دينانىڭ ءومىر جولى وتە كۇردەلى, تاعدىرى سىناققا تولى. اللا تاعالا تۇلا بويىنا تىلسىم ونەر دارىتقان كۇيشى ءحىح عاسىرداعى قازاق قوعامىندا ايەل بالاسىنىڭ باسىندا كەزدەسەتىن سان-ءتۇرلى قيىندىقتىڭ ءبارىن جەڭىپ شىعىپ, جەكە تۇلعا رەتىندە وزىنە جۇكتەلگەن اماناتتى كەلەشەك ۇرپاققا امان تاپسىردى دەپ ويلايمىز. ول امانات – قازاق كۇيى, دومبىرا شاناعىنداعى تىلسىم دۇنيە بولاتىن.
ارينە, وسى كۇنگە دەيىن دينا كۇيشى تۋرالى جازىلعان اقپارات كوپ-اق. 1937 جىلى احمەت جۇبانوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن سماعۇل كوشەكباەۆ استراحان ولكەسىنە كەلىپ, 76 جاستاعى دينانى كوندىرىپ, الماتىعا الىپ كەتكەن ساتىنەن باستاپ كۇيشى حالىقتىڭ, ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ كوز الدىندا بولدى. 1938 جىلى 23 ساۋىردە «سوتسياليستيچەسكايا الما-اتا» گازەتىندە دينانىڭ قۇرمانعازى تۋرالى «ۇستاز» دەگەن ماقالاسى جارىق كورسە, احمەت جۇبانوۆ «كۇي اناسىنىڭ» ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى بىرنەشە ەڭبەك جازدى. دينا ومىردەن وتكەن سوڭ ەكى جىلدان كەيىن, 1957 جىلى «قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان» ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ «دينا» اتتى كىتابى جارىق كوردى. كەيىن دە كۇيشىنىڭ زامانداستارى مەن ۇرپاقتارى, تاريحشى عالىمدار مەن ونەر زەرتتەۋشىلەرى جازعان ماقالالاردا قيساپ جوق. ءبىز وسىلاردى بارىنشا ءسۇزىپ ءوتىپ جانە بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم بولعان ارحيۆ قۇجاتتارىن اقتارىپ, دينا كۇيشىنىڭ ادامي بولمىسىن, ءومىر جولىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىستىق.
تۋعان ولكە, وسكەن ورتاسى
وسى كەزگە دەيىنگى دەرەكتەردىڭ بارىندە دينا كۇيشى 1861 جىلى دۇنيەگە كەلگەنىن كورسەتەدى. بۇل شەشەمىزدىڭ ءوز ايتۋىنان جازىلعان بولسا كەرەك. بوكەي ورداسىندا مەتىركە جۇرگىزۋ, ارحيۆ ءىسى جاڭگىر حان داۋىرىنەن باستالعانىن ەسكەرسەك, بولاشاقتا ناقتى قۇجات تا تابىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.
دينا دۇنيەگە كەلگەن ءوڭىر – سول كەزدەگى استراحان گۋبەرناسىنا قاراستى ىشكى قازاق ورداسىنىڭ نارىن قيسىمىنا جاتاتىن بەكەتاي قۇمى. بۇل قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭاقالا اۋدانى اۋماعىندا. كەڭ بايتاق جەردى الىپ جاتقان نارىن قۇمىنداعى بەكەتاي, جيدەلى, جارقياق قونىستارى – ءحىح عاسىردىڭ باسىنان بەرى قىزىلعۇرت, بەسقاسقا بەرىش, تولەڭگىت, كەردەرى رۋلارىنىڭ ارالاس-قۇرالاس ءوسىپ-ونگەن مەكەنى بولاتىن. مۇنى بۇگىندە ۋفا, استراحان ارحيۆتەرىندە ساقتالعان بوكەيلىك مەشىتتەرىنىڭ مەتىركە كىتاپتارىنان ايقىن كورۋگە بولادى.
دينانىڭ اكەسى كەنجە شال ۇلى – رۋى تولەڭگىت, ورتا شارۋالى ادام بولسا كەرەك. اناسىنىڭ ەسىمى – ءجانيحا. احمەت جۇبانوۆ جازبالارىندا كەنجەنىڭ جاسىندا پالۋان بولعانى, ات باپتاپ, دومبىرا دا تارتقانى, ۇيىنەن اپتالاپ, ايلاپ كەتىپ قالاتىنى تۋرالى ايتىلادى. اتاقتى كۇيشى قۇرمانعازى مەن كەنجە دوس-جار ادام بولعان, «ايجان قىز» كۇيىن اۆتوردان ۇيرەنىپ, ديناعا العاش ۇيرەتكەن – اكەسى كورىنەدى.
ورال قالاسىنىڭ تۇرعىنى, دينانىڭ قوڭىر ەسىمدى قىزىنان تۋعان جيەنى, 1944 جىلى تۋعان باعيلا بيشاەۆانىڭ ايتۋىنشا, دينانىڭ اكەسى كەنجە – ەكى ايەل العان كىسى ەكەن. ءبىرىنشى ايەلىنەن بەس قىز, ءبىر بالا بولىپتى. «مەنىڭ ەسىمدە قالعانى – سالتانات, تويجان, دينا, سوسىن مالاي دەگەن ۇل بالا. كەنجەنىڭ ەكىنشى ايەلىنەن شىنياز, شەرنياز دەگەن بالالار بولعان. بۇل بالالاردىڭ تاعدىرىن بىلمەدىم. سوناۋ الاساپىران جىلدارى بۇلار جان-جاققا بوسىپ, قالماق قىرىنا دەيىن اسقان كورىنەدى. مىنا ساراتوۆ وبلىسىنىڭ العاي (الەكساندروۆ گاي) دەگەن جەرىندە بۋدەنوۆكا دەگەن اۋىل بولعان, سول جەرگە بارعان ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامىنان ءبىر كىسى: «دينا مەنىڭ نەمەرە اپام ەدى, ۇرپاقتارى بار ما؟» دەپ سۇراپتى. مۇمكىن سول شاشىلىپ كەتكەن تۋىستارىنىڭ ءبىرى شىعار» دەيدى باعيلا اپاي.
اتىراۋلىق بەلگىلى تاريحشى امانكەلدى شامعونوۆ دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ تەگى, ۇرپاقتارى تۋرالى كوپ ىزدەنىپ, بىرنەشە ماقالا جازعان. «دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ تەگى تۋرالى نە بىلەمىز؟» اتتى ەڭبەگىندە عالىم كۇيشىنىڭ رۋى تولەڭگىت ەمەس, تورە بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە ايتادى. بۇعان دالەل رەتىندە «كەڭەس وكىمەتى تورە تۇقىمدارىن مەيلىنشە قۋدالادى. ولاردى جەر اۋداردى نەمەسە اتتى. ...اياۋسىز جازالاۋدان بوي تاسالاعان كوپتەگەن تورەلەر رۋ تاڭبالارىنىڭ بىردەي ەكەندىگىن پايدالانىپ, وزدەرىن تولەڭگىت رۋىنانبىز دەي باستادى» دەيدى. دەگەنمەن, دينانىڭ تولەڭگىت ەكەنى شەجىرە دەرەكتەرىندە دە, توڭكەرىستەن بۇرىنعى ارحيۆ قۇجاتتارىندا دا انىق جازىلعان.
ايتپاقشى, 1897 جىلعى مەتىركە قۇجاتىنان كەنجە شال ۇلىنىڭ ايجان ەسىمدى قىزى بولعانىن بىلدىك. سول جىلى ميزان ايىنىڭ 6-سىندا كەردەرى قۇلتاي ءمۇسىرالى قوجامۇرات ۇلى مەن تولەڭگىت ايجان كەنجەقىزىنىڭ شاڭىراعىندا مارجان ەسىمدى قىز بالا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. بۇل كەزدە ولار قامىس-سامار قيسىمىنىڭ №10 اۋىلىندا تۇرعان.
قۇرمانعازى مەن دينا قاشان كەزدەستى؟
جوعارىدا احمەت جۇبانوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنىپ, كۇيشى قۇرمانعازى مەن كەنجەنىڭ دوس-جار ادام بولعانىن ايتتىق. ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ «دينا» كىتابىندا قۇرمانعازى كەنجەنى العاش رەت تەكە جارمەڭكەسىندە پالۋاندار كۇرەسىندە كورگەنىن جازادى.
«1870 جىلى قۇرمانعازى كەنجەنىڭ اۋىلىنا كەلىپ, ون جاسار كەرەمەت دومبىراشى بار دەگەندى ەستيدى دە, كەنجەنىڭ ۇيىنە كەلەدى. كىشكەنە قىزدىڭ دومبىراسىن تىڭداپ, حالىق يسسكۋستۆاسىن دامىتاتىن تاعى ءبىر ادامنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە شەكسىز قۋانادى. قۇرمانعازى كەنجەدەن اتاقتى دومبىراشىلاردىڭ سايىسى بولاتىن جەرلەرگە دينانى ەرتىپ جۇرۋگە رۇقسات سۇرايدى. ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا, دينا توعىز جىل بويى, ياعني ون سەگىزگە تولعانعا دەيىن قۇرمانعازىمەن ءجيى كەزدەسىپ, جيىندارعا ەرىپ بارىپ جۇرەدى, كوپتەگەن اتاقتى دومبىراشىلارمەن كەزدەسەدى» دەپ جازادى احمەت جۇبانوۆ.
باتىس قازاقستان وبلىستىق «وكتيابر تۋى» گازەتىنىڭ 1957 جىلى 27 تامىزدا شىققان №171 (8418) سانىندا ءماجيت جادانوۆتىڭ «حالىق كومپوزيتورى تۋرالى ەستەلىكتەر» اتتى ماقالاسى باسىلعان. وندا اۆتور جاڭاقالادا تۇراتىن 85 جاستاعى مىرزاعالي كاشەنوۆتىڭ قۇرمانعازى تۋرالى ەستەلىگىن كەلتىرەدى:
«مەن قۇرمانعازى ساعىرباەۆتى دينانىڭ اكەسى كەنجە دەگەن قارتتىڭ ۇيىندە كوردىم. ول كەزدە مەن جاڭا اتقا شاباتىن 8-9 جاسار بالا ەدىم. قۇرمانعازى تولىق دەنەلى, ساقالدى, ەداۋىر جاسقا كەلىپ قالعان, باسىندا قارا ەلتىرىدەن تىگىلگەن دوڭگەلەك بوركى بار ادام ەكەن. بىراق ۇستىندەگى كيىمى جۇپىنى. سوندىقتان بولسا كەرەك, بايلار وعان «كوكتۋلاق» دەگەن قوسالقى ات قويىپتى. قۇرمانعازى كەنجەنىڭ ۇيىندە وتىرىپ جان سەزىمىن وياتقانداي اسەرلى كۇيلەرىن تارتتى جانە وسى ساپارىندا ديناعا دومبىراسىن بەرىپ كەتىپتى» دەيدى.
مىرزاعالي كاشەنوۆ 1872 جىلى تۋعان بولسا, جوعارىداعى وقيعا 1880-1881 جىلدارى بولسا كەرەك. ەگەر كۇيشى 1861 جىلى تۋعان دەسەك, بۇل ونىڭ بويجەتكەن, 19-20 جاسقا كەلىپ قالعان كەزى.
ءبىر قىزىعى, دينانىڭ 1938 جىلى «سوتسياليستيچەسكايا الما-اتا» گازەتىندە باسىلعان «ۋچيتەل» ماقالاسىندا «قۇرمانعازىنى العاش كورگەندە مەنىڭ جاسىم وتىزدا بولاتىن» دەپ جازادى. كۇيشىنىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدىڭ وزىندە قۇرمانعازى 60 جاس شاماسىنداعى قارت بولعان. « ۇلى ۇستازبەن دوستىعىم 11 جىلعا سوزىلدى, ءار كەزدەسكەن سايىن كۇي ونەرىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, كوپ نارسە ۇيرەندىم» دەيدى دينا.
دينانىڭ وتباسى
بۇعان دەيىن جازىلعان دەرەكتەر مەن ەستەلىكتەردىڭ بارىندە دينانى «19 جاسىندا بەسقاسقا بەرىش اۋىلىنا ۇزاتىلعان ەكەن» دەپ جازادى. احمەت جۇبانوۆ, عافۋرا بيسەنوۆا, قارشىعا احمەدياروۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك جازبالارىندا ءدال وسى 1880 جىلدى كورسەتەدى.
دينانىڭ العاشقى كۇيەۋى – نۇرپەيىس ماقات ۇلى دەگەن كىسى. ول بەسقاسقا بەرىشتىڭ مۇراتباي اتاسىنان تارايدى. شەجىرە دەرەكتەرىندە مۇراتبايدان – ەرعازى, ودان – كۇنجارىق پەن ايجارىق. كۇنجارىقتان – ماقات, يسا, تۇرمان, ەسىم دەگەن بالالار تۋعان. ماقاتتان – نۇرپەيىس, نۇرالى (شاپەك), سارىباي ەسىمدى بالالار بولعان.
ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا, ماقات باي بولعان. بۇل شىندىققا سايادى. ءبىز استراحان ارحيۆىنەن 1865 جىلى قاۋىستىڭ 15-ىندە ماقات كۇنجارىق ۇلىنىڭ 51 جاسىندا 16 جاسار قۇندىز ەسىمدى قىزدى توقالدىققا الىپ, قالىڭمالىنا 8 سيىر, ءبىر جىلقى, ءبىر تۇيە بەرگەن قۇجاتىن كەزىكتىردىك.
مىنە, دينا كۇيشى اۋەلى وسى نۇرپەيىس ماقات ۇلىنا, ول قايتىس بولعان سوڭ قاينىسى نۇرالىعا نەكەلەنگەن. كۇيشىنىڭ نەمەرەسى بالجان جۇرىنبايقىزى ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە «العاشقى كۇيەۋى نۇرپەيىس ماقات ۇلى دينادان 7 جاس ۇلكەن ەكەن» دەيدى.
ءبىز استراحان وبلىستىق ءارحيۆى قورىندا ساقتالعان بوكەي ورداسى مەشىتتەرىنىڭ مەتىركە داپتەرلەرىنەن دينا كۇيشى مەن ونىڭ اينالاسىنا قاتىستى كەيبىر قۇجاتتاردى تاۋىپ الدىق. بۇل بىزگە وسى كەزگە دەيىن جاڭساق ايتىلىپ كەلگەن كەيبىر مالىمەتتى تۇزەتۋگە كومەكتەستى.
ماسەلەن, نۇرپەيىس ماقات ۇلى دينادان 7 جاس ەمەس, 19 جاسقا ۇلكەن ەكەن. جانە نۇرپەيىستىڭ ديناعا دەيىن دە ايەلى بولعان.
«استراحان گۋبەرناسى ىشكى قازاق ورداسىن باسقارۋشى ۋاقىتشا كەڭەستىڭ قۇرامىنداعى نارىن قيسىمى №2 ستارشىندىقتا 1893 جىلى دۇنيەگە كەلگەندەر, نەكەگە وتىرعاندار, اجىراسقاندار جانە قايتىس بولعاندار تۋرالى مەتىركەلىك جازبالار» دەپ اتالاتىن ىستە (اوما, F-1115 Op-1 D-510) مىناداي جولدار بار:
«1893 جىلى قاۋىس ايىنىڭ 4-ءى كۇنى نارىن قيسىمى №2 ءبولىمى بەرىش رۋى بەسقاسقا تايپالىق نۇرپەيىس ماقات ۇلىنىڭ قىزى جامال قامىس سامار قيسىمى تانا رۋى سۇڭعات ىزتىلەۋ ۇلىنا نەكە قىلىندى, جىگىت – 24-تە, قىز 19-دا».
بۇل قۇجاتقا قاراعاندا جامال نۇرپەيىسقىزى 1874 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, ياعني بۇل كەزدە 13 جاستاعى دينا ونىڭ اناسى بولا المايتىنى انىق.
تاعى ءبىر قۇجاتتا «نۇرپەيىس ماقات ۇلى 1894 جىلى حۇت ايىنىڭ 12-ءسى كۇنى 52 جاسىندا جوتەل اۋرۋىنان وفات بولىپ, بەكەتايدا جەرلەندى, اتاسى ماقات كۇنجارىق ۇلى» (اوما, F-1115, Op-1, D-524) دەپ جازىلعان. ياعني نۇرپەيىستىڭ تۋعان جىلى 1842 جىل بولادى, دينادان 19 جاسقا ۇلكەن ەكەن دەۋىمىزدىڭ دالەلى وسى.
ۇرپاقتارىنىڭ ەستەلىگىندە نۇرپەيىستىڭ اتتان قۇلاعان جاراقاتىنان قايتىس بولعانى ايتىلادى. كۇيەۋى قايتىس بولعاندا دينا اياعى اۋىر قالعان ەكەن دەلىنەدى.
بۇل ارحيۆ قۇجاتىمەن دە دالەلدەنىپ تۇر. جوعارىدا اتالعان استراحان ارحيۆىندەگى №1115 قور, №1 ءتىزىم, №524 ىستە: «ەر بالا عالي جەدىنىڭ 15-ىندە بەكەتايدا تۋدى, اتاسى بەرىش رۋى بەسقاسقا تايپاسى نۇرپەيىس ماقات ۇلى, اناسى دينا كەنجەقىزى» دەپ كورسەتىلگەن.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا بۇل دۇنيەگە كەلگەن – جۇرىنباي بولسا كەرەك. ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى عالي بولعانىمەن, «اكەدەن ىشتە قالعان جۇرىن (جۇرناق)» دەپ, جۇرىنباي اتالىپ كەتكەن سياقتى. بۇل پىكىردى بالجان نۇرپەيىسقىزى بىرنەشە رەت ايتىپ وتكەن. ءتىپتى دينانىڭ «جۇرىنباي, ىشتە قالعان جۇرناق ەدىڭ» دەپ كەلەتىن ولەڭى دە بولىپتى.
ءبىر قىزىعى, كەيىنگى دەرەكتەردە جۇرىنباي 1885 جىلى تۋعان دەلىنەدى. بىراق جوعارىداعى ارحيۆ دەرەگى كۇمانسىز دەپ ويلايمىز.
بۇدان كەيىن كوپ ۇزاماي دينانى امەڭگەرلىك جولىمەن قايىن ءىنىسى نۇرالىعا قوسقان. ەستەلىكتەردە «شاپەك» - كۇيەۋىنە دينانىڭ قويعان ەسىمى دەلىنەدى, بىراق نۇرالى ودان بۇرىن دا سول اتپەن اتالىپ جۇرگەنىن تومەندەگى قۇجاتتان بايقايمىز. استراحان ارحيۆىنەن الىنعان جازبانى تولىق كەلتىرەيىك:
1895 جىلعى 30 حامالداعى جازبا:
«نارىن قيسىملىق №2 ءبولىمنىڭ تولەڭگىت رۋعى كەنجە شالۇعلىنىڭ قىزى تۇل حاتۋن دينا ەسىملى ولىق (وسى – ق.ق.) ءبولىمنىڭ شافەك ماقاتۇعلىنا نيكاح ولىندى. عاقاد يۇرتكەن اتاسى كەنجە شالۇعلى حاتۋن تارافىنان ءھام اتاسى ماقات يىگىت تارافىنان, زاۋجايننىڭ لافازان رازىلىقلارىنىڭ شاحادلارى تورعاي ۇسەنۇعلى ءھام جانقوجا قۇلۇعلى تامعام // سالدىم. ءماھىر مۋسامماسى ون سوم كۇمىش كۇيەۋ زاممەسىندە قالدى, بۇ شارتە رازى ولۋب حاتۋن كىشى دينا تامعا سالدى ءھام ۋاكىل اتاسى كەنجە تامعا سالدى. ءھام نيكاح ءۇچىن 25 تيىن كۇمىش الىندى. ماھىرگە كەفىل ولىب ۇسەنۇعلى تامعا // سالدى. يمام مولدا جۇردىبەكۇعلى» - بۇل جولداردى قازىرگى قازاق تىلىنە سالساق, كەنجە شال ۇلىنىڭ قىزى, جەسىر ايەل دينانى شاپەك ماقات ۇلىنا نەكەلەگەن, نەكە راسىمىنە قىز تاراپىنان اكەسى كەنجە, كۇيەۋ تاراپىنان اكەسى ماقات قاتىسقان. جۇبايلاردىڭ ءوز رازىلىعىمەن شىققاندىعىنا كۋا بولىپ تورعاي ۇسەن ۇلى مەن جانقۇجا قۇل ۇلى رۋ تاڭبالارىن سالعان. قالىڭمال رەتىندە 10 سوم كۇمىس اتالعان. نەكە قۇتپاسىن بەلگىلى مولدا, احۋن جۇبان جۇردىبەك ۇلى قيعان.
دينانىڭ قوڭىر ەسىمدى قىزىنان تۋعان جيەنى باعيلا بيشاەۆا ءوز ەستەلىگىندە: «دينا شەشەمىز نارىن قۇمىنىڭ قۋانىش قوجا دەگەن ءبىر قويناۋىندا تۋعان. ءبىزدىڭ ەستۋىمىزشە, العاشقى كۇيەۋى نۇرپەيىس اتتان قۇلاپ قايتىس بولعان. ولاردىڭ اكەسى ماقات – باي بولعان كىسى ەكەن. نۇرپەيىستىڭ ءىنىسى نۇرالى, ونى جۇرت «شاپەك» دەپ اتاپ كەتكەن. سول شاپەكتىڭ بالاسى جوق ەكەن. نۇرپەيىس قايتىپ, دينا جەسىر قالعان سوڭ شاپەكتىڭ ايەلى ۇلمەكەن كۇيەۋىنە «امەڭگەرلىك جولمەن دينانى ال» دەپ ءوزى ايتىپتى. ءسويتىپ, دينادان تۋعان شاپەكتىڭ بالالارىن ۇلمەكەن ءوزى باعىپتى. بالالار ۇلمەكەندى «مايشەشە» دەپ اتاعان كورىنەدى. ءتىپتى مەنىڭ شەشەم قوڭىر دا اناسىن ءوز اتىمەن, دينا دەپ اتايتىن» دەيدى.
2018 جىلى قىركۇيەك ايىندا جاڭاقالا ءوڭىرىنىڭ ولكەتانۋشىلارىمەن بىرگە بەكەتاي قۇمىن ارالاعان ەدىك. قازىرگى اتىراۋ وبلىسى يساتاي اۋدانى تۇششىقۇدىق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ايباس دەگەن قۇمعا تاياۋ ماڭدا, باتىس قازاقستان وبلىسىمەن شەكارادا شاپەك توبەسى دەگەن جەر ءالى بار ەكەن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار وسى شاپەكتى «دينا كۇيشىنىڭ كەلىن بولىپ تۇسكەن جەرى» دەپ كورسەتتى. وسى جەرگە 2019 جىلى اۋىل باسشىلارى مۇتيعوللا ءناسيحانوۆ پەن ءمادي وتەعاليەۆتىڭ باستاماسىمەن ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلعان, وندا «بۇل جەرگە ۇلى كۇيشى دينا نۇرپەيىسوۆا 1894 جىلى كەلىن بولىپ تۇسكەن» دەپ جازىلعان.
دينادان تۋعان بالالار
جازۋشى-ولكەتانۋشى ءلاتيفوللا قاپاشەۆ كۇيشىنىڭ نەمەرەسى بالجان جۇرىنبايقىزىنا سىلتەمە جاساپ, دينا قوس كۇيەۋىنەن 8 ۇل, 5 قىز تاپقانىن, ۇزىن سانى 13 قۇرساق كوتەرگەنىن جازعان. سونىڭ ىشىندە نۇرپەيىستەن – جامال مەن قايىرلى (قايروش) ەسىمدى قىز, جۇرىنباي دەگەن ۇل دەلىنەدى.
جامال نۇرپەيىسقىزىنىڭ دينادان تۋماعانىن جوعارىدا كەلتىردىك. ونىڭ كەيىنگى تاعدىرى بىزگە بەلگىسىز. ال ەكىنشى قىز تۋرالى عينيات جۇماشەۆ, قايىرلى جۇماعازيەۆ, ءماجيت مۇحتاروۆ قۇراستىرعان «بەرىش رۋىنىڭ قاراتوقاي, ەسەنعۇل, قۇلكەش اتالارى» اتتى جيناقتا (اتىراۋ, 2000) «قايروش سوعىس جىلدارىندا, الدە ودان كەيىن ورالدىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا اتاقتى ساۋىنشى بولىپ, اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىنە شاقىرىلىپ, ماسكەۋدەن وردەن العان كىسى ەكەن» دەپ جازادى. ءدال وسى كىتاپتا جامال مەن قايروشتى «نۇرپەيىستىڭ دينادان بۇرىنعى ايەلىنەن قالعان» دەپ انىق ايتىلعان.
نەمەرەسى بالجاننىڭ ايتۋىنشا, دينا شاپەكتەن 11 قۇرساق كوتەرگەن, ول بالالاردىڭ كوبى جاستاي شەتىنەگەن. «مەنىڭ ەسىمدە قالعان قىزدارىنىڭ اتتارى باقتىلى, ساليحا, قوڭىر, ۇلدارىنىڭ ەسىمى – تورەمۇرات, قاتيمۇرات, قاجىمۇرات, عابدولمۇرات. عابدولمۇراتتى «مۇرات» دەۋشى ەدىك, 1902-1974 جىلدارى ءومىر ءسۇردى» دەپ جازادى بالجان اپاي.
دينادان تۋعان بالالاردىڭ ىشىندە جۇرىنباي مەن مۇرات (تورەمۇرات, تولەمۇرات, كەيدە عابدولمۇرات), باقتىلى مەن قوڭىر جايلى دەرەكتەر كوبىرەك ساقتالعان.
- جۇرىنباي نۇرپەيىس ۇلى (1895-1946)
ءبىز جوعارىدا جۇرىنبايدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى عالي ەكەنىن, 1895 جىلى جەدى ايىنىڭ 15-ىندە دۇنيەگە كەلگەنىن ايتتىق.
جۇرىنباي 1916 جىلى مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الىنعان, دينانىڭ «ون التىنشى جىل» («نابور») دەگەن كۇيى وسى وقيعاعا ارنالعان.
«مەنىڭ اكەم جۇرىنباي, ىنىلەرى مۇرات پەن قاجەن, جۇرىنبايدىڭ ۇلكەن ۇلى قوجاحمەت تورتەۋى 1941 جىلى سوعىسقا الىنىپ, 1946 جىلى جۇرىنباي مەن مۇرات ەلگە ورالدى. قاجەن مەن قوجاحمەت قايتپادى. اكەم جۇرىنباي جارالى بولىپ كەلگەن ەدى, سول جىلى ناۋرىز ايىندا قايتىس بولدى. ول كەزدە ءبىز استراحان وبلىسىنداعى ازاۋ اۋىلىندا تۇراتىنبىز, اكەمىز سول جەردە جەرلەندى. جۇرىنبايدان – قوجاحمەت (1921-1941), اقجان (1929-1999), تىلەكقابىل (1932-1945), بالجان (1936-2015) ەسىمدى بالالار بولعان. تىلەكقابىل 1945 جىلى سۋعا كەتىپ قايتىس بولدى. اكەمىز قايتىس بولعان سوڭ تۋعان شەشەمىز قايشا, اعجان مەن بالجان, نەمەرەسى – قوجاحمەتتىڭ قىزى گۇلجان قالدىق. 1946 جىلى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا اكەمىزدىڭ ءىنىسى مۇرات ءبىزدى كوشىرىپ, الماتىعا الىپ كەلدى. سول كەزدەن باستاپ مۇرات كوكەمىزدىڭ قامقورلىعىندا, شەشەمىزدىڭ ۇرپاعى رەتىندە ءبارىمىز ءبىر ۇيدە تۇردىق» دەپ جازادى بالجان جۇرىنبايقىزى.
1992 جىلى جۇرىنبايدىڭ قابىرىن ۇرپاقتارى استراحان وبلىسى كراسنويار اۋدانى ازاۋ اۋىلىنداعى سەيىتقالي زيراتىنان قايتادان تاۋىپ, 1993 جىلى تەمىردەن قورشاۋ ورناتىپ, ءمارمارتاستان ەسكەرتكىش بەلگى قويعان.
جۇرىنباي ۇلى قوجاحمەتتەن – گۇلجان (1940) ەسىمدى قىز قالعان. رەسەيدىڭ «مەموريال ودب» سايتىندا نۇرپەيىسوۆ قوجاحمەتتىڭ 1921 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى جاڭاقالا اۋدانى تەلمان كولحوزىندا تۋعانى, 1940 جىلى 25 قازاندا استراحان وبلىسى مارفين اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەرگە الىنعانى, 1941 جىلى جەلتوقساندا حابارسىز كەتكەنى تۋرالى مالىمەت بار.
اقجان جۇرىنبايقىزى الماتىدا, دينانىڭ قولىندا بولىپ, م.مامەتوۆا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, ونەر سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. بىرنەشە مارتە اقىندار ايتىسىنا قاتىناسقان, جاقسى دومبىراشى بولعان. اقتوبەلىك قۋانىشەۆ شاڭعىتباي دەگەن ازاماتقا تۇرمىسقا شىعىپ, 5 پەرزەنت سۇيگەن. ءبىر ۇلى تولەگەن قۋانىشەۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولعان. 1999 جىلى اقتوبە قالاسىندا قايتىس بولعان. (سۋرەتتە اقجان جۇرىنبايقىزى مەن نيەتقالي وتەگەن ۇلى. 1947 جىل, الماتى).
بالجان جۇرىنبايقىزى الماتىدا قازاق قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن, بيولوگيا-گەوگرافيا پاندەرىنىڭ مۇعالىمى, قىزىلوردا وبلىسى قازالى قالاسىنا تۇرمىسقا شىعىپ, سول جەردە ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن. قازاق سسر اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتانعان. 2 ۇل, 1 قىزدىڭ اناسى.
جۇرىنباي ۇلى قوجاحمەتتەن گۇلجان (1940) ەسىمدى جالعىز قىز قالعان, اقتوبە قالاسىنا تۇرمىسقا شىققان, ۇستاز.
- باقتىلى شاپەكقىزى (1897-1971)
جوعارىدا ايتقان استراحان ارحيۆىندەگى تاعى ءبىر قۇجاتتا 1897 جىلى 15 جەدىدە بەكەتايدا باقتىلى دەگەن قىز بالا دۇنيەگە كەلگەنى تىركەلگەن, «اتاسى بەرىش رۋى بەسقاسقا تايپاسى شاپەك ماقات ۇلى, اناسى دينا كەنجەقىزى» دەپ جازادى نارىن قيسىمىنداعى №2 اۋىل مەشىتىنىڭ يمامى جۇبان جۇردىبەك ۇلى. (اوما, قور №1115, ءتىزىم №1, ءىس №550). باقتىلى شاپەكقىزى كەردەرى وتەگەن جەكسەمبى ۇلىنا (1889-1981) شىققان, باتىس قازاقستان وبلىسى جاڭاقالا اۋدانى كوپجاسار اۋىلىندا ءومىر سۇرگەن.
باقتىلى شاپەكقىزى مەن وتەگەننەن – كۇڭكا (1913 ج.ت.) ءۇمىت (1915 ج.ت.) جۇماعالي (1921 ج.ت.), ۇلمەكەن (1923 ج.ت.), نيەتقالي (1926 ج.ت.), ءناسىپ (1928 ج.ت.) رىستى (1930 ج.ت.) ەسىمدى بالالار بولعان. جۇماعالي ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان, نيەتقالي دا مايداندا بولىپ, ەلگە امان كەلگەن.
- مەنىڭ اكەم نيەتقالي سوعىستان كەيىن الماتىدا, دينا اجەمىزدىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىعان. باقتىلى اجەم دومبىرا تارتا بىلەتىن, بىراق اسا شەبەر ەمەس ەدى. ال اكەم دومبىرادا جاقسى وينادى, ءتىپتى 1947-1948 جىلدارى الماتى وبلىستىق فيلارمونياسىندا قىزمەت ەتىپتى. كەيىن اۋىلدا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولدى, - دەيدى ورالدىق دارىبەك وتەگەنوۆ. ول «دينا» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇرىپ, ءبىراز جىلدان بەرى كۇيشى مۇراسىن ناسيحاتتاپ ءجۇر.
1967 جىلى 8 مامىر كۇنى تۇسىرىلگەن مىنا سۋرەتتە ورال وبلىسى جاڭاقالا اۋدانى جاڭاتالاپ كەڭشارى كوركەمونەرپازدارىنان قۇرىلعان ۇلت اسپاپتارى وركەسترى بەينەلەنگەن. الدىڭعى قاتاردا اق جاۋلىقپەن دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ بەينەسىندە وتىرعان – باقتىلى شاپەكقىزى.
«باقتىلى اجەم ەركە, مىنەزى تەنتەك بولعان. سوعىستان كەيىنگى جىلدار بولسا كەرەك, الماتىعا, اناسىنىڭ ۇيىنە بارىپ وتىرىپ:
- ءاي, سەن كەمپىر, ماعان نەگە كۇي شىعارمايسىڭ؟ ۇلكەن قىزىڭ مەن ەمەس پە؟ – دەپتى ازىلدەپ دينا شەشەسىنە.
- باقتىلىجان, سەن امانسىڭ, جولداسىڭ بار, بىرەۋ بولسا دا بالاڭ قالدى. قوڭىرجاننىڭ كورگەن بەينەتى كوپ, الماتىعا دا كەلە المايدى. ول بايعۇستى ەندى كورەم بە, كورمەيمىن بە؟! قانشا عۇمىرىم قالدى دەيسىڭ؟! – دەپ كوزىنە جاس العان ەكەن كۇيشى.
بۇل سۋرەتتە سولدان وڭعا قاراي: مۇرات شاپەك ۇلى, دينا كۇيشى, باقتىلى شاپەكقىزى, كەلىنى ورىنجان (مۇراتتىڭ ايەلى), كۇيشىنىڭ جيەنى نيەتقالي وتەگەن ۇلى.
«باقتىلى اجەم قايتارىندا «شاكە, شاكە» دەپ جاتتى. «اكەسىن شاقىرىپ جاتىر, كەتەتىن شىعار» دەدى وتەگەن اتام. بۇل 1971 جىلعى 5 شىلدە بولاتىن. اجەمىزدىڭ زيراتى كوپجاسار اۋىلىندا» دەيدى دارىبەك وتەگەنوۆ.
- قوڭىر شاپەكقىزى (1899-1967)
دينانىڭ «اسەمقوڭىر» كۇيى وسى قىزىنا ارنالعان. كەيبىر اڭگىمەلەردە دينانىڭ اسەم جانە قوڭىر دەگەن قىزدارى بولعان دەگەن قاتە دەرەك كەزدەسەدى.
قوڭىر نۇرالىقىزى 1899 جىلى بەكەتاي قۇمىندا تۋعان. ول 16 جاسقا تولعاندا ءبىر باي 1 تۇيە, 1 ات, 1 سيىر بەرمەك بولىپ, توقالدىققا سۇراعان ەكەن. شاپەك العاشىندا بەرۋگە كەلىسەدى. بىراق سول كەزدە ءبىر جەزدەسى ارالاسىپ, «ايدالاداعى بىرەۋگە ەكىنشى ايەل بولعانشا, ءوزىمنىڭ بالدىزىما الىپ بەرەم» دەيدى. ءسويتىپ قوڭىر 1915-1916 جىلدارى ءوزىنىڭ بولەسىنە, رۋى كەردەرى سەيىتقازى دەگەن جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان ەكەن. سەيىتقازى الاساپىران جىلدارى تەڭىز كاسىپشىلىگىنە جۇمىسقا كەتىپ, وتباسىنان اداسىپ قالعان. 1930 جىلدار شاماسىندا جاڭاقالاعا, كوپجاسار اۋىلىنا كەلىپ, قوڭىردىڭ اپاسى باقتىلىنىڭ ۇيىندە اۋىرىپ قايتىس بولىپتى.
«1920 جىلداردىڭ ءىشى بولسا كەرەك, نارىن قۇمىنداعى قازاقتاردى ورال وبلىسىنىڭ وزگە وڭىرلەرىنە, اسىرەسە كازاكتاردان بوساپ قالعان جەرلەرگە كوشىرۋ, جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى بولعان. وسىنداي سەبەپپەن قوڭىردىڭ اۋىلى دا جايىق بويىنا, ءىلبىشىن ماڭىنا قونىس اۋدارعان. جاڭا جەردە ولارعا كولحوز قۇرىپ, مال بەرىپ, جاعدايىن جاساعان. الايدا قۇم ادامدارى جاڭا جەرگە ۇيرەنبەي, ءتۇن ىشىندە كەيىن قاشىپ كەتىپتى. قوڭىر شەشەمىز «سيىرعا جۇگىمىزدى ارتتىق تا, بەرگەن مالىن قالدىرىپ, ەشتەڭە الماي, ءتۇن ىشىندە قۇم جاققا تارتىپ وتىردىق» دەپ ەسكە الادى ەكەن. ءسويتىپ بۇرىن جايلاعان بەكەتاي قۇمى, №12, 24 اۋىلداردىڭ جەرىنە جەتىپ, كەيىن سول جەردە سەرىكتىك قۇرىپ, 1952 جىلى قايتا كوشىرگەنشە وتىرعان» دەيدى قوڭىردان تۋعان باعيلا اپاي.
قوڭىردىڭ ەكىنشى كۇيەۋى قايىرجان دا كەردەرى رۋىنان. جالپى بەسقاسقا مەن كەردەرى اۋىلدارى ۇنەمى قوڭسى قونىپ, قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, ەجەلدەن ارالاس-قۇرالاس بولعان اۋىل ەكەن.
قوڭىردان – ءاجايىپ, سۇلتان دەگەن ەكى ۇل, اكيما, باعيلا دەگەن ەكى قىز بولعان.
1922 جىلى تۋعان ءاجايىپ ۇلى وتان سوعىسىنان قايتپاعان, ۇرپاعى جوق.
1929 جىلى تۋعان اكيما قىزى اقتاۋ جاعىنا تۇرمىسقا شىققان, «1985-1990 جىلدارعا دەيىن حابارلاسىپ تۇردىق» دەيدى باعيلا اپاي.
1936 جىلعى سۇلتان دەگەن ۇلى 2012 جىلى قايتىس بولعان. ودان جالعىز مارجان دەگەن قىز بولعان. سۇلتان دومبىرا شەرتىپ, اۋىل-اۋدان ارالىق كونتسەرتتەرگە شىعىپ, وركەسترگە قوسىلىپ جۇرگەن. بىراق ونەر قۋماي, اۋىلدا قاراپايىم تىرلىك كەشكەن.
قوڭىردان تۋعان كەنجە قىزدىڭ ەسىمى – باعيلا, 1944 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن كوزى اقاۋلى بولىپ, كەيىن مۇلدەم كورمەي قالعان. بىراق وتە زەردەلى, ناعاشى اجەسى, ودان تاراعان ۇرپاقتار تۋرالى مول دەرەك بەرگەن كىسى.
قوڭىردىڭ وتباسى 1952 جىلى نارىن قۇمىن جايلاعان حالىقتى پوليگونعا بايلانىستى كوشىرگەندە, قازىرگى قازتالوۆ اۋدانىنىڭ قاراوبا اۋىلىنا ورنالاستىرعان. ول كىسى سوۆحوزدا ساۋىنشى, پىشەنشى بولىپ, 1967 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. دينانىڭ «اسەم قوڭىر» كۇيى وسى قىزىنا ارنالعان, باعيلانىڭ ايتۋىنشا, ساعىنىشتان, قىزىنىڭ قيىن تاعدىرىنا اياۋشىلىقتان شىققان. «ەكى رەت تۇرمىسقا شىقتى, تاعدىرى قالاي بولدى دەپ ۋايىمداعان شىعار» دەيدى باعيلا اپاي.
قوڭىر شاپەكقىزى 1967 جىلى ورال وبلىسى قازتالوۆ اۋدانى قاراوبا اۋىلىندا قايتىس بولدى, زيراتى اقشىراق دەگەن جەردە.
- ساليحا شاپەكقىزى (؟؟؟-1955)
ساليحا تۋرالى كوپ دەرەك جوق. دينادان تۋعان بالالار قاتارىندا ايتىلعانىمەن, ازىرگە قاي جىلى دۇنيەگە كەلگەنىن انىقتاي المادىق. «ساليحا دەگەن قىزى استراحان جاعىنا تۇرمىسقا شىققان, 1955 جىلدارى قايتىس بولىپ كەتكەن» دەيدى باعيلا اپاي.
- مۇرات نۇرپەيىسوۆ (1903-1974)
مۇراتتىڭ تولىق ەسىمى بىردە تورەمۇرات, بىردە عابدولمۇرات, بىردە تولەمۇرات دەپ بەرىلىپ جۇر. بىراق قۇجاتتاردا تەك مۇرات دەپ جازىلعان.
مۇرات نۇرپەيىسوۆ – دينا شەشەمىزدىڭ ۇنەمى جانىندا بولعان, ەڭ جاقىن جۇرگەن بالاسى. «پودۆيگ نارودا» سايتىندا نۇرپەيىسوۆ مۇرات شاپەك ۇلىنىڭ 1903 جىلى ورال وبلىسى جاڭاقالا اۋدانى بەكەتاي اۋىلىندا تۋعانى, 1941 جىلدان اسكەر قاتارىندا بولىپ, 1944 جىلى 24 ساۋىردە «زا بوەۆىە زاسلۋگي» («ۇرىستاعى ەڭبەگى ءۇشىن») مەدالىمەن, 1944 جىلى 14 قىركۇيەكتە «ەرلىگى ءۇشىن» («زا وتۆاگۋ») مەدالىمەن, 1945 جىلى 22 ناۋرىزدا ءىىى دارەجەلى داڭق وردەنىمەن ماراپاتتالعانى كورسەتىلگەن.
سوعىستان امان-ەسەن كەلگەن سوڭ الماتىدا, دينانىڭ قاسىندا بولعان. 1946 جىلى استراحاندا ۇلكەن ۇل جۇرىنباي دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, مۇرات ەلگە كەلىپ, جۇرىنبايدىڭ ايەلى قايشانى, قىزدارى اقجان مەن بالجاندى, قوجاحمەتتىڭ قىزى گۇلجاندى الماتىعا كوشىرىپ الىپ كەتكەن.
«سول ساپارىندا مۇرات ناعاشىم اپا-جەزدەسىنىڭ, ياعني مەنىڭ اتام وتەگەننىڭ ۇيىندە ءبىر ايداي جاتىپتى. ول نارىنداعى قاراشوقى دەگەن قۇم ەكەن» دەيدى دارىبەك نيەتقالي ۇلى.
«1947 جىلى جۇرىمباي اكەمىز قايتىس بولعاننان كەيىن دينا اجەمىزدىڭ جۇمساۋىمەن مۇرات (قابدولمۇرات) ءبىزدى الماتىعا كوشىرىپ الىپ كەتتى. ءبىز ورال ارقىلى كوشتىك. جولشىباي جاڭاقالانىڭ 24, 8 اۋىلدارىنىڭ ۇستىمەن جۇردىك. ول جەردە ءبىزدىڭ بەسقاسقا اعايىندارىمىز كوپ ەكەن. ولار ءبىزدى وزدەرىنىڭ ات-كولىكتەرىمەن ورالعا جەتكىزىپ تاستادى» - بۇل بالجان جۇرىنبايقىزىنىڭ ەستەلىگى.
«مۇرات (تولەمۇرات) شاپەك ۇلى نۇرپەيىسوۆ سوعىستا ەرلىكپەن شايقاستى. جاۋىنگەر م.نۇرپەيىسوۆ 1941 جىلى مايدانعا ءوز ەركىمەن اتتانىپ, جاۋدى جەڭگەنشە ايانباي سوعىستى. مۇرات شاپەك ۇلى «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالىمەن, جاۋىنگەرلىك ايبىننىڭ ەڭ جوعارى وردەنى – «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. مايداننان ورالعاننان كەيىن م.نۇرپەيىسوۆ ۇزاق ۋاقىت كسرو ءىىم ورگاندارىندا جۇمىس ىستەدى» دەپ جازادى ولكەتانۋشى اسىلبەك سيتاليەۆ.
مۇراتتىڭ العاشقى جولداسى ورىنجاننان بالا بولماپتى. كەيىن الماتايعا ۇيلەنەدى دە نۇرلان, جاسۇلان, باقتىعۇل ەسىمدى ۇلدارى, كاريما اتتى قىزى ومىرگە كەلگەن. نۇرلان مەن جاسۇلان دۇنيەدەن ەرتەرەك وتكەن, ال باقتىعۇل (1956) مەن كاريما (1958) الماتى قالاسىندا تۇرادى.
ءبىر قىزىعى, مۇرات ەگدە تارتقان شاعىندا ەلگە كەلىپ, باتىس قازاقستان وبلىسى جاڭاقالا اۋدانى كوپجاسار اۋىلىندا تۇرعان. «الماتىنى جەرسىنبەي, ەلدى ساعىنىپ, «بەكەتايدىڭ جامان شەگەيىندە ولسەم» دەپ ارماندايدى ەكەن» دەپ باعيلا بيشاەۆا اپاي ەسكە الادى. ال دارىبەك وتەگەنوۆ مۇرات ناعاشىسىنىڭ باقتىلى اپايىمەن كورشى تۇرعانىن, بىراق ايەلى اۋىلعا ۇيرەنىسە الماي, الماتىعا كەرى كوشكەنىن ايتادى. ول 1974 جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن وتكەن.
- قاجەن نۇرپەيىسوۆ (1916-1941)
بالجان جۇرىنبايقىزى ءوز ەستەلىكتەرىندە دينادان تۋعان مۇراتتى «كەنجە بالا» دەپ كورسەتەدى. بىراق ۇلى وتان سوعىسىنان قايتپاي قالعان قاجەن نۇرپەيىسوۆ 1916 جىلى تۋعان. ياعني مۇراتتان كىشى. قاجەننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى – قاجىمۇرات بولسا كەرەك.
«مەموريال وبد» سايتىندا حاجەن نۇرپەيىسوۆتىڭ 1916 جىلى دۇنيەگە كەلگەنى, استراحان وبلىسى كراسنويار اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان 1940 جىلى 8 شىلدەدە اسكەرگە الىنعانى, 1941 جىلى شىلدەدە حابارسىز كەتكەنى ايتىلادى. استراحان وبلىسى كراسنىي يار اۋىلىندا تۇرعان ايەلى بالسان نۇرپەيىسوۆاعا 1941 جىلى قازان ايىندا «قارا قاعاز» جىبەرىلگەن.
دينانىڭ جۇرگەن جەرلەرى
دينا كۇيشىنىڭ 1937 جىلى استراحان ولكەسىنەن الماتىعا اتتانعانعا دەيىنگى ءومىر جولى تولىق زەرتتەلدى دەپ ايتۋ قيىن. ماقالامىزدىڭ باسىندا كورسەتكەنىمىزدەي, كۇيشىنىڭ قۇرمانعازىمەن جولىققان ۋاقىتىندا دا بىرىزدىلىك جوق. تەك استراحان ارحيۆىنەن تابىلعان مەتىركەلىك مالىمەتتەر عانا ناقتى قۇجات, كۇمانسىز دەرەك رەتىندە قابىلدانسا كەرەك. وسىعان وراي ءوز بولجامىمىزدى دا ايتا كەتەيىك.
بىرىنشىدەن, وسى كەزگە دەيىن قاعازعا تۇسكەن بارلىق جازبادا دينا 1861 جىلى تۋعان, 19 جاسىندا (ياعني 1880 جىلى) تۇرمىسقا شىققان دەلىنەدى. بىراق ءبىز دينانىڭ العاشقى كۇيەۋى نۇرپەيىستىڭ 1894 جىلى دۇنيەدەن وتكەنىن, ونىڭ ىشتە قالعان ۇلى جۇرىنباي سول جىلى دۇنيەگە كەلگەنىن انىقتاپ وتىرمىز. وسىعان قاراپ دينانىڭ ءومىربايانىندا ون شاقتى جىلداي جاڭىلىس بار-اۋ دەگەن كۇمانىمىزدى جاسىرا المايمىز. ارحيۆ دەرەكتەرىن ءالى دە اقتارسا, كۇيشىنىڭ تۋعان, العاش ۇزاتىلعان جىلدارىنا قاتىستى مالىمەتتەر تابىلۋى ابدەن مۇمكىن.
تاعى ءبىر قىزىق مالىمەت – باعيلا اپايدىڭ ايتۋىنشا, شاپەك ورتا شارۋالى بولسا دا اجەپتاۋىر كولەمدى جەرى بولعان كورىنەدى. دينا شاپەككە تيگەنىمەن, ءوز ءۇيىن جىقپاعان, بالا-شاعاسىمەن بولەك تۇرعان.
اتىراۋلىق ولكەتانۋشى مۇتيعوللا ءناسيحانوۆ «وركەندى ءوڭىر» گازەتىنىڭ 2015 جىلعى 3 ناۋرىزداعى سانىندا «قۇم نارىن قوينىنا بۇككەن سىرلار» اتتى ماقالا جاريالاعان. ماقالادا قۇسايىن جۇماعالي ۇلى دەگەن اقساقال: «مەنىڭ انام ءمادينا – بەسقاسقا بەرىشتىڭ قىزى ەدى. بالا كەزىندە دينا شەشەمىزدى كورگەن. «بالالارى كوپ, تۇرمىسى كەدەي بولدى. دينا شەشەمىز ەل ارالاپ, توي-تومالاقتا كۇي تارتاتىن. داۋلەتى بار ادامدار سوعىم بەرىپ, جازدا قوي اتاپ, قۇرمەت قىلۋشى ەدى. شاپەك اتامىز جۋاس كىسى بولعان, دينانىڭ كۇي تارتۋىنا قارسى بولماي, كەرىسىنشە قولداپ وتىرعان» دەگەن ەستەلىگىن ايتقان.
ەستەلىك يەسى 1920 جىلدارى نارىن قۇمىندا بولعان الاپات اشتىق كەزىندە دينا مەن شاپەك ءبىر-بىرىنەن اجىراپ, دينا استراحان جاعىندا كولحوزعا كىرگەن ۇلكەن ۇلى جۇرىنبايدى ساعالاپ كەتكەنىن ايتادى. «بۇل 1921 جىل بولسا كەرەك» دەيدى اۆتور.
1920 جىلداردىڭ ورتاسىندا بوكەيلىكتە اشارشىلىق بولىپ, ەل قاتتى قينالعانى راس. سول جىلدارى ۇكىمەت ورىندارى قۇمداعى قازاقتاردىڭ ءبىر بولىگىن اق كازاكتاردان بوساپ قالعان شەجىن ولكەسىنە – قازىرگى تاسقالا اۋدانى اۋماعىنا ورنالاستىرعان. «1928 جىلى دينا اق تۇيەسىمەن كەلىپ, ستەپنويدىڭ №4 فەرماسى زامسينگە ءبىر قىس قىستاپ كەتىپتى, ۇلكەندەردەن ەستىدىم» دەيدى تاسقالالىق اقساقال ءابۋحان قايىروۆ. بۇل دەرەكتىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرە المادىق.
ايتپاقشى, 2002 جىلى «انا ءتىلى» گازەتىنە ءۇمىت داۋلەتقاليقىزى دەگەن كىسىنىڭ سۇقباتى شىعىپ, ەلدى ءبىر شۋلاتقان بولاتىن. وندا اڭگىمەشى: «سوناۋ ءبىر جىلدارى امەڭگەرلىكپەن اتاستىرىلعان كۇيەۋى شاپەك پەن بايبىشەسىنەن شەتقاقپايلىق كورگەن دينا شەشەيدى قۇرمانعازى ىزدەپ كەلىپ, قامقورلىعىنا الىپتى. بالا-شاعاسىمەن كوشىرىپ اكەتىپ, كاسپي تەڭىزىنە جاقىن, ءبىر وزەن اڭعارىنداعى جەرتولەگە ورنالاستىرىپتى. بۇل ءبىر جاعىنان شەشەيدىڭ شارۋاسىنا قاراسقانى بولسا, ەكىنشى جاعىنان ەكى ءدۇلدۇلدىڭ ارمانسىز كۇي جارىستىرعان عاجاپ مەزگىلدەرى بولسا كەرەك...» دەپ تولعايدى. سوسىن دينا شەشەيدىڭ دۇنيەدەن وتەر الدىندا وزىنە عانا سىر ەتىپ: ء«ۇمىت قاراعىم, قۇدايدان جاسىرماعاندى ادامنان جاسىرىپ نە قىلايىن, قۇرمانعازى اتاڭنان مەنىڭ ءبىر بالام بولدى. ول جاسىندا سۋعا كەتتى» دەپ ايتقانىن جاريالاعان.
ارينە, بۇل دەرەك كەزىندە دينانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جانە حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ, ءباسپاسوز بەتىندە ءتۇرلى تالقىلاۋ بولعانى راس. ۇلى كۇيشىلەر, ۇستاز بەن شاكىرت اتانعان تاريحي تۇلعالاردىڭ اراسىن اشىنالىقپەن جالعاعان ارزان اڭگىمەگە ناقتى تاريحي دەرەكپەن دە نۇكتە قويۋدىڭ رەتى كەلگەندەي. ياعني دينا شەشەمىز شاپەككە جاڭادان قوسىلىپ, باقتىلى قىزىنا جەرىك بولىپ جۇرگەندە, قۇرمانعازى بابامىز 1896 جىلى 73 جاسىندا استراحان وڭىرىندەگى التىنجار اۋىلىندا دۇنيەدەن وتكەن بولاتىن. وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام دەگەن وسى دا.
P.S. دينا فەنومەنى, ونىڭ مۋزىكالىق تالانتى تۋرالى احمەت جۇبانوۆ, عافۋرا بيسەنوۆا, قارشىعا احمەدياروۆ سەكىلدى ونەرتانۋشى مارعاسقالار تالاي-تالاي ماقالا جازدى. شىنىندا دا تەك قازاق ورتاسىندا عانا ەمەس, الەمنىڭ وزىق ەلدەرىندە دە ايەل قۇقىعى وڭايلىقپەن مويىندالا بەرمەيتىن ءحىح عاسىردا ونەر كوگىندە وشپەس جۇلدىز بولىپ جارقىراعان دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ تاعدىرى ەرەكشە-اق. «الەمنىڭ ەڭ اتاقتى ايەل-مۋزىكانتتارى» دەگەن ماقالا جازىپ, كاسسيا پەسنوپيسيتسا, حيلدەگاردا بينگەنسكايا, فانني مەندەلسون, كلارا شۋمان جانە كونسۋەلو ۆەلاسكەستەردىڭ قاتارىنا دينا نۇرپەيىسوۆانى دا قوسقان اۆتور ليليت مازيكينامەن كەلىسپەۋ قيىن. شىنىندا دا دينا – الەمدىك تۇلعا بولاتىن.
باتىس قازاقستان
