بۇگىندە ەل اۋماعىندا زياندى ورگانيزمدەردىڭ 5 ءتۇرى تىركەلىپ وتىر. جالپى, اسا قاۋiپتi زياندى ورگانيزمدەر وقتىن-وقتىن جاپپاي كوبەيۋگە جانە تارالۋعا بەيiم. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اۋماعىندا ەكونوميكاعا, ەكولوگياعا زالال كەلتiرەتiن مۇنداي اسا قاۋiپتi, زياندى ورگانيزمدەردىڭ ەكى ءتۇرى – ساياق شەگىرتكەلەر مەن شالعىن كوبەلەگى تىركەلگەن. بۇل ورگانيزمدەر جاپپاي تاراعان كەزدە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا وراسان زور زيان كەلتىرەدى. سوندىقتان زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى كۇرەس ءىس-شارالارىن دەر كەزىندە ءارى ساپالى جۇرگىزۋ ولاردىڭ جاپپاي تارالۋىنىڭ الدىن الادى جانە تارالۋ وشاقتارىن جويادى. بۇل رەتتە زياندى جانە ەرەكشە قاۋiپتi ورگانيزمدەردiڭ سانى مەن ولاردان كەلەتىن شىعىندى ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا قولعا الىنعان.
بىرىنشىدەن, زياندى ورگانيزمدەر مەكەندەيتىن ورىنداردى انىقتاۋ جونىندە فيتوسانيتارلىق مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. ەكىنشىدەن, زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن پەستيتسيدتەر (ۋلى حيميكاتتار) ساتىپ الىنادى. ۇشىنشىدەن, پەستيتسيدتەردى ساقتاۋ مەن ونى سەبەتىن جەرگە دەيىن جەتكىزۋ جۇمىسى اتقارىلادى. تورتىنشىدەن, زياندى ورگانيزمدەر ەزش-دەن (ەكونوميكالىق زياندى شەگى) كوپ مەكەندەيتىن ورىندارعا حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزۋ جۇمىستارى ىسكە اسادى. ماسەلەن, وسى جىلى قالا اۋماعىنداعى 18 300 گەكتارعا ساياق شەگىرتكەلەرگە قارسى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى حيميالىق وڭدەۋگە 814 گەكتار جەر ۇسىنىلىپ وتىر. بۇگىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە زيان كەلتىرۋدىڭ ەكونوميكالىق شەگىنەن اسقان 250 گەكتار اۋماقتا حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونداي-اق شالعىن كوبەلەگىنە قارسى 600 گەكتار جانە ءۇيىرلى شەگىرتكەلەرگە قارسى 3 900 گەكتار جەر زەرتتەۋگە ۇسىنىلعان.
زەرتتەۋ جۇمىستارىن رەسپۋبليكالىق فيتوسانيتارلىق دياگنوستيكا جانە بولجامدار ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ماماندارى مەن نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ وسىمدىكتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارى جانە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ قالالىق ورتا ساپاسى جانە باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ ماماندارى بىرلەسىپ اتقاردى. كوكتەمگى-جازعى كەزەڭدەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ساياق شەگىرتكە, سونىڭ ىشىندە كىشى ايقىشتى ساياق شەگىرتكە, اتباسارلىق ساياق شەگىرتكە, فيشەر ساياق شەگىرتكەسى, اق جولاقتى شەگىرتكە دارناسىلدەرى انىقتالدى. قالاداعى تابيعي شوپتەر, ساياباقتار, جول جيەكتەرى, بوس جاتقان تاستاندى جەرلەردە دارناسىلدەردىڭ ورتاشا تىعىزدىعى شارشى مەترگە 3-8 دانا, ماكسيمالدى كورسەتكىش شارشى مەترگە 5-15 داناعا دەيىن بولدى.
ساياق شەگىرتكەلەردىڭ قاناتتانۋى ماۋسىم ايىندا بايقالدى. ولار كوبىنە-كوپ «اۆتوكولىك بازارى» اۋماعىندا, تالدىكول ماڭايىندا, قاراعاندى-پاۆلودار اينالمالى تاس جولىندا, سوفيەۆكا باعىتىنداعى تاسجولدا, Mega Silk Way, قاراعاندى-قوسشى اينالمالى تاسجولى بويىنداعى اۋماقتاردا قونىستانعان. اتالعان اۋماقتاردا جەرگە حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى فيتوسانيتارلىق ءىس-شارالار ەل اۋماعىندا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن پەستيتسيدتەرمەن وڭدەلدى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اۋماعىندا قولايلى فيتوسانيتارلىق احۋالدى قامتاماسىز ەتۋ دەگەنىمىز قالا اۋماعىنا جەتكىزىلەتىن كارانتينگە جاتقىزىلعان يمپورتتىق ونىمدەردىڭ, سونداي-اق وبلىستار اراسىندا تاسىمالداناتىن ونىمدەردىڭ فيتوسانيتارلىق تالاپتارعا سايكەستىگىنە تۇراقتى باقىلاۋ جۇرگىزۋ, كارانتيندىك جانە اسا قاۋىپتى ورگانيزمدەردىڭ تارالۋ وشاقتارىن انىقتاپ, ولارعا قارسى وقشاۋلاۋ جانە جويۋ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ دەگەن ءسوز. بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعى اۋماعىندا بارلىعى 234 كاران-
تيندىك ورگانيزمدەر ءتىزىمى بەكىتىلگەن. سول ورگانيزمدەردىڭ 56 ءتۇرى اتالعان ەكونوميكالىق وداق اۋماعىندا شەكتەۋلى تارالعان بولسا, وسى 56 ءتۇردىڭ 14-ءى ەل اۋماعىندا شەكتەۋلى تارالعاندار سانالادى. ولاردىڭ قاتارىندا كارانتيندىك نىساننىڭ 8 ءتۇرى, كارانتيندىك ارامشوپتەردىڭ 4 ءتۇرى, كارانتيندىك اۋرۋدىڭ 1 ءتۇرى, نەماتودانىڭ 1 ءتۇرى بار. ال ەلوردا اۋماعىندا ولاردىڭ جاتاعان (قىزعىلت) ۋ كەكىرە – Acroptilon repens DC جانە ارامسوياۋلار – Cuscuta spp سىندى تەك 2 ءتۇرى تىركەلگەن.
جوعارىدا اتالعان كارانتيندىك نىساندار جاپپاي تارالعان جاعدايدا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا وراسان زور زيان كەلتىرەتىنى انىق. سوعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا اۋماقتىق ينسپەكتسياسى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى بارىنشا ساپالى اتقارىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل قالا اۋماعىندا كارانتيندىك ارامشوپتەرگە قارسى 4 417 گەكتار اۋماقتا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سنىڭ ىشىندە 4 637 گەكتارداعى جاتاعان ۋ كەكىرەگە جانە 300 گەكتارداعى ارامسوياۋعا قارسى زەرتتەۋ ۇيىمداستىرىلدى. وتكەن جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە ارامسوياۋ مەن ۋ كەكىرە وشاقتارى انىقتالماعان ەدى.
قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, جىل سايىن ەلىمىزگە الەمنىڭ 100-دەن اسا مەملەكەتىنەن ءتۇرلى وسىمدىك تەكتەس ونىمدەر يمپورتتالۋدا. ول ءوز كەزەگىندە ەلىمىزگە كارانتيندىك ورگانيزمدەردىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ ەنىپ كەتۋ قاۋپىن تۋدىرادى. ال بۇل جاعداي ەلىمىزدەگى كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق باقىلاۋدى (قاداعالاۋدى) ساپالى ءارى ءتيىمدى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. وسىلايشا, ەلوردالىق وسىمدىكتەر كارانتينى جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارمەن بيىل بارلىعى 19 305,0473 توننا, 8 547 456 دانا, 3 333,681 شارشى مەتر يمپورت, ال ەكسپورتتاۋ كەزىندە – 359,46 مىڭ توننا, 471 184 دانا, وبلىسارالىق تاسىمالداۋدا – 1 487 676,2 توننا, 4 361 547 دانا كولەمىندە كارانتينگە جاتقىزىلعان فيتوسانيتارلىق تاۋەكەلى جوعارى ونىمدەردى كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق باقىلاۋدان وتكىزدى.
وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ينسپەكتسيا ماماندارى كارانتيندىك ورگانيزمدەرمەن زالالدانعان ونىمدەردى اكەلۋدىڭ 5 فاكتىسىن انىقتادى. ماسەلەن, ءبىر جاعدايدا رەسەيدەن اكەلىنگەن بۇرىش ونىمدەرىنەن باتىس گۇل ءتريپسى انىقتالىپ, ءونىم كەرى قايتارىلسا, ەكى جاعدايدا ليتۆا جانە كەنيا ەلدەرىنەن اكەلىنگەن جاڭا كەسىلگەن گۇلدەردەن باتىس گۇل ءتريپسى انىقتالىپ, ول ونىمدەر تۇراقتى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ورتەۋ ءادىسى بويىنشا جويىلدى. تاعى ەكى جاعدايدا ارپا ونىمدەرىنەن جاتاعان ۋ كەكىرە انىقتالىپ, ءونىم يەلەرىنە ءتيىستى نۇسقامالار بەرىلدى.
مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ اياسىندا ينسپەكتسيا فيتوساني-
تارلىق تاۋەكەلى جوعارى وسىمدىك تەكتەس ونىمدەردى وبلىسارالىق تاسىمالداۋعا, ەكسپورتتاۋعا رۇقسات ەتەتىن كارانتيندىك جانە فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكاتتاردى راسىمدەيدى. ماسەلەن, وسىمدىكتەر كارانتينى سالاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بارلىعى 3 355 سەرتيفيكات راسىمدەلدى. سونىڭ ىشىندە 2 825 كارانتيندىك سەرتيفيكات جانە 530 فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكات بار.
كارانتيندىك سەرتيفيكاتتار مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ستاندارتىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىسكە سايكەس تەك ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزىلەدى. بۇل قادام جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ينسپەكتسيادا قىزمەت الۋشىلارعا قولايلى جاعداي جاسالعان. ماسەلەن, ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان وزىنە ءوزى قىزمەت كورسەتۋ بۇرىشى (جەكە كۋالىكتەن ەلەكتروندى قولتاڭبانى وقيتىن) كارتريدەر قۇرىلعىسى بار. جاڭارتىلعان اقپاراتتىق ستەندتەر, تەلەديداردا www.egov.kz پورتالىندا ءوتىنىمدى ەلەكتروندى تۇردە بەرۋ تۋرالى بەينەروليكتەر ورنالاستىرعان.
ابات جانعاليەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى
