديكا ۇعىمى ءحVىىى عاسىردا پايدا بولدى. 1722 جىلى پەتر I قالالىق جانە جەكە گەربتەردى تىركەپ وتىرۋ ءۇشىن سەناتتىڭ جانىنان «گەرالدمەيستەرلىك كەڭسە» قۇردى. گەربتەردى ازىرلەۋ ءىسى رەتكە كەلتىرىلىپ،  عاسىر سوڭىنا قاراي 500 قالالىق گەرب جاسالدى. 1726 جىلى رەسەي عىلىم اكادەمياسى جانىنان «گەرالديكالىق كافەدرا» اشىلدى. قالالىق گەربتەرگە گۋبەرنيالىق جانە ۋەزدىك قامالداردى قوسىپ بەينەلەۋ ءداستۇرى ەنگىزىلدى. 

1731 جىلى قازاق حالقى رەسەيگە بودان بولعاننان كەيىن ەلىمىزدە باسقارۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك-اكىمشىلىك جۇيەسى ورناتىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە پاتشالىق گەربتەردىڭ دامۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. 1867-1868 جىلدارداعى، 1886-1891 جىلدارداعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە قالالىق جانە وبلىستىق گەربتەر پايدا بولدى.

قازاق جەرىندەگى تۇڭعىش رەسەيلىك گەرب – پەتروپاۆل قالاسىنىڭ گەربى 1842 جىلى 7 قىركۇيەكتە رەسمي تۇردە قابىلداندى. پاتشالىق رەسەي يمپەرياسى  كەزىندە قازاق وبلىستارى مەن قالالارىندا بىرىڭعاي پاتشالىق گەرب ۇلگىسى قولدانىلىپ كەلسە، كەڭەس وداعى  تۇسىندا وزگە وداقتاس رەسپۋبليكالار سياقتى،  قازاق كسر-ءنىڭ گەربى دە كسرو گەربىنىڭ كوشىرمەسى رەتىندە جاسالدى.

بۇگىنگى تاڭداعى رەسەيدىڭ «گەرالديكالىق كەڭسەسى» رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان جانە «باس مەملەكەتتىك گەرولدمەيستەر» لاۋازىمى ەنگىزىلگەن. بۇل مىندەتتى گەرالديكالىق كەڭسە توراعاسى اتقارادى. ول پرەزيدەنتكە ەسەپ بەرەدى. ونىڭ قىزمەتىنە گەرالديكالىق بەلگىلەر تالداماسىن جاساۋ، گەرالديكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىن كەڭەس جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ كىرەدى. بۇل – رەسەي گەرالديكا عىلىمىنىڭ پەتر I پاتشادان بەرى ۇزىلمەي، ءداستۇرلى تۇردە جالعاسىپ كەلە جاتقان ەلەۋلى تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسى.

ال قازاقستاندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتاندىرۋ كوميتەتىنىڭ گەرالديكا باسقارماسىنان باسقا، گەرالديكا ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن ۆەدومستۆولىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن وزگە دە ناگرادالار گەرالديكاسى ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا، ساراپتاما كەڭەسى، گەرالديكالىق زەرتتەۋ ورتالىعى جانە ۇلتتىق ورتالىق بار.

مەن 2015 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك رامىزدەر بويىنشا وڭىرلەردىڭ ىشكى ساياسات باسقارمالارىنا، مەملەكەتتىك ستاندارتتاۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتتەرىنە، سەرتيفيكاتتاۋ مەن ستاندارتتاۋ ينستيتۋتتارىنا لەكتسيا-سەمينارلار وتكىزىپ كەلەمىن. جۇمىس بارىسىندا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ گەرالديكالىق قىزمەتىن زەرتتەپ-زەردەلەي كەلە جانە بىرنەشە جىلعى  تاجىريبەم مەن جۇرگىزگەن لەكتسيا-سەمينارلارىمدا جيناقتاعان ماتەريالدارىما تالداۋ، ساراپتاما جاساي وتىرىپ، «تاڭبالى تاستان گەرالديكاعا دەيىن...»  عىلىمي-تانىمدىق كىتابىمدى جازدىم. بۇل ەڭبەگىمدە قازاقستان گەرالديكاسىن دامىتۋ جولدارى كورسەتىلگەن. ولار – مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى زاڭنامانىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ جانە ولاردى قولدانۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ (ماسەلەن، تۋدىڭ ءتۇسى بارلىق جەردە بىردەي بولۋى ت.ب.); پلاگياتپەن كۇرەس جۇرگىزۋ (ەگەر پلاگيات شەتەلدە جاسالسا، وعان قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن ارالاستىرۋ); مەملەكەتتىك رامىزدەردى دايىنداۋ ءوندىرىسى ستاندارتتان الشاق كەتپەۋى ءۇشىن ونىڭ دايىندالۋ پروتسەسىنە باقىلاۋ ۇيىمداستىرۋ; تەحنيكالىق ساراپشى رەتىندە مەملەكەتتىك رامىزدەردى ءوندىرۋشى كاسىپورىن وكىلدەرىمەن شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتۋ; مەملەكەتتىك رامىزدەردى ناسيحاتتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى كوميسسيا قۇرۋ; مەملەكەتتىك رامىزدەردى ءوندىرىپ، ساتۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ، ءار 3 اي سايىن رەيدتىك تەكسەرىستەر جۇرگىزۋ; مەملەكەتتىك رامىزدەردى ءوندىرۋدى ليتسەنزيالاۋ ارقىلى ءتارتىپ ورناتۋ; مەملەكەتتىك رامىزدەر بەينەلەنگەن كادەسىي جانە «برەندتىك» بۇيىمدار شىعارۋ ءىسىن جولعا قويۋ; مەملەكەتتىك رامىزدەردى ءباسپاسوز بەن ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا، كىتاپتاردا، كوركەم فيلمدەردە جانە باسقالاردا كرەاتيۆتى تۇردە، IT تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ، بەلسەندى ناسيحاتتاۋ; جىل سايىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءارتۇرلى دەڭگەيدە بايقاۋلار وتكىزۋ جانە باسقالار. سونىمەن قاتار قازاقستاندا گەرالديستەر دايارلايتىن ارنايى جوعارى وقۋ ورنى بولماعاندىقتان، رەسەيدىڭ
م.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن كەلىسىمشارت جاساسۋ ارقىلى كاسىبي مامانداردى دايارلاۋ ءىسىن جولعا قويۋ.

ءادىلىن ايتۋ كەرەك، گەرالديكا سالاسىنداعى بىرقاتار ماسەلە ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك رامىزدەردى دايىنداۋ بويىنشا بارلىق ليتسەنزياتقا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ، بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك ەلتاڭبا مەن مەملەكەتتىك تۋ دايىنداۋعا 64 ليتسەنزيا بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 25 ليتسەنزيات قىزمەتتى جۇزەگە اسىرعانىن راستاعان،  26 ليتسەنزيات تاپسىرىستىڭ بولماۋى سەبەبىنەن ءوز قىزمەتىن توقتاتقان، 6 ليتسەنزيات قىزمەتىنىڭ توقتاتىلعانى تۋرالى رەسمي تۇردە حاباردار ەتىپ، قۇجاتتارىن قايتارىپ بەرگەن. سونىمەن قاتار 7 ليتسەنزياتتىڭ زاڭدى مەكەنجايىن وزگەرتكەنى انىقتالعان. مۇنداي جاعدايدا ولارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىس قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىمەن بىرلەسىپ جالعاستىرىلۋ ۇستىندە.

قازىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەملەكەتتىك رامىزدەردى وندىرۋگە قاتىستى ءونىمنىڭ قازاقستاندا جاسالعانى تۋرالى سەرتيفيكاتى جانە ماستەر-مودەلدەرى مەن ەتالوندىق ۇلگىسىنىڭ مىندەتتى بولۋى جونىندەگى تالاپتاردى كۇشەيتەتىن بۇيرىق ازىرلەدى. بيىلعى 14 مامىردا ۇكىمەت جانىنداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن رەتتەۋشىلىك اسەردى تالداۋ ماقۇلدانىپ، نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ جوباسى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا كەلىسۋگە جىبەرىلدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تەكسەرۋلەر مەن پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ جۇرگىزۋگە موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعىنا سايكەس مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ رەسمي وندىرۋشىلەرىنە جوسپارلى تەكسەرىستەر شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋگە جاريالانعان موراتوري اياقتالعاندا جۇرگىزىلەدى. بۇل ەل اۋماعىندا ليتسەنزيالانباعان يمپورتتىق تاۋارلاردى (مەملەكەتتىك رامىزدەردى وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن) اينالىمنان جەدەل الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

2015 جىلى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاراپىنان جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ ناتيجەسى بويىنشا 14 وبلىستىڭ 9-ىندا، 3 مەگاپوليستىڭ 3-ەۋىندە، 87 قالانىڭ 33-ىندە جەرگىلىكتى اكىمنىڭ نەمەسە ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلگەن رەسمي گەربتەر بارلىعى انىقتالدى. ايتكەنمەن، بۇل گەربتەردىڭ بارلىعى دا ءتيىستى اكىمدەردىڭ  قالاۋىمەن جانە ولاردىڭ تالعامدارىنا ساي جاسالعان. اكىمدەردىڭ وسىلايشا ء«وز بەتىمەن تۇيە ايداۋىنا»، بىرىنشىدەن، اكىمشىلىك-اۋماقتىق گەربتەرگە قاتىستى زاڭمەن بەكىتىلگەن ارنايى نورمالار مەن ەرەجەلەردىڭ بولماۋى، ەكىنشىدەن، جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەن مەملەكەتتىك ءستيلدى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بۇلجىتپاي ساقتاۋ مەن ورىنداۋدى تالاپ ەتەتىن بىرەگەي تۇجىرىمدامانىڭ جوقتىعى سەبەپ بولىپ وتىر.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس، اۋىل، كەنت، اۋىلدىق وكرۋگ، قالا ىشىندەگى اۋدان، قالا، وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە قالالار گەربىن بەكىتۋ ماسەلەسى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى (اكىمدىك) جانە جەرگىلىكتى وكىلەتتى ء(ماسليحات) ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ال ءىس جۇزىندە جاعداي باسقاشا. ماسەلەن، پاۆلودار، اقتوبە، ورال، تالدىقورعان قالالارىنىڭ گەربتەرى جەرگىلىكتى ءماسليحات شەشىمىمەن بەكىتىلسە، اتىراۋ، ريددەر  قالالارىنىڭ گەربتەرى اكىمنىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلگەن. پريوزەرسك، قاراجال قالالاردىڭ گەربتەرى بايقاۋ كوميسسياسىنىڭ ۇيعارىمىمەن قابىلدانعان. وسىعان وراي، اۋىل، كەنت، اۋىلدىق وكرۋگ، قالا ىشىندەگى اۋدان، قالا، وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە قالالاردىڭ گەربتەرىن بەكىتۋ ءىسى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ (اكىمدىك) ەمەس، وكىلەتتى ورگاننىڭ ء(ماسليحات) قۇزىرەتىنە بەرىلگەنى ءجون.

ويتكەنى ءبىر قالانىڭ ءماسليحاتى بەكىتكەن گەربتى ەكىنشى ءبىر قالانىڭ اكىمدىگىنىڭ جوققا شىعارۋ فاكتىلەرى كەزدەسىپ قالىپ جاتىر. مىسالى، 2015 جىلى پاۆلودار قالالىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن قابىلدانعان قالا گەربىن 2016 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ اكىمدىگى «زاڭسىز» دەپ تانىعان. سوندا قالاي؟ ءبىر-بىرىمەن كورشىلەس وتىرعان ەكى وبلىس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىن ەكى ءتۇرلى تۇسىنىكپەن پايدالانعان بولىپ وتىر ما؟ بۇعان قوسا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى وسكەمەن، ريددەر، زىريان قالالارىنىڭ گەربتەرى تۇسىنىكسىز جاعدايدا بىرىنەن سوڭ ءبىرى زاڭدى كۇشتەرىن جويعان. بۇل گەربتەر ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا زامان تالابىنا ساي جاڭارتىلعان ەدى. 

تاياۋدا وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمدىگى: «قالادا گەرب بولۋى زاڭمەن رەتتەلمەگەندىكتەن...» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ، ونى لوگوتيپكە اۋىستىرۋعا شەشىم قابىلداپتى. مۇلدە كۇلكىلى جاعداي. لوگوتيپ دەگەنىمىز – كومپانيالاردىڭ «ساۋدا بەلگىسى» ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە «قالادا گەرب ەمەس، لوگوتيپ بولۋى كەرەك» دەگەن قاعيدانى قالا اكىمدىگى قاي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىدەن الىپ وتىر ەكەن؟! گەرب پەن لوگوتيپتىڭ ەكى بولەك ۇعىم ەكەنىن گەرالديكادان از دا بولسا ساۋاتى بار كىسى بىلۋگە ءتيىس ەدى...

البەتتە، ءار قالانىڭ ءوز گەربى بولۋى – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۋعان قالاسىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمىن وياتادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا سەمەي قالاسىن «تاريحي ورتالىق» دەپ اتادى. وعان قۋانىپ قالدىق. الايدا الاش وردا تۋ تىككەن، اباي، شاكارىم، مۇحتارداي دانالارىمەن ماقتاناتىن كيەلى قالانىڭ 30 جىل بويىنا ءبىر گەربكە جارىماي وتىرعانى كوڭىلگە قاياۋ سالادى...

ەڭ باستىسى – زايىرلى مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ ەلتاڭباسىن، تۋىن، گيمنىن ەشكىمگە قورلاتپايدى. زاڭمەن دە، يدەولوگيامەن دە قورعايدى. وسى ورايدا مەنى قىنجىلتاتىنى – بىزدە گەرالديكا تۋرالى زاڭ بار دا، يدەولوگيا جوق. گەرالديكالىق باسقارما بار دا، گەرالديست جوق. رەسپۋبليكالىق كوميسسيادا دا، ساراپتاما كەڭەسى مەن گەرالديكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىندا دا، ۇلتتىق ورتالىقتا دا بىردە-ءبىر گەرالديست مامان جوق. بۇعان قوسا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى گەرالديكالىق باسقارما مەن ساراپتاما كەڭەسىنىڭ جانە گەرالديكالىق ورتالىقتىڭ، سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق كوميسسيا مەن ۇلتتىق ورتالىقتىڭ دا ەش زاڭدىق نە قۇقىقتىق فۋنكتسيالارى جوق. ماسەلەن، ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قاتىستى ءوز فۋنكتسيالارىن ورىنداۋمەن عانا شەكتەلەدى دە، ءارى قارايعى جۇمىس پروتسەسىندە ارقايسىسى بەيتاراپ ساياسات ۇستانادى. وسىعان بايلانىستى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نەمەسە پارلامەنتى جانىنان اتالعان قۇزىرلى مينيسترلىكتەر مەن باسقا دا وكىلەتتى ورگانداردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ، باعىت-باعدار بەرەتىن زاڭدىق ءارى قۇقىقتىق مارتەبەگە يە «گەرالديكالىق كەڭسە» قۇرۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. ول پرەزيدەنتكە نەمەسە پارلامەنتكە ەسەپ بەرۋگە ءتيىس. مۇنداي مەملەكەتتىك قۇرىلىم الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ بارىندە بار، بىزدە دە بولۋى كەرەك.

ايدىن رىسبەك ۇلى،

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەملەكەتتىك رامىزدەر جانە گەرالديكالىق بەلگىلەر ماسەلەلەرى جونىندەگى ساراپتاما كەڭەسىنىڭ گەرالديست-ساراپشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار