ەۋروپالىق وداق ەلدەرى 2050 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارۋ كولەمىنىڭ دەڭگەيىن نولگە تۇسىرۋگە ۋادە بەرگەن. سوعان سايكەس, 2030 جىلعا دەيىن كومىرتەگى گازدارىنىڭ شىعارىلىمىن 55 پايىزعا ازايتۋ كەرەك.
وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەو تاراپى اۋانى لاستايتىن جانارماي قۇنىن كوتەرىپ, مۇشە مەملەكەتتەردەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ماسەلەن, كولىك جۇرگىزۋ, ءۇيدى جىلىتۋ, بولات جانە تسەمەنت سياقتى زاتتاردى ءوندىرۋ, ورماندار مەن جەرلەردى باسقارۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قايتا قارالۋى قاجەت.
«قازىرگى تاڭدا قازبا وتىن پايدالانۋ بويىنشا شەگىنە جەتتىك. ەۋروپا – ءوز مىندەتىنە العان كليمات ماقساتىنا ساي كەشەندى جوبا ۇسىنعان تۇڭعىش قۇرلىق», دەدى ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن.
Fit for 55 دەپ اتالاتىن قۇجاتقا سونىمەن قاتار 2035 جىلعا دەيىن بەنزين جانە ديزەلمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالۋ ەنگىزىلگەن. بۇل قادام ەلەكتر كولىكتەرىنىڭ داۋىرلەۋىنە جول اشپاق.
سونداي-اق ەۋروپالىق وداق ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋعا, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە باسىمدىق بەرىپ وتىر. كومىرتەگى نارىعىن باقىلاۋعا تەڭىز تاسىمالىن دا قوسپاق. ياعني كەمەلەردىڭ قانشالىقتى پارنيكتى گازدار شىعاراتىنى دا ءجىتى نازاردا بولادى.
بۇدان بولەك, ەنەرگەتيكا مەن ونەركاسىپ سەكتورىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلمەك. اۆتوموبيل كولىگى مەن قۇرىلىس سالاسىنا پارنيكتى گازدار شىعارۋ بويىنشا جەكە ساۋدا جۇيەسىن قۇرماق. شەتەلدەن كەلەتىن, بىراق وندىرۋگە كومىرتەگى گازى جۇمسالعان تاۋارلارعا ارنايى سالىق سالىنادى.
جاڭا جوسپاردىڭ تاعى ءبىر پاراسى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا بايلانىستى. بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەر ارنايى الەۋمەتتىك قور قۇرادى. مۇنداعى قاراجات از قامتىلعان جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردى جانارماي باعاسىنىڭ وسۋىنەن قورعاۋ ماقساتىندا جۇمسالادى.
ايتسە دە, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ ۇسىنىسى قازىردىڭ وزىندە وداققا مۇشە مەملەكەتتەر تاراپىنان سىنعا ۇشىرادى. ماسەلەن, مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارى جانارماي باعاسىنىڭ ءوسۋى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى.
پولشا, سلوۆەنيا, لاتۆيا, ليۋكسەمبۋرگ پرەمەر-مينيسترلەرى ماتەۋش موراۆەتسكي, يانەز يانشا, ارتۋرس كريشيانيس كاريش, حاۆەر بەتتەل قۇجاتقا سىن كوزبەن قاراپ وتىر. ولار بۇل جوسپار تابىسى تومەن تۇرعىندارعا قاتتى اسەر ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. فرانتسيا دا قاۋپىن جاسىرعان جوق. ويتكەنى 2018 جىلى بەنزين باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى اتالعان ەلدە جاپپاي نارازىلىق اكتسيالارى وتكەن.
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ اتقارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, «جاسىل كەلىسىم» باسشىسى فرانس تيممەرمانستىڭ ايتۋىنشا, بريۋسسەل باستامانىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەۋى ءتيىس. «ەگەر مۇنى دالەلدەي الماساق, وندا قارسىلىق كۇشەيە تۇسەدى», دەيدى ول.
ازىرگە ەۋروپالىق كوميسسيا ۇسىنعان قۇجات تولىق قابىلدانعان جوق. بۇكىل قارت قۇرلىق بەتكە ۇستايتىن زاڭعا اينالۋى ءۇشىن ونى ەۋروپالىق پارلامەنت پەن ەۋروپالىق كەڭەس ماقۇلداۋى ءتيىس. ال بۇل بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن.
Fit for 55 كوپشىلىك ءۇشىن توسىن بولعانى راس. ويتكەنى مۇندا ايتىلعانداردىڭ ءبىرازىن ورىنداۋ وڭايعا سوقپايدى. ماسەلەن, 2035 جىلى بەنزين جانە ديزەل ارقىلى جۇرەتىن كولىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالۋعا قول جەتكىزۋ جەڭىل شارۋا ەمەس.
راس, قازىرگى تاڭدا Volkswagen, Volvo سەكىلدى ەۋروپاداعى جەتەكشى كومپانيالار ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ونىڭ ءوندىرىسىن ارتتىرىپ كەلەدى. بىراق قارت قۇرلىقتاعى اۆتوكولىكتەردى قۇراستىرۋعا قاجەتتى باسقا بولشەكتەردى شىعاراتىن كومپانيالار جانارمايمەن جۇرەتىن قوزعالتقىشتىڭ ورنىنا ەلەكتر قوزعالتقىشتار وندىرۋگە ىقىلاستى ەمەس. ارينە ولار امالسىز بۇل قادامعا بارادى. بىراق بۇعان ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك.
كەيىنگى كەزدە ەۋروپا ەلدەرى كولىكتەن بولىنەتىن پارنيكتى گازداردى ازايتۋعا بەلسەنە كىرىسە باستادى. ماسەلەن, ەۋروپا قورشاعان ورتا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە ساي, 2017 جىلى ەۋروپا وداعى ەلدەرى شىعارعان پارنيكتىك گازداردىڭ 27 پايىزى كولىكتەرگە تيەسىلى. سونىڭ ىشىندە 72 پايىزى اۆتوكولىكتەردەن كەلەدى.
وسىعان بايلانىستى قۇرلىقتا حالىقتى جانارمايمەن جۇرەتىن «تەمىر تۇلپارلارعا» ەمەس, ەلەكتر قولداناتىن كولىكتەرگە بەيىمدەۋ باستالدى. مىسالى, پورتۋگاليا قوعامدىق كولىكتەرگە, سونىڭ ىشىندە ترامۆاي قىزمەتىنە باسىمدىق بەرمەك. ءبىر ليسسابون قالاسىنىڭ ءوزى شاھارداعى وسى كولىك ءتۇرىن جاڭارتۋعا 43 ميلليون ەۋرونى ساناپ بەرۋگە ءازىر.
گەرمانيا دا وسىنداي جەلىنى قايتا جاڭعىرتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بەرلين قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى قالاداعى قوعامدىق كولىككە بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ءبىرازى ترامۆاي قىزمەتىنە جۇمسالاتىنىن حابارلاعان. اتاپ ايتقاندا, الداعى 15 جىلدا 70 شاقىرىم جەلى سالىنىپ, وعان 28 ملن ەۋرو جۇمسالادى.
ستراسبۋرگ قالاسىنىڭ بيلىگى 2017 جىلى رەين ارقىلى وتەتىن ترامۆاي جەلىسىن قايتا ىسكە قوستى. اتالعان جۇيە 1945 جىلى جابىلىپ قالعان ەدى. ۇلىبريتانيانىڭ نوتتينگەم قالاسىندا دا 70 جىل بويى توقتاپ تۇرعان ترامۆاي جەلىسى قايتا جۇرە باستادى.
مۇنداي باستاما يتاليانىڭ ميلان جانە ريم قالالارىندا دا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ال يسپانيا بيلىگى تاياۋدا سەۆيليا قالاسىنداعى ترامۆاي قىزمەتىن قايتا جاڭعىرتۋعا 20 ملن ەۋرو بولىنەتىنىن حابارلادى.
الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە مىنادا. ەۋروپالىق كوميسسيا تەمىر, بولات, تسەمەنت, اليۋميني, تىڭايتقىشتار مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ يمپورتىنا سالىق سالماق. ونىڭ كولەمى ەۋروپالىق وداق وندىرۋشىلەرى تولەيتىن كومىرتەگى ءتاريفىنىڭ قۇنىنا ساي كەلەدى. جوسپار بويىنشا سالىق 2026 جىلدان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسادى.
كومىرتەگىمەن كۇرەسۋدىڭ ءبىر باعىتى – ونىڭ باعاسىنا دا قاتىستى. ەۋروپالىق وداق «قارا وتىننىڭ» باعاسىن ارتتىرۋ ارقىلى پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن ازايتۋدى كوزدەيدى. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ۋرسۋلا ۆون دەر ليايەننىڭ ايتۋىنشا, ەو وسىعان باسىمدىق بەرىپ وتىر.
«كومىرتەگى شىعارىلىمىنىڭ باعاسىن باقىلاۋ جاسىل ەنەرگياعا ينۆەستيتسيا سالۋدا ماڭىزعا يە. ءبىز كومىرتەگىن بيزنەس جوسپارىمىزدان سىزىپ تاستاۋىمىز قاجەت», دەيدى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى چارلز ميچەل.
قارت قۇرلىقتىڭ بۇل ماسەلەگە ەكپىن بەرىپ, سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارعا كومىرتەگى ءتاريفىن ەنگىزۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا سەكىلدى ەۋروپا ەلدەرى پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمىن ايتارلىقتاي ازايتتى. وسىلايشا, تۇماندى البيوننان تۇمان تارقاپ, ەيفەل مۇناراسىن ءتۇتىن باسپاي, نەمىستەر تازا اۋامەن تىنىستاي باستاعان.
بىراق تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار. قارت قۇرلىق تۇتىناتىن تاۋارلار الەمنىڭ باسقا بولىگىندەگى كومىرقىشقىل گازىنىڭ ارتۋىنا سەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن, 2015 جىلعى پاريج كەلىسىمىنەن كەيىن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قىتايدان ساتىپ الاتىن تاۋارلارى كۇرت ارتقان. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتايدىڭ پارنيكتىك گازدى كوپ شىعارۋىنا جول اشتى. سوندىقتان ەلدىڭ گەوگرافيالىق شەكاراسىنان عانا شىعاتىن كومىرقىشقىل گازىن عانا ەمەس, سول مەملەكەت تۇتىناتىن بۇكىل تاۋاردى وندىرۋدەن شىعاتىن پارنيكتىك گازدىڭ كولەمىن باقىلاۋ وتە وزەكتى.
الەمدەگى اۋاعا تارالاتىن پارنيكتى گازداردىڭ باسىم بولىگى كومىر جاعۋدان شىعادى. ونىڭ ۇستىنە, ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە قاجەتتى زات تا وسى – «قارا وتىن». بۇگىندە ازيا مەن ەۋروپانىڭ دامۋشى ەلدەرى, ءتىپتى اقش تا ءالى كۇنگە كومىر جاعىپ وتىر. جىل وتكەن سايىن اتالعان مەملەكەتتەر ودان باس تارتىپ, تۇتىنۋ كولەمىن ازايتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2007 جىلى اقش-تىڭ كومىر تۇتىنۋ كولەمى 1 ميلليارد توننانى قۇراسا, 2018 جىلى 700 ميلليون تونناعا دەيىن ازايعان.
قازىرگى تاڭدا كومىردى ەڭ كوپ تۇتىناتىن ەل – قىتاي. ول جىل سايىن 4,3 ميلليارد توننا «قارا وتىن» جاعادى. بۇل الەمدىك كومىر تۇتىنۋ مولشەرىنىڭ شامامەن جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى. ونىڭ ۇستىنە, قىتايدىڭ كومىرگە دەگەن قۇمارلىعى باسەڭدەر ەمەس.
ەۋروپالىق كوميسسيا ۇسىنعان قۇجاتتا يمپورتتالعان تاۋارلارعا سالىناتىن سالىق تۋرالى ايتىلسا دا, ونىڭ قىتايعا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنى بەلگىسىز. ويتكەنى قارت قۇرلىققا كەلەتىن يمپورتتىڭ باسىم بولىگى وسى ەلگە تيەسىلى. ەندەشە, ەۋروپالىق وداق بەيجىڭ بيلىگىن قانشالىقتى ىرقىنا كوندىرە الادى؟
قورىتا ايتقاندا, ەۋروپالىق كوميسسيا ۇسىنعان Fit for 55 جوباسى بۇكىل وداقتى ءدۇر سىلكىنتىپ تاستادى. قۇجاتتا كورسەتىلگەن شارالار قانشالىقتى قابىلداناتىنى الداعى ۋاقىتتا وتەتىن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ايقىندالماق. باستىسى – ەۋروپالىق وداق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى بىلەك سىبانىپ كۇرەسىپ جاتىر.
