ەكونوميكا • 19 شىلدە، 2021

ەكونوميكالىق بايلانىس السىرەمەۋى ءتيىس

527 رەت كورسەتىلدى

ورتالىق ازيانىڭ مۇددەسى ءبىر، قارىم-قاتىناسى بەرىك بولۋى ءتيىس دەگەندى ءجيى ايتامىز. ءتۇبىمىزدىڭ ءبىر ەكەندىگى، گەوساياسي تۇرعىدا ءبىر-بىرىمىزگە تاۋەلدى ەكەنىمىز وسىلاي ايتۋعا دا ماجبۇرلەيدى. سوڭعى كەزدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى قاتىناستاردى الدىڭعى ورىنعا شىعارعاندايمىز. دەگەنمەن ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىس تا السىرەمەۋى ءتيىس.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، قازاقستاننىڭ وا ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمى 4،6 ملرد دوللاردى قۇراپتى. 2020 جىلى وزبەكستان مەن تاجىكستاننان كەلەتىن تاۋار سانى ازايىپ، ەسەسىنە بۇل ەلدەرگە تاۋار تاسىمالداۋ كولەمى ارتتى دەگەن دەرەك ايتادى ۆەدومستۆو. وزبەكستانعا جاسالعان ەكسپورت 6،9 پايىزعا ءوسىپ، 2،1 ملرد دوللاردى قۇراسا، تاجىكستانعا تاۋار تاسۋ 6،1 پايىزعا ءوسىپ، 693 ملن دوللار بولىپتى.

2021 جىلدىڭ ءتورت ايىندا قازاقستان وزبەكستانعا 899،2 ملن­ دوللاردىڭ ءونىمىن جىبەرگەن. بۇل بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش.  قازاقستان نەگىزىنەن جەمىس-جي­دەك، كوكونىستەردى يمپورتتايدى. يمپورتتاۋ ۇلەسى بويىنشا دا وزبەكستان ءبىرىنشى ورىندا. قازاقستان كورشى ەلدەن 783،1 ملن دوللاردىڭ تاۋارىن ساتىپ الىپتى. ارينە، ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ اراسى ونشا الشاق ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەكسپورتتىڭ وسكەنى ءتيىمدى. وسى باعىتتا وزبەك جانە تاجىك ەلدەرىمەن ءارتۇرلى قازاقستاندىق ونىمدەردى جەتكىزۋگە قاتىستى 6 كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. قۇنى 3 ملن دوللاردى قۇرايدى.

الىس-بەرىستىڭ ارتۋى، ونىڭ قولايلى جاعدايدا ورىستەۋى ءۇشىن ءتۇرلى اكىمشىلىك، كاسىپتىك كەدەرگىلەر جويىلۋى ءتيىس. ماسەلەن، وزبەك تاراپى 2021 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قازاقستاندىق ونىمدەردى ساتىپ الۋ كەزىندە بىرقاتار تاۋارلارعا اكتسيزدەر قولدانعان، بۇل ءوزارا ساۋ­دا كولەمىنە جاقسى اسەر ەتكەن جوق. قوسىمشا قۇن اۆتوموبيل بەنزينى، ديزەل وتىنى، مازۋت، موتور مايى، كومپرەسسورلىق مايلاۋ مايى، تۋربينالىق مايلاۋ مايى، كىر جۋعىش ماشينالاردىڭ بولىكتەرى، كونديتەرلىك ونىمدەر، ۇن سەكىلدى تاۋارلارعا قوسىلعان. بۇل بارەر 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىن جويماق. ياعني وزبەك تاراپى ەندى اكتسيزدەردى قولدانبايدى. بيىل ءتورت ايدىڭ وزىندە وزبەك ەلىنە جالپى سوماسى 50،3 ملن دوللار بولاتىن 85 تاۋار پوزيتسياسى ەكسپورتتالىپتى. ولارعا يمپورتتىڭ اكتسيزدىك سالىعى قولدانىلعان.

ەسكە سالساق، وسىعان دەيىن قازاق­ستاندىق بيزنەس تاشكەنتتە 52 ملن دوللارلىق 7 كەلىسىمشارتقا قول قويعان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وزبەك دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرىنە 50 ملن دوللار كولەمىندەگى قا­زاقستاندىق ونىمدەردى جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى با­قىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان مەن وزبەكستان – ور­تالىق ازيانىڭ ءبىر-ءبىرىن ۇيلەسىم­دى تۇردە تولىقتىراتىن ەكى ءىرى ەكونوميكاسى. «2021 جىلدىڭ 5 ايىندا مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1،5 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلعى كولەمنەن 46 پايىزعا جوعارى، ال ەڭ باستىسى، داعدارىسقا دەيىنگى 2019 جىلعى ينديكاتوردىڭ 20 پايىزعا جۋىق جوعارى»، دەگەن ەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

وزبەكستان تاۋار اينالىمىنىڭ 50 پايىزىنىڭ ءبىزدىڭ ەل اۋماعى ارقىلى ءوتىپ جاتۋى دا ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى ميداي ارالاستىرىپ دامىتۋعا سەپ بولىپ وتىر. ازيا دامۋ بانكىنىڭ باعالاۋى بويىنشا ايماقتار اراسىنداعى ترانزيتتىك ساۋدا 2019 جىلدىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 2025 جىلى 35، ال 2030 جىلى 65 پايىزعا ارتپاق.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجاۋى بويىنشا بيىل الەم ەكونوميكاسى 5،6 پايىزعا، ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى 3،7 پايىزعا وسەدى. حالىقارالىق ۇيىم ەكونوميكالىق ءوسىم بويىن­شا جەتەكشى رولگە وزبەكستان (4،8 پا­يىز) بەن تاجىكستاننىڭ (5،3 پايىز) يە بولاتىنىن ايتادى. ءتىپتى قىرعىز ەلىنىڭ دە ءوسىمى (3،8) بىزدەن جوعارى بولماق. قازاقستاننىڭ ءوسىم دەڭگەيى 3،2 پايىز دەپ كورسەتىلگەن. ارينە، رەالدى جاعدايداعى جەتەكشى ءرولدىڭ قازاق پەن وزبەككە تيەسىلى ەكەنىن بىلەمىز. ءمينيستردىڭ دە «قازاقستان مەن وزبەكستان – ورتالىق ازيا­نىڭ ءبىر-ءبىرىن ۇيلەسىمدى تۇردە تو­لىقتىراتىن ەكى ءىرى ەكونوميكاسى» دەپ ايتۋى، ەكى ەلدىڭ وڭىردەگى ەڭ ءىرى باسەكەلەس ەكەنىن اڭعارتادى. حالىقارالىق ەكسپەرتتەردىڭ اي­تۋىنشا، ورتالىق ازياداعى وسىم­­گە سەبەپ بولىپ وتىرعان باس­تى فاكتور – ينۆەستيتسيالىق تار­تىم­دىلىق. ايماقتا تابيعي قاز­با بايلىقتاردىڭ كوپتىگى، ساۋ­دالىق ەمەس سەكتورلارعا ارنال­عان جاڭا نارىقتاردىڭ بولۋى، ماكرو­ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق، ىشكى نارىقتىڭ اۋقىمدىلىعى، ارزان جۇمىس كۇشىنىڭ قالىپتاسۋى جانە بيزنەس ورتانىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقانى شەتەل ينۆەستورلارىن قىزىقتىرماي قويمايدى. 2019 جىلى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) 32،2 ملرد دوللاردى قۇراسا، 2020 جىلى پاندەميا سالدارىنان وا-عا باعىتتالعان تىكەلەي ينۆەس­تيتسيا كولەمى 20،7 ملرد دوللارمەن شەكتەلدى.

«قازىر وا ەلدەرى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتا وتىرىپ ءبىر-بىرىمەن بەلسەندى باسەكەلەسۋدە. بۇل ءوڭىر بەدەلىنە وڭ اسەر ەتەدى. سوڭعى جىلدارى وزبەكستان جوعارى ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىر. بۇل ەل داعدارىسقا دەيىن تشي بويىنشا وڭىردە كوشباسشى بولدى. ءبىر جىلدا سىرتقى ينۆەستيتسيا سوماسى بىردەن 2،3 ەسە ارتىپ، 4،2 ملرد دوللاردى قۇرادى. ينۆەستورلار وزبەكستانداعى مۇناي وڭدەۋ، مۇناي ءوندىرۋ جانە حيميالىق ونەركاسىپ سالالارىنا قىزىعادى. اسىرەسە، قىتاي، رەسەي، گەرمانيا، اقش قىزىعۋشىلىق تانىتقان. قازىر مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ودان ءارى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. قولعا الىنعان شارالار ەلدىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋ بويىنشا جاسالعان حا­لىق­ارالىق رەيتينگتەگى پوزيتسيا­سىن نىعايتا ءتۇستى. 2020 جىلى وزبەكستان 7 ساتىعا جوعارىلاپ، 69-ورىنعا جايعاستى. بۇل وڭىردەگى ۇزدىك كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. ال قازاقستان  دامۋ جىلدامدىعى جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ تۇرعىسىنان وزبەكستانعا جول بەرىپ وتىرعانىنا قارا­ماستان 28-دەن 25-ورىنعا كوتەرىلدى»، دەلىنەدى Finprom اقپا­راتىندا.

رەسەيلىك «نەزاۆيسيمايا گازەتا» باسىلىمىنا بەرگەن سۇح­باتىندا پرەزيدەنت كەڭەسشىسى، رەفورمالار بويىنشا جوعارى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سۋما چاكرابارتي 30 جىلدا قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن ءتۇزۋ جولعا سالدى دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتادى. دەگەنمەن تابيعي رەسۋرستارعا يەك ارتقاندى دوعارىپ، ناقتى تابىس اكەلەتىن سەكتورلارعا مويىن بۇرۋى كەرەك دەگەن ويدى جەتكىزەدى.

«مەملەكەت اۋىل شارۋا­شى­لىعى، تۋريزم سەكىلدى سالالاردى دامىتۋدى ويلاستىرعانى ءجون. وسى سالالارعا قايتسەك شەتەل ينۆەستيتسياسىن الىپ كەلەمىز دەگەن جوسپارمەن باس قاتىرۋ قاجەت. ەكو­نوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – باستى ماقسات. وڭىردەگى ەكىنشى ءىرى ەكونوميكا وزبەكستانعا تيەسىلى. ولار رەفورمالاۋدى 2017 جىلى باستاپ، قازىر ءبىرشاما بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتىر. ەندى وسى وا-داعى ەكى ءىرى ەكونوميكا وزدەرىنە ء«بىز بىرىگىپ نە ىستەي الامىز» دەگەن سۇراق قويۋى كەرەك. جەكە دامىعانعا قاراعاندا ەكەۋى بىرىگىپ ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتە الادى. بۇل رەتتە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى وڭىرلىك حاب رەتىندە ۇلكەن ءرول وينايدى»، دەيدى ساراپشى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلدەر ارا­سىن­­داعى ىنتىماقتاستىق باسەكەگە جول اشادى. ال باسەكە ءتۇبى – ناتي­جە.

«قازاقستان مەن وزبەكستان – ورتالىق ازياداعى نەگىزگى مەملەكەتتەر. ەكى ەل اراسىنداعى كەڭ اۋقىمدى ارىپتەستىك ەكونوميكالىق باسەكەلەستىككە باستايدى. بۇل تۋرا­لى ءبىر ساتكە دە ەستەن شىعار­ماۋ قاجەت. قازاقستان ءوزىنىڭ كوش­باسشىلىق پوزيتسياسىن ساقتاۋعا مىندەتتى. ول ءۇشىن ەلدە تۇراقتىلىق بولۋى كەرەك»، دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى. 

قالاي بولعاندا دا قازاقستان مەن وزبەكستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ەكى ەلگە دە پايدا اكەلەدى. ولاردىڭ ءوزارا ساۋدا قاتىناسىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن تۇيتكىلدەردى جويۋى، ءتۇزۋ پيعىلعا نەگىزدەلگەن ارىپتەستىك ورناتۋى جانە گەوساياسي تۇرعىدا تۋىنداۋى مۇمكىن قاۋىپتەردەن قورعانۋ ماقساتىندا ورتاق ەكونوميكالىق بايلانىس قۇرا الۋى – قازىرگى كۇننىڭ ەڭ ماڭىزدى شارۋاسى بولعالى تۇر.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار