2013 جىلعى 29 قاراشا, استانا قالاسى
«ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن باسىپ شىعارۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ 2011 جىلعى 16 قاراشاداعى №349 بۇيرىعىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى
«نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەر تۋرالى» 1998 جىلعى 24 ناۋرىزداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنىڭ 43-1-بابىنا سايكەس بۇيىرامىن:
1. «ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن باسىپ شىعارۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ 2011 جىلعى 16 قاراشاداعى №349 بۇيرىعىنا (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە №7342 بولىپ تىركەلگەن, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە 2012 جىلعى 20 قازانداعى №689-693 (27765) جاريالانعان) مىناداي وزگەرىستەر ەنگىزىلسىن:
كورسەتىلگەن بۇيرىقپەن بەكىتىلگەن ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن جاريالاۋ قاعيدالارىندا:
1 جانە 2-تارماقتار مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«1. وسى ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن باسىپ شىعارۋ قاعيدالارى (بۇدان ءارi – قاعيدالار) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1998 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» زاڭىنىڭ 18-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىنا سايكەس دايىندالدى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن باسىپ شىعارۋ ءتارتiبiن انىقتايدى.
2. قاعيدالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1998 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن (بۇدان ءارi – قۇجاتتار) جيناقتاۋ (ساتىپ الۋ), تۇراقتى ساقتاۋعا جانە پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋعا قۇقىق بەرiلگەن مەملەكەتتiك, ارنايى مەملەكەتتiك مۇراعاتتاردا (بۇدان ءارi – مۇراعاتتار) قولدانىلادى.»;
8-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«8. باسىلىم تۇرلەرi جاريالانعان قۇجاتتاردىڭ قۇرامىمەن انىقتالادى. باسىلىمدار بiر مۇراعاتتىق قوردان جانە تاقىرىپتىق بولادى. بiر مۇراعاتتىق قوردان ازiرلەنگەن باسىلىمدار عىلىمي ماقساتتا دايىندالادى, قۇجاتتاردىڭ تاقىرىپتىق باسىلىمدارى عىلىمي, عىلىمي-تانىمدىق جانە وقۋلىق تيپتە ۇسىنىلادى.»;
16-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«16. قۇجاتتاردى تابۋدىڭ الدىندا مىناداي جۇمىستار جاسالادى.
بيبليوگرافيالىق تiزiمگە سايكەس شىعارىلاتىن باسىلىم ماسەلەلەرiنە, تاقىرىپ تاريحناماسىنا, ونىڭ دەرەكتiك بازاسىنا ارحەوگرافتى باعدارلاۋ ماقساتىندا ادەبيەت زەردەلەنەدi.»;
19-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«19. وسى جاريالانىم ءۇشiن ايقىندالعان باسىلىمنىڭ مiندەتتەرiنە, تيپiنە جانە تۇرiنە سايكەس قۇجاتتاردى تولىق جانە جانجاقتى ىزدەستىرۋ جۇرگىزىلەدى.»;
23-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«تiزiمدەمەلەردi زەرتتەپ جانە قاراپ شىعۋ ءۇشiن iستەردi ىرىكتەگەندە, تاقىرىپتاردا iستەردiڭ ماعىناسىنىڭ اشىلۋ دارەجەسi ەسەپكە الىنادى. بۇل كەلەسi ماسەلەلەرگە تiكەلەي تيiستi iستەر عانا تاڭداپ الىنبايدى, سونىمەن بiرگە قۇجاتتاردىڭ تاقىرىبى بويىنشا جاقىندىعى ەسكەرiلەدi.»;
24-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«حاتتاردى ىزدەستىرگەن جاعدايدا, جاريالانعان حاتتاردىڭ اۆتورىنىڭ ادرەساتتارى مەن كوررەسپوندەنتتەردiڭ اياسى جانە ولاردىڭ قورلارىنىڭ ورنالاسقان جەرi انىقتالادى. بۇل ءۇشiن جاريالاناتىن حاتتاردىڭ اۆتورلارىنىڭ تۋىستىق, دوستىق, iسكەرلiك بايلانىستارى, ولاردىڭ تۇراتىن ورىندارى, انىقتالادى, جiبەرiلگەن جانە جiبەرiلمەگەن حاتتاردىڭ ماتىندەرى تۇسكەن كۇندەلiكتەر, جازۋ كiتاپشالارى, ەستەلiكتەر, كوررەسپوندەنتتەرگە جiبەرگەن جاۋاپ حاتتارى, كۇندەلiكتi باسىلىمدار زەرتتەلەدi جانە سونىمەن بiرگە كوررەسپوندەنتتەردiڭ جانە ادرەساتتاردىڭ فاميليالارى انىقتالادى. ءارى قاراي iزدەستىرۋ ءۇشiن جوعالعان جانە تابىلماعان حاتتاردىڭ تiزiمدەرi قۇراستىرىلادى.»;
30-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«30. ءاربiر تابىلعان قۇجاتقا تاقىرىپتىق جانە اتاۋلى كارتوچكا جاسالادى. سيپاتتاۋدىڭ دەرەكتەمەلەر قۇرامى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى № 1604 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ۇلتتىق مۇراعات قورىنىڭ قۇجاتتارىن, باسقا مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى مەملەكەتتiك جانە ارنايى مەملەكەتتiك مۇراعاتتاردا تولىقتىرۋى, ساقتاۋى, ەسەپكە الۋى جانە پايدالانۋى ەرەجەلەرiنىڭ 379 جانە 382 تارماقتارىندا باياندالعان.»;
37-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«37. تاقىرىپتىق باسىلىم ءۇشiن تاقىرىپ بويىنشا ءوزارا iشتەي بايلانىسقان, ونى رەت-رەتiمەن جانە شىن بەينەلەيتiن قۇجاتتار جيىنتىعى ىرىكتەلەدى. بۇل مiندەتتi شەشۋ قۇجاتتىق دەرەكتەردi كەشەندi زەرتتەۋدi جانە تاقىرىپتىڭ ءاربiر ءتۇيىندى ماسەلەلەسi بويىنشا دايەكتi دەرەكتەردiڭ ءارالۋان تۇرلەرiن iرiكتەۋ, باستاماشىل (نورماتيۆتiك قۇقىقتىق قۇجاتتار), اتقارۋشىلىق (اقپارات, قاتىناستار, اكتىلەر, بايانداۋ حاتتار, حاتتار), قورىتىندى سيپاتتاعى (شولۋلار, ەسەپ بەرۋلەر, ەسەپتiك باياندامالار) قۇجاتتاردىڭ تەرگەۋ-سەبەپتiك بايلانىستارىن ورناتۋدى قاجەت ەتەدى.»;
45-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«45. باسىلىمنىڭ تيپiنە جانە تۇرiنە بايلانىستى, بiر جانردىڭ دەرەكتەرiن, بiر تۇلعاعا تيiستi بەلگiلi تاقىرىپتى نەمەسە وقيعانى باياندايتىن دىبىس-بەينەلiك قۇجاتتاردى iرiكتەگەن كەزدە, جاريالاناتىن كوللەكتسيانىڭ نەمەسە ونىڭ بولiگiن, قۇجاتتاردىڭ تولىق قۇرامىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت.»;
46-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«46. عىلىمي قورلار باسىلىمى ءۇشiن قۇجاتتاردى iرiكتەگەن كەزدە, جاريالاناتىن قوردىڭ نەمەسە ونىڭ بولiگiنiڭ قۇجاتتارىن نەعۇرلىم تولىق قۇراممەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, ول ءۇشىن قور قۇرۋشىنىڭ قىزمەتi بويىنشا باسقا قورلاردان جانە مۇراعاتتاردان تابىلعان قۇجاتتار تاڭداپ الىنادى. بۇل جاعدايدا جاريالاناتىن قور قۇجاتىنا تيiستi ەكەندiگiن انىقتاۋعا ەرەكشە كوڭiل بولiنەدi. بۇرىن جاريالانعان, قايتالاناتىن اقپاراتى جانە بولماشى ماڭىزى بار مالiمەت ءۇشiن جiبەرiلگەن قۇجاتتار ماتiنگە قوسىلمايدى, ولار تەك عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتتا (ەسكەرتپەلەردە, تiزiمدەمەلەردە, تابليتسالاردا) پايدالانىلادى.»;
51-تارماقتىڭ 4) تارماقشاسى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«4) ماتiندiك قۇجاتتاردىڭ جيىنتىعى ادامدارعا ۇلكەن سەزiمدiك اسەر ەتە وتىرىپ تاقىرىپتىڭ كەيبiر ماسەلەلەرiن عانا ەمەس, سونىمەن بiرگە ماتiندiك ماتەريالداردى بەزەندىرەتىن فوتوقۇجاتتارىنا جانە باسقا بەينەلەۋ ماتەريالدارى بەيiمدەلۋi كەرەك.»;
53-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«53. باسىلىمعا ىرىكتەلىپ الىنعان ستاتيستيكالىق ماتەريالدار ءارتۇرلى قۇبىلىستاردىڭ ساندىق وزگەرىستەرىن كورسەتەدى, سونداي-اق ءوزارا سالىستىرىلىمدى.»;
56-تارماقتىڭ ءتورتىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەرتە كەزەڭدەگi قۇجاتتاردىڭ نەگiزگi ءماتiنi رەتiندە ءماتiننiڭ تۇپنۇسقاسى الىنادى. تۇپنۇسقاسى بولماعان جاعدايدا, ءماتiننiڭ دەرەكتەرi رەتiندە قۇجاتتىڭ بارلىق كوشiرمەلەرi (تiزiمدەرi) تارتىلادى. ءماتiن ەڭ ەرتە كوشiرمە (تiزiم) بويىنشا جاريالانادى. قۇجات ماعىناسىنىڭ جانە ءتۇرiنىڭ تۇپنۇسقاعا جاقىنىراق ماتىندەرىن انىقتاۋ ءۇشىن ونىڭ قولدا بار بارلىق كوشىرمەلەرىنە (تىزىمدەرىنە) مۇقيات تالداۋ جۇرگىزىلەدى.»;
57-تارماقتىڭ ءتورتىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«جەكە دارا عىلىمي ءمانi بار ەرتە كەزەڭدەگi (حVIII عاسىرعا دەيiن) قۇجاتتاردىڭ جەكەلەگەن كوشىرمەلەرى (تىزىمدەرى) تولىق جاريالانادى.»;
61-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«61. ديپلوماتيالىق قۇجاتتار رەسمي باسىلىمدار بويىنشا, ولار جوق بولعان جاعدايدا – تۇپنۇسقاسى بويىنشا جانە قول قويىلعان نەمەسە بەكiتiلگەن ءماتiن بويىنشا جاريالانادى. باسىلىمنىڭ مiندەتiنە بايلانىستى مۇنداي قۇجاتتاردىڭ ماتiندەرi, قۇجاتقا قول قويعان بارلىق مەملەكەتتەردiڭ تiلدەرiندە نەمەسە قاي تiلدە جانە قاي مۇراعاتتا قۇجاتتىڭ ءماتiنi بار ەكەنi قىسقا باياندا كورسەتiلiپ بiر تiلدە جاريالانادى.»;
62-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«اۆتورلىق ماتiندەر ونىڭ تiرi كەزiندەگi سوڭعى باسىلىمدار بويىنشا جاريالانادى. عىلىمي تۇردەگi باسىلىمداردا مiندەتتi تۇردە تۇپنۇسقاسىمەن سالىستىرۋ جۇرگiزiلەدi. ەگەر ءماتىننىڭ تاريحىن زەردەلەگەن كەزدە سوڭعى باسىلىم جاقسى ەمەس ەكەنى انىقتالسا, وندا شىعارمانىڭ نەگىزگى ءماتىنى رەتىندە اۆتوردىڭ يدەيالىق ارقاۋىن دالىرەك جانە تولىق كورسەتەتىن ءماتىن الىنادى.»;
65-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«تۇپنۇسقا جانە كوشiرمە ماتiندەر بولماعان جاعدايدا اسكەري قيمىلداردىڭ جانە كەمەلەردiڭ راديوتەلەگراف جۋرنالدارىنداعى جازۋلار جانە وسى سيپاتتاعى باسقا ماتەريالدار بويىنشا قۇجاتتار جاريالانادى.»;
67-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«67. باسىلىمنىڭ ناقتى مىندەتتەرىنە بايلانىستى (تاريحي, دەرەكتانۋ, پالەوگرافيالىق, لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر ءۇشiن) قۇجاتتاردىڭ ءماتiنi ديپلوماتيالىق نەمەسە عىلىمي-سىن تاسiلدەرمەن بەرىلەدى. بارلىق باسىلىمداردا قۇجاتتاردىڭ ءماتiنi انىق ساقتالعان ستيليستيكالىق جانە تiلدiك ەرەكشەلiكتەرiمەن بەرiلەدi.»;
69-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«قاجەت بولعان جاعدايدا, ابزاتستارعا ءبولىنۋى ساقتالاتىن رەسمي ەمەس جانە ديپلوماتيالىق قۇجاتتاردان باسقا ءماتiن ابزاتستارعا بولiنەدى.»;
71-تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«قاجەت بولعان جاعدايدا, ماتiندە ۇستiنەن سىزىلعان ورىندار گرافيكالىق بەلگiلەۋ جولىمەن مىسالى, بۇرىشتاما جاقشامەن (< >), قايتا جاڭعىرتىلادى, ارحەوگرافيالىق العى سوزدە ەسكەرتiلەدi.»;
74-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«باسقا نۇسقاسى – بۇل ەسكەرتۋلەردi بەلگiلەۋ ءۇشiن بەينەلەر نەمەسە اراب تسيفرلارى پايدالانىلادى, مىسالى: جۇلدىزشامەن (*) قۇجاتتىڭ ەسكەرتۋi, ساندارمەن – قۇراستىرۋشىنىڭ ەسكەرتۋi بەلگiلەنەدi جانە ارحەوگرافيالىق العى سوزدە ەسكەرتiلەدi.»;
77-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«77. قۇجاتتاردا ۇزىندىق ولشەمiنiڭ, ۋاقىتتىڭ, اقشالاي جانە باسقا ولشەم بiرلiكتەرi ەگەر ولاردا تسيفرلىق بەلگiلەر الدىندا بولسا قىسقارتىلىپ بەلگىلەنەدى; تسيفرلىق بەلگiلەرiنسiز ولار قايتا تولىق جازىلادى.»;
84-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«84. قۇجاتتاردا ساندى بەلگiلەيتiن ارiپتiك تسيفرلار اراب تسيفرىمەن بەرiلەدi. رەتتiك سان ەسiمدەر, سانداردى ەسكiرگەن سوزدەرمەن بەرۋ تۇرلەرi ساقتالادى.»;
85-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«85. قۇجاتتاردىڭ ماتiنiندە تۇراقتى قايتالاناتىن جانە تۇراقتى قالىپتاسقان تۇرلەر بولعان جاعدايدا شارتتى قىسقارتۋلار پايدالانىلادى, ارحەوگرافيالىق العىسوزدە كورسەتiلەدi.»;
92-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«92. حاتتامالاردىڭ ماتiندەرi باعانسىز تولىق قاتارعا جازىلادى. حاتتامالارداعى بار سۇراقتار, ورنىنان تۇرىپ ايتىلعان سوزدەر نەگiزگi ءماتiن سياقتى ەرەكشەلەنگەن شريفپەن ابزاتستان: «سۇراق», «ورنىنان تۇرىپ ايتىلعان سوزدەر», «قول شاپالاقتاۋلار» جانە سول سياقتى سوزدەر بولىپ بەرiلەدi. ابزاتستان: «تىڭدالدى», «قاۋلى قابىلداندى», («شەشiلدi») فورمۋلالارى ەرەكشەلەنiپ بەرىلەدى. حاتتاما تارماقتارىنىڭ نومىرلەرى «تىڭدالدى» فورمۋلاسىندا كورسەتىلەدى, «قاۋلى قابىلداندى» فورمۋلاسىندا حاتتامانىڭ تارماقتارى قايتالانبايدى.»;
96-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«96. قۇجاتتاردىڭ ءماتiنiن بەرۋ كەزiندە كiرiس جانە شىعىس قاعازدارىنىڭ جۋرنالى بويىنشا, جۋرنالدا ءنومiرi مەن جازىلعان كۇنi كورسەتiلەدi. قۇجاتتىڭ ورىندالعانى تۋرالى جۋرنال باعانىندا اتاۋى كورسەتىلمەيدى, قۇجاتتىڭ ورىندالعانى جانە ونىڭ قوزعالىسى تۋرالى مالiمەت ماتiندiك ەسكەرتۋدە كەلتiرiلەدi. مۇنداي جاعدايدا ءماتiندi بەرۋ ءتاسiلi ارحەوگرافيالىق العىسوزدە ايتىلادى.»;
101-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«عىلىمي-كوپشiلiك باسىلىمداردا ەكi جاقتى تۇسiنiكتi بولدىرمايتىن قىسقارتىلعان ءسوزدi اشۋ, ءتورت بۇرىشتى جاقشاسىز جازىلادى جانە مiندەتتi تۇردە ارحەوگرافيالىق العىسوزدە ەسكەرتiلەدi.»;
102-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«102. ۇيىمنىڭ, مەكەمەنiڭ, اسكەري قۇرامالاردىڭ, قىزمەتتەردiڭ قىسقارتىلعان اتاۋلارى جانە جالپى قابىلدانعان قىسقارتۋلار ماتiندە ساقتالادى. بەلگiلi بiر مەكەمەلەردiڭ اتاۋلارىن ءارتۇرلi قىسقارتۋلار بiر iزگە تۇسiرiلمەيدi. تولىق جازۋ قىسقارتىلعان سوزدەردiڭ تiزiمiندە نەمەسە ەگەر ول بiر رەت ەسكە تۇسiرiلسە ماتiندiك ەسكەرتۋدە بەرiلەدi. مەكەمەنiڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ قىسقارتىلىپ جازىلعان اتاۋىن اشۋ, كەلەسi قايتا اتاۋلاردى ەسەپكە الماي, مiندەتتi تۇردە قۇجاتتا ونى ەسكە تۇسiرiلگەن ۋاقىتى بويىنشا بەرiلەدى.»;
105-تارماقتىڭ بەسىنشى جانە التىنشى بولىكتەرى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«قۇجاتقا (كوشiرمەگە) قول قويعان تۇلعانىڭ قولى نەمەسە تەگi انىق بولماسا جانە انىقتاۋعا قيىندىق تۋعىزعان جاعدايدا, ماتiندiك ەسكەرتۋدە تەك قىزمەتiن كورسەتۋ جانە ءتۇسiندiرۋ قاجەت: «قويىلعان قول تۇسiنiكسiز», «قولى جوق», «تەگi كورسەتiلمەگەن». (كوشiرمەدە) قول قويعان تۇلعانىڭ تەگi مەن قولىنىڭ شامالاپ ءمانiن اشىپ, دەرەككوزدi كورسەتە وتىرىپ ماتiندiك ەسكەرتۋدە بەلگiلەنەدi.
ءارتۇرلi قۇجاتتارعا بiر تۇلعالاردىڭ قولى بارلىعىنا قويىلعان بولسا, وندا جاريالاۋ كەزiندە قويىلعان قولداردى ارحەوگرافيالىق العىسوزدە بەلگiلەپ, قولى كورسەتىلمەيدى. قويىلعان قولداردا iشiنارا وزگەرتۋلەر بولعان جاعدايدا, ماتiندiك ەسكەرتۋدە قۇجاتتىڭ ءنومiرi جانە قول قويعان تۇلعانىڭ تەگi كورسەتiلۋi قاجەت.»;
111-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«111. قۇجاتتا ءتۇسiپ قالعان جانە ماعىناسى بويىنشا قالپىنا كەلتiرiلگەن سوزدەر ءتورت بۇرىشتى جاقشالاردا جازىلادى. ماتiننەن قالىپ قويعان, قوسىمشا دەرەكتەر بويىنشا انىقتالعان سوزدەر, تەكتەر, كۇندەر جانە باسقا مالiمەتتەر ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە دەرەكتەرi كورسەتiلiپ ءتورت بۇرىشتى جاقشالاردا جازىلادى.»;
116-تارماقتىڭ ءتورتىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«باسقا تiلدەگi دەرەكتەردi جاريالاۋ تۇرلەرi باسپانىڭ ماقساتىنا, دەرەكتەردiڭ عىلىمي ماڭىزىنا جانە باسقا تiلدi ماتiندەردiڭ سانىنا بايلانىستى بولادى. باسقا تiلدi دەرەكتەر عىلىمي باسىلىمداردا جوعارىدا اتالعان تۇرلەردiڭ قايسىسىمەن بولسا دا جاريالانادى. عىلىمي-كوپشiلiك جانە وقۋ تۇرلەرiندەگi باسىلىمداردا باسقا تiلدi ماتiندەر, ەرەجە بويىنشا, اۋدارىلىممەن عانا جاريالانادى.»;
118-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«118. باسقا تiلدi قۇجاتتىڭ (اۆتورلىق ەرەكشەلiكتەردiڭ ستيلi, ديالەكتيزم جانە قۇجاتتىڭ جازىلعان ۋاقىتى مەن ورنىنا بايلانىستى قازiرگi زامانعى گرامماتيكادان باسقا اۋىتقۋلار) ستيليستيكالىق ەرەكشەلiكتەرi جاريالاناتىن ماتiندە وزگەرiسسiز ساقتالادى جانە العى سوزدە نەمەسە ماتiندiك تۇسiنiكتەمەدە ەسكەرتiلەدى.»;
120-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«120. باسقا ءتىلدى ماتىندەردىڭ اۋدارماسىن جاريالاعاندا, الدىمەن قازىرگى زامانعى تۇپنۇسقاسىنىڭ اۋدارماسى بارىن انىقتاپ الۋ كەرەك. الدىمەن وسىنداي اۋدارىلىم ءبىرىنشى كەزەكتە جاريالانۋعا جاتادى. قازىرگى زامانعى تۇپنۇسقا اۋدارماسىنىڭ بىرنەشەۋى بولعان جاعدايدا, ارتىقشىلىق ەرەكشە جاعىنا بەرىلەدى.
قازiرگi زامانعى تۇپنۇسقانىڭ اۋدارماسى تاريحي دەرەك بولىپ تابىلادى جانە ونى جاريالاۋ كەزiندە رەداكتسيالاۋعا, سونىمەن بiرگە بارلىق جاريالاناتىن تاريحي دەرەكتەردi رەداكتسيالاۋعا جول بەرiلمەيدi. ەگەر قازiرگi زامانعى اۋدارمانىڭ ماتiنiندە دالسiزدiكتەر بولىپ جانە ولار كولەمi جاعىنان شامالى عانا بولسا, وندا اۋدارمانىڭ ءماتiنi تۇزەتۋسiز جاريالانادى, بارلىق دالسiزدiكتەر ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە كەلتiرiلەدi. قازiرگi زامانعى ءماتiننiڭ اۋدارماسىندا كوپتەگەن قاتەلەر مەن دالسiزدiكتەر بولعان جاعدايدا, جاڭا اۋدارما جاسالىنادى, قازiرگi زاماننىڭ تۇپنۇسقاسىنىڭ اۋدارماسى قوسىمشادا نەمەسە ەسكەرتۋلەردە كەلتىرىلەدى. ەگەر بiر مەزگiلدە باسقا تiلدi ءماتiن جانە ونىڭ اۋدارماسى جاريالانسا, وندا اۋدارما ءماتiنiنiڭ الدىندا (جاي كۋرسيۆپەن) «اۋدارما» دەگەن ءسوز باسىلادى. باسقا جاعدايلاردا تۇسiندiرمە سوزدەردە «اۋدارىلدى...» دەگەن بەلگi قويىلادى.
باسقا ءتىلدى ءماتىننىڭ اۋدارماسى جاريالانىمدا بارلىق ماعىناسىنا ءتان ەرەكشەلىكتەرىن جانە تۇپنۇسقانىڭ ءستيلىن بەرۋ كەرەك. ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ بارلىق باسقا ءتىلدى دەرەكتەرىنىڭ شىندىعى ءبىر تاسىلمەن بەرىلۋى كەرەك – نە اۋدارمامەن, نەمەسە ترانسكريپتسيامەن.
ەكى ءتۇرلى ماعىنادا تۇسىندىرىلەتىن تەرميندەر ءۇشىن ماتىنگە كوبىرەك سايكەس كەلەتىن ماعىناسىن تاڭداپ الۋ كەرەك.
اۋدارما باسقا تiلدi ءماتiن ماعىناسىنىڭ بارلىق ناقىشتارىن بەرمەگەن جاعدايدا ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە تۇپنۇسقا تiلدەگi ءماتىن جاريالانادى.»;
125-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر بۇل شەتەلدiك اتاۋدىڭ اۋدارما تىلىندە قىسقارتىپ پايدالانۋ ءداستۇرi بولسا, وندا ولاردى پايدالانۋ العى سوزدە نەمەسە ماتىندىك ەسكەرتۋدە ايتىلادى.»;
128-تارماقتىڭ ءتورتىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر بiر قۇجاتتىڭ ماتiنiندە وسىنداي ءارتۇرلi وقىلۋلار كەزدەسسە, بۇل ماسەلەنi قۇجاتتىڭ شىعۋ تەگiنە قاتىستى شەشۋ كەرەك: اۆتورلىق قۇجاتتاردا ءارتۇرلi وقىلۋلاردى ساقتاۋ كەرەك, كەڭسە حاتشىسىنىڭ كوشiرمەلەرiندە, ەگەر جاڭىلىس جازىلعان سوزدەر نەمەسە كوشiرiپ جازۋشىنىڭ قاتەسi بار بولسا, اتاۋلار مەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردى بiر iزگە سالۋ جۇرگىزىلەدى. مۇنداي جاعدايلاردى ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە نەمەسە باسىلىمنىڭ العى سوزiندە مiندەتتi تۇردە بەلگiلەۋ كەرەك.»;
129-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«129. كەسكiندەردiڭ جانە ءماتiننiڭ دەرەكتەرi تۇپنۇسقا تۇرiندە نەمەسە كينو, فوتو كوشiرمەلەر, فونوقۇجاتتار جانە بەينەفونوگراممالار تۇرiندە بولادى. ولاردى جاريالاۋدا بار تۇپنۇسقالار جانە دىبىس-بەينەلiك قۇجاتتاردىڭ كوشiرمەلەرi, سونىمەن بiرگە ساقتالانعان فونوقۇجاتتاردىڭ (راديو جانە تەلە حابارلاردىڭ ميكروفوندىق ماتiندەرi, اۆتورلىق ءسوز سويلەۋلەردiڭ ماتiندەرi جانە شىعارماشىلىق قۇجاتتار) ماتiندەرi پايدالانىلادى.»;
131-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«جاريالاۋدا كينو, بەينە جانە فوتوكادردىڭ اۆتور تاڭداعاندى اراقاتىناسى ساقتالادى. كولدەنەڭ فورماتتى تiك, ءتورتبۇرىشتى نەمەسە سوپاق نىسانعا تەك كينو, بەينە نەمەسە فوتوقۇجاتتاردى پايدالانعاندا جاريالانىمنىڭ نەگiزگi سۋرەت قاتارىندا ەمەس, كوركەمدiك قۇرىلىمنىڭ ەلەمەنتi رەتiندە – مونتاجدى فوتوپلاكاتتار; فورزاتستاعى كوللاجدار, كiتاپتاردىڭ قوسالقى العى بەتتەرiندە اۋىستىرۋعا بولادى.»;
132-تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر باسىلىم بەلگiلi بiر اۆتوردىڭ (نەمەسە اۆتورلار توبىنىڭ) شىعارماشىلىعىن سيپاتتايتىن بولسا, وندا جيەكتەمەنiڭ جاردەمiمەن كادرلەۋ بارىسى تيiستi تۇسiندiرۋلەرمەن كورسەتىلەدى.»;
134-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«134. كينو, بەينە, سۋرەت قۇجاتتارىنىڭ ساپالى بەينەلەۋىن جاقسارتۋ ءۇشىن, پوليگرافيادا ءارتۇرلى مەحانيكالىق جانە حيميالىق ادىستەرمەن سۋرەتتى وڭدەۋ قولدانىلادى.
كينو, بەينە, سۋرەت قۇجاتتارىن ساقتاۋ نەمەسە كەمىستىكتەرىن جويۋ ماسەلەسى, باسىلىمنىڭ ماقساتى مەن مىندەتىن جانە جاريالاناتىن قۇجاتتاردىڭ ءتۇرىن ەسەپكە الا وتىرىپ شەشىلەدى. عىلىمي باسىلىمداردا كينو, بەينەكادرلاردى جانە فوتوتۇسiرiلiمدەردi جاريالاۋ قۇجاتتاردى قابىلداۋ جانە تالداۋ ءۇشىن قاجەتتى جەتكىزگىشىنىڭ بارلىق سىرتقى ەرەكشەلiكتەرi (جارىقتار, سىزاتتار, داقتار جانە باسقالارى) تولىق ساقتالادى.»;
ۇگiت-ناسيحات باسىلىمدارىندا (مەرزiمدi باسىلىمدار مەن كورمەلەردەگى فوتوپلاكاتتار, فوتوبۋكلەتتەر, فوتوتوپتامالار) كينو, بەينە, فوتوقۇجاتتار, ەگەر بۇل پروتسەسس ولاردىڭ ماڭىزدى جاقتارىنا تيمەيتiن بولسا, وڭدەۋ ەلەمەنتتەرiمەن جاريالانادى.»;
136-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر داۋىستا فونوقۇجاتتىڭ تەك فراگمەنتتەرi ساقتالسا, وندا باسىلىمنىڭ تيپوگرافيالىق تاسiلiندە ونى ميكروفوندىق ماتiنمەن ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە تيiستi تۇسiندiرۋلەر بەرە وتىرىپ جاريالايدى.»;
140-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«140. ءماتiننiڭ قايتالاناتىن بولiمدەرiن شارتتى بەلگiلەرمەن اۋىستىرۋ, ءماتiننiڭ (قۇجات بiر رەت تولىعىمەن جاريالانادى) قايتالاناتىن بولiمدەرiمەن قوسا, كوپشiلiك قۇجاتتاردى جاريالاۋ ءۇشiن قولدانىلادى.»;
143-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر بiر قۇجاتتان كوپتەگەن ۇزiندiلەر الىنعان بولسا, وندا ءاربiر ءتۇسiپ قالعان بولiكتەردiڭ ماعىناسى بiر جيناقتالعان ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە بەرىلەدى. مۇنداي جاعدايدا سiلتەمە بەلگiسi بiرiنشi كوپ نۇكتەگە قويىلادى.»;
146-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«146. قۇجاتتاردىڭ مازمۇنىن قىسقارتىپ بەرۋدەگى (رەگەستتەر, اننوتاتسيالار, تابليتسالار) نەگiزگi ماقسات, ازعانتاي كولەمدەگi باسىلىممەن عىلىمي اينالىمعا كەڭ كولەمدە دەرەكتەر توبىن ەنگiزۋ. قۇجات مازمۇنىن قىسقارتىپ بەرۋدىڭ ماقساتقا لايىقتىلىعى, ەرەكشەلiلiگiمەن, ماقساتىمەن, مiندەتتەرiمەن جانە باسىلىمنىڭ تاقىرىبىمەن انىقتالادى. مازمۇنىن قىسقارتىپ بەرۋ تاسiلدەرiن قولدانۋ تۋرالى ماسەلە, قۇجاتتاردى تابۋ جانە تاڭداپ الۋ ماسەلەسiمەن, سونىمەن بiرگە ولاردى قايتالاپ جاريالاۋمەن تىعىز بايلانىستا قارالادى. رەگەستتەر, اننوتاتسيالار جانە تابليتسالار جاريالاناتىن قۇجاتتارمەن ۇيلەسە وتىرىپ تاقىرىپتى ەرەكشە تولىق تۇسiندiرۋگە مۇمكiندiك تۋعىزادى, قۇجاتتاردا بەينەلەنگەن تەك قانا تيپتi وقيعالار جانە فاكتiلەردi سالىستىرۋ ەمەس, سونىمەن بiرگە ناقتى قۇبىلىستىڭ كەڭ تارالۋىن, قايتالانۋىن جانە زاڭدىلىعىن تولىق كورسەتەدى.
رەگەستتەر, اننوتاتسيالار جانە تابليتسالار جيناقتا قۇجاتتارمەن ۇيلەسە وتىرىپ, قوسىمشادا, عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتتا ءوزiنiڭ جەكە نومiرلەرiمەن ورنالاسادى.
جاريالاناتىن قۇجاتتاردىڭ تىزبەسىندە رەتتىك نومىردەن كەيىن: «رەگەست», «اننوتاتسيا», «تابليتسا» دەپ كورسەتىلەدى.»;
148-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«148. قۇجاتتىڭ جاريالانىمىنىڭ, ماعىناسىنىڭ جانە ماڭىزىنىڭ مiندەتiنە بايلانىستى رەگەستتەر ەكi ءتۇرلi بولادى: شەكسiز جانە قىسقا.»;
149-تارماقتىڭ جەتىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«توپتالعان رەگەست جاريالانىمدا قۇجاتتاردىڭ بولiكتەرiنىڭ بiر ءتۇرى, اسا زور ماعىناسى جوق, اۆتوردىڭ پرينتسيپiمەن توپتاستىرىلعان نەمەسە شەشiلەتiن ماسەلەنiڭ بiر ءتۇرلi پرينتسيپi بويىنشا قۇجاتتاردى قۇرايدى.»;
150-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«150. رەگەستتەۋگە جاتاتىن قۇجاتتار توبى, دەرەكتەردiڭ بار بولۋىنان, ماڭىزدىلىعىنان جانە سيپاتىنان ءاربiر ناقتى باسىلىم ءۇشiن انىقتالادى. رەگەستتەر ماعىناسىن بەرۋ ءۇشiن قولدانىلادى:»;
151-تارماقتىڭ جەتىنشى جانە سەگىزىنشى بولىكتەرى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر قۇجاتتاردىڭ بولiگi تابليتسا تۇرiندە ۇسىنىلسا, رەگەست قۇرامداستىرىلعان بولۋى مۇمكiن, ياعني ماتiندiك جانە گرافيكالىق بولiكتەردەن قۇرالادى.
قۇجاتتى تۇراقتى فورمۋليارمەن رەگەستتەگەن كەزدە قۇرىلىمىن, ياعني قۇراما بولiكتەرiنiڭ رەت-رەتتiلiگiن ساقتاۋ كەرەك. ەگەر قۇجاتتىڭ قانداي-دا بiر بولiگi ءتۇسiپ قالعان بولسا, وندا ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە قۇجاتتىڭ تولىق قۇرامى تۋرالى انىقتاما بەرۋ كەرەك.»;
153-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«153. رەگەستتەرگە باس تاقىرىپتار جانە قىسقاباياندار وسى قاعيدالاردىڭ 161-166, 199-209 تارماقتارى بويىنشا قۇراستىرىلادى. باس تاقىرىپتىڭ ۇستiڭگi وڭ جاعىنا «رەگەست» دەپ كورسەتiلەدi.
قىسقا رەگەستتە اتاۋىنىڭ مازمۇندى بولiگi قۇجاتتا اتالاتىن وقيعالاردى, ەسiمدەردi, گەوگرافيالىق اتاۋلاردى سانامالاپ شىعۋ ەسەبiنەن كەڭەيتiلەدi.
جارىم-جارتىلاي رەگەستىڭ باس تاقىرىبى, ۇزىندىدە جاريالانعان قۇجاتتىڭ باس تاقىرىبى سياقتى قۇراستىرىلادى.
العىسوزدiڭ ارحەوگرافيالىق بولiگiندەگi تiركەلەتiن قۇجاتتاردىڭ قايتالاناتىن بiركەلكi ەلەمەنتتەرiن سيپاتتاۋ ارقىلى رەگەستiڭ قىسقابايانى قىسقارتىلادى.»;
156-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«156. تابليتساعا ەنگىزىلگەن اقپارلاردىڭ سيپاتىنا بايلانىستى, تابليتسالار تسيفرلىق مەن ماتىندىك تۇرلەرگە بولىنەدى.
تسيفرلىق تابليتسالارعا تاقىرىپقا, تۇرiنە جانە باسىلىمنىڭ سيپاتىنا بايلانىستى, قۇجاتتىڭ بارلىق تسيفرلىق مالiمەتتەرi, ايتپەسە بiرەۋi بويىنشا مالiمەتتەر نەمەسە بiرنەشە بەلگiلi كورسەتكiشتەر بويىنشا ەنگiزiلەدi.
ماتiندiك تابليتسالارعا تاقىرىپتىق بولiمدەر (بiركەلكi مالiمەتتەر, تiزiمدەر, مiنەزدەمەلەر جانە سوعان ۇقساستار) بويىنشا توپتاسۋعا بەرiلەتiن قۇجاتتاردىڭ ماتiندiك ماعىناسى بەرiلەدi.
تابليتسا شەڭبەرiنەن شىعىپ كەتەتiن قۇجات ءماتiنi تابليتسانىڭ ەرەكشە باعانىندا نەمەسە ماتiندiك ەسكەرتۋدە كەلتiرiلەدi.
تابليتساعا ەنگىزىلگەن قۇجاتتىڭ تۇرىنە بايلانىستى تابليتسالاردىڭ كەلەسى ەكى ءتۇرى اجىراتىلادى:
1) ءبىر نەمەسە بىرنەشە بىركەلكى قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە قۇراستىرىلعان تابليتسالار;
2) ءارتۇرلى تۇردەگى قۇجاتتاردان تاڭداپ الىنعان مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە قۇراستىرىلعان تابليتسالار. بۇل تابليتسالاردىڭ تۇرلەرى قۇجاتتاردى (فورمۋلياردى تالداۋ, توپتاستىرۋ, مالىمەتتەردى ەسەپتەۋ) العاشقى ارنايى وڭدەۋدى ۇسىنادى. جاريالانىمدا مۇنداي تابليتسالار انىقتاما-اقپاراتتىق فۋنكتسيانى ورىندايدى.»;
157-تارماقتىڭ 3) تارماقشاسى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«3) دەرەكتەرگە ساۋال-سۇراق جۇرگiزۋ. جيناقتىڭ تاقىرىبىنا قاتىستى بiر توپ سۇراقتار دايىنداۋ جاتادى, بۇل سۇراقتارعا دەرەكتەر ولاردىڭ تۇرiنە جانە نەگiزگi ماعىناسىنا قاراماستان جاۋاپ بەرەدى. بۇل ءتاسiل, ماتiندiك تابليتسالاردى دايىنداۋدا قولدانىلادى. سۇراقتار ماتiندiك تابليتسالاردىڭ ايدارى بولىپ تابىلادى. ماتiندiك تابليتسالار ءاربiر دەرەكتiڭ ماعىناسىن بەرمەيدi جانە جاريالانىمدا انىقتامالىق-اقپاراتتىق فۋنكتسيانى ورىندايدى.»;
157-تارماقتىڭ التىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«وسىنداي تابليتسالاردى قۇراستىرۋ ءۇشiن نەگiز بولعان دەرەكتەر, تابليتسادان كەيiن بiردەن ورنالاستىرىلادى نەمەسە العىسوزدiڭ ارحەوگرافيالىق بولiمiندە باياندالادى.»;
159-تارماقتىڭ سەگىزىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر قۇجاتقا سiلتەۋلەر كوپ بولسا, تيiسiنشە ءاربiر پايدالانىلعان دەرەكتەر جانە تۇسiندiرمە سوزدەر تابليتسانىڭ ەرەكشە باعانىندا كورسەتiلەدi.»;
160-تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«قۇراستىرۋشىلارمەن تەكسەرiلگەن جانە قۇجاتتار مەن تسيفرلاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق تابليتساداعى ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە نەمەسە تابليتسادا قۇجاتتىڭ تسيفرىنىڭ استىنا دوڭگەلەك جاقشادا كورسەتiلەدi.»
161-تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«عىلىمي تۇردەگi باسىلىم اتاۋلارىنا جوعارىدا كورسەتiلگەن ەلەمەنتتەردiڭ بارلىعىن قوسادى. قۇجاتتاعى اتاۋى جوق ەلەمەنتتەرi, قۇجاتتارداعى ارحەوگرافيالىق جولمەن دەرەكتانۋشىلىق ساراپتاۋ ارقىلى انىقتالادى جانە قوسىمشا دەرەكتەر تارتىلىپ, ءتورت بۇرىشتى جاقشاعا جازىلادى. ارحەوگرافپەن انىقتالعان تاقىرىپ ەلەمەنتتەرiنiڭ نەگiزدەمەلەرi ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە اقپاراتتىق دەرەكتەردi كورسەتە وتىرىپ كەلتiرiلەدi. تاقىرىپتىڭ انىقتالماعان ەلەمەنتتەرi دە ماتiندiك ەسكەرتۋلەردە تۇسiندiرiلەدi.»
166-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«166. باسىلىم تۇرiنە جانە جاريالانعان قۇجاتتاردىڭ سيپاتىنا بايلانىستى اتاۋ قۇرامى اتاۋدىڭ جالپى ەلەمەنتتەرiن العىسوزدiڭ ارحەوگرافيالىق بولiمiنە, باسىلىم اتاۋىنا, ونىڭ بولiمدەرi نەمەسە توپتىق اتاۋلارىنا ەنگiزۋ ارقىلى قىسقارتىلادى.»;
175-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«175. تەلەفون, تەلەگراف, تەلەتايپ, تەلەفاكس نەمەسە راديو ارقىلى جiبەرiلگەن قۇجات ءماتiنiنiڭ جازباسىن جاريالاۋ بارىسىندا, تاقىرىپتا قۇجاتتاردىڭ تۇرلەرi كورسەتiلەدi, مىسالى: بۇيرىق, وكiم, حابارلاما, جەدەل مالiمەت, سالەمدەسۋ, تاۋەلسiز. قۇجات ءماتiنiن بەرۋ ءتاسiلi قىسقاباياندا ايتىلادى. «تەلەگرامما» اتاۋى, ەگەر وزگە قۇجات تۇرلەرiنە جاتقىزىلمايتىن بولسا, وندا قۇجات ءتۇرi رەتiندە ساقتالادى.»;
178-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«مەرزiمدi باسىلىمداردىڭ جەكە ماتەريالدارىنىڭ تۇرلەرi (باس ماقالاسى, رەداكتسيالىق جانە اۆتورلىق ماقالالار, وچەركتەر, كوررەسپوندەنتسيالار, رەپورتاجدار) گازەتتiك جانرلارمەن كورسەتiلەدi.»;
180-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«180. قۇجاتتىڭ اۆتورى جانە ادرەساتى جەكە تۇلعا نەمەسە تۇلعالار توبى بولۋى مۇمكiن, جانە دە بiر نەمەسە بiرنەشە مەكەمەلەر, كاسiپورىندار جانە ۇيىمدار نەمەسە مەكەمەنiڭ, ۇيىمنىڭ, كاسiپورىننىڭ قۇرىلىمدىق بولiمشەسi بولىپ تابىلادى.»;
182-تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«XVI – XIX عاسىرلاردا بولعان مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ اتاۋلارى قۇجات اتاۋلارىندا قازiرگi فورمادا بەرiلەدi.»;
182-تارماقتىڭ التىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«عىلىمي-كوپشiلiك جانە وقۋ باسىلىمدارداعى iشكi قۇجاتتاردىڭ تاقىرىبىندا قۇرىلىمدىق ءبولiم كورسەتiلەدi, شىعىس قۇجاتتار ءۇشiن مەكەمەنiڭ جالپى اتاۋى كورسەتiلەدi.»;
183-تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«اكەسiنiڭ اتى-ءجونi قۇجاتتا بەرiلسە سول فورمادا بولادى.»;
183-تارماقتىڭ التىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«تاقىرىپتى تۇلعانىڭ لاۋازىمدىق نەمەسە الەۋمەتتiك جاعدايىن كورسەتۋ ارقىلى قىسقارتۋ, تەك بiرiنشi ەسكە الىنعاندا نەمەسە ونىڭ باسىلىم تۇرiنە بايلانىستى وزگەرiستەر جۇرگiزىلەدى – تاقىرىپتىق باسىلىمدا قىسقارتپاعان دۇرىس, ال بiر تۇلعانىڭ قۇجاتتارى - قىسقارتىلعان.»;
184-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«تۇلعالاردىڭ لاۋازىمدارى مەن قوعامدىق ورنى تاقىرىپتا بۇل مالiمەتتەر العىسوزدiڭ ارحەوگرافيالىق بولiمiندە ايتىلا وتىرىپ ەسiمدەر كورسەتكiشiنە ەنگiزiلگەندە كورسەتiلمەيدi.»;
195-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«195. 1918 جىلدىڭ 1-شi اقپانىنا دەيiن قۇرىلعان قۇجاتتار كۇنi ەسكi جىل ساناۋى (يۋليان) بويىنشا تولتىرىلادى, ال 1918 جىلدىڭ 1-شi اقپانىنان باستاپ قۇرالعان قۇجاتتار جاڭا جىل ساناۋى (گريگوريان) بويىنشا تولتىرىلادى.
باسىلىمنىڭ تاقىرىبىنا بايلانىستى (حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تاريحى بويىنشا) قۇجاتتار قوس كۇنمەن داتالانادى – ەسكiشە جانە جاڭاشا iشiندە (دوڭگەلەك نەمەسە ءتورتبۇرىش) جاڭا ستيل بويىنشا نەمەسە كەرiسiنشە – جاڭاشا جانە جاقشا iشiندە ەسكi ستيلمەن. اۋدارىلعان كۇن جاقشا iشiندە اۆتور قويعان كۇنگە دەيiن نەمەسە كەيiن, وسى باسىلىم نەگiزiندە قانداي ستيل نەگiزگە الىنعانىنا بايلانىستى قويىلادى.
قوس كۇن 1918 جىلدىڭ 1-ءشى اقپانىنان كەيىن جاسالعان, بىراق ەسكى ستيلمەن كۇنى قويىلعان قۇجاتتارعا بەرىلەدى. يۋليان كۇنتىزبەسى بويىنشا كۇنى جاقشا ىشىنە الىنىپ جاڭا ستيل كۇنىنەن كەيىن كورسەتىلەدى.»;
197-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر اۆتوردىڭ بەلگiلەۋi ونىڭ تۇراقتى تۇراتىن ورنىن كورسەتiپ تۇرسا, وندا اتاۋىندا جازۋ ورنى كورسەتiلمەيدi, ول تەك اۆتوردىڭ تۇراقتى تۇراتىن ورنىندا بولماعان جاعدايدا مiندەتتi تۇردە كورسەتiلەدi.»;
200-تارماقتىڭ التىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«ەگەر باسىلىمنىڭ جارىق كورگەن ورنى باسىلىمنىڭ اتاۋىندا بولسا (مىسالى, «الماتى اقشامى») نەمەسە مازمۇنى بويىنشا ەسكەرتۋلەردە, نە بولماسا پايدالانىلعان مەرزiمدiك باسىلىمدار تiزiمiندە كورسەتiلسە, وندا اڭىز-باياندا سiلتەمە بەرىلمەيدى. مەرزiمدiك باسىلىم قۇرىلتايشى الدە مەنشiك يەسiنiڭ قۇزىرىندا ەكەنi پايدالانىلعان مەرزiمدiك باسىلىمدار تiزiمiندە نەمەسە مازمۇنى بويىنشا ەسكەرتۋلەردە كورسەتiلەدi.»;
207-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«207. گرافيكالىق قۇجاتتاردىڭ اڭىز-بايانى, ماتiندiك قۇجاتتاردىڭ اڭىز-بايانى سياقتى ەلەمەنتتەردەن تۇرادى. باسىلىمنىڭ تۇرiنە بايلانىستى سىزبالار (مازمۇندى تۇسiندiرەتiن سۋرەت) تiزiمiندە كەلتiرiلۋi نەمەسە قۇجاتتىڭ اتاۋىنان كەيiن ورنالاستىرىلادى.»;
209-تارماقتىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بولىكتەرى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«209. اڭىز-بايان قۇجاتتىڭ ماتiنiنەن كەيiن ورنالاسادى. عىلىمي تۇردەگi باسىلىمداردا اڭىز-بايان قۇجاتتىڭ تاقىرىپتان كەيiن ورنالاستىرىلادى.
شىعارماشىلىق جانە ومiرباياندىق ماتەريالدار, سونىمەن بiرگە مەرزiمدi باسپاسوزدە جانە باقىلاۋ-انىقتامالىق مالiمەتتەردiڭ جالعاساتىن باسىلىمدارىندا جانە العىسوزدiڭ بiرiنشi باسىلىمىندا, تاراۋلاردىڭ كiرiسپەسiندە جانە تومداردىڭ نەمەسە تاراۋلاردىڭ سوڭىنداعى ەسكەرتۋلەردە ورنالاستىرىلادى.»;
210-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«210. دىبىس-بەينەلiك قۇجاتتاردى جاريالاۋ, زەرتتەلەتiن وقيعالار نەمەسە دەرەكتەر, ءتۇسiرiلiمنiڭ نىسانى تۋرالى قاجەتتi تولىق كولەمدە كورنەكi ماعلۇماتتى قامتاماسىز ەتەتiن عىلىمي سيپاتتاۋمەن قوسا بەرiلەدi.»;
211-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«211. كينو, بەينە, فوتوقۇجاتتاردىڭ عىلىمي باسىلىمدارى جاريالانعان
دەرەككوزدەر تۋرالى بارىنشا تولىققاندى مالiمەتتi تالاپ ەتەدi. بۇل رەتتە باسىلىم تاقىرىبى بويىنشا بارلىق انىقتالعان دەرەككوزدەر تۋرالى دەرەكتەر, ولاردىڭ جاسالۋ تاريحى, مازمۇنى مەن سىرتقى ەرەكشەلiكتەرi بەينەلەۋ قاتارىن قۇراپ نەمەسە عىلىمي-انىقتاما اپپاراتىندا بەرiلەدi.»;
212-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«212. عىلىمي-كوپشiلiك جانە وقۋ باسىلىمدارىندا كينو, بەينە, فوتوقۇجاتتاردى تۇسiندiرەتiن ءماتiن تەك ناقتى اقپاراتتى قامتىپ قانا قويماي, قۇجاتتارعا كiرiسپە تۇرiندە دە قابىلدانادى. بۇل جاعدايدا ءماتiن كiرiسپە بولiمگە, كينو, بەينە, فوتوقۇجاتتىڭ بiرەۋiنە نە بiر توبىنا بولiنەدi. كۇردەلi كومپوزيتسيادا باسىلىم تاريحي جانە پۋبليتسيستيكالىق وچەركتەردەن, ەستەلiكتەردەن, ديكتورلىق ماتiننەن قۇرالادى.»;
222-تارماقتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«جيناقتاعى قۇجاتتاردى جۇيەلەۋ بiرنەشە بەلگiلەرi بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى (تاقىرىپتىق-حرونولوگيالىق, نومينالدى-حرونولوگيالىق تاعى سول سياقتى).»;
223-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«223. باسىلىمنىڭ حرونولوگياسىن قۇرۋ كەزiندە قاتاڭ حرونولوگيادان اۋىتقۋىنا كەلەسi جاعدايلاردا جول بەرىلەدى:
قۇجات كەزەڭدi جالپىلاۋ سيپاتاماسىنا (باعالاۋىنا) يە بولسا, ول كەزەڭگە بايلانىستى قۇجاتتار توبىنىڭ باسىندا ورنالاستىرىلادى;
ءار ءتۇرلi, بiراق حرونوليالىق جاعىنان جاقىن بiرنەشە قۇجات بiر وقيعاعا (فاكتىگە) قاتىستى بولسا, ولار توپتىق تاقىرىپپەن بىرiكتىرىلەدى;
قۇجاتتىڭ قۇرىلۋى مەن قاراستىرىلۋ ۋاقىتى سايكەس كەلمەسە.
حرونولوگيادان اۋىتقۋدىڭ بارلىق جاعدايلارى ەسكەرتۋدە نەمەسە العى سوزدە كورسەتىلۋى كەرەك.
جيناقتى تاقىرىپتىق قۇراستىرۋ بارىسىندا بiرقاتار ماسەلەلەرگە بايلانىستى جالپىلاما قۇجاتتار كەزدەسكەن جاعدايدا, بولiمدەرگە جiكتەلەدى.»;
229-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«229. ەگەر دە قۇجاتتار كۇنi جاعداياتتىڭ كۇنiمەن سايكەس كەلمەسە, وندا قۇجاتتاردى تاقىرىپتىق توپتاۋ كەزىندە, عىلىمي-كوپشىلىك جانە وقۋلىق باسىلىمداردا قۇجاتتار وقيعا داتاسىنا سايكەس ورنالاستىرىلادى ول جونىندە ارحەوگراف العىسوزدە ەسكەرتەدى.»;
234-تارماكتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«مەرزiمدi باسىلىمدار مەن جالعاستىرۋشى باسىلىمداردا جاريالانعان قۇجاتتار ماسەلەنiڭ ءمانiن ءتۇسiندiرۋ ءۇشiن قانداي قۇجاتتار ارنالعانى تۋرالى قىسقاشا باياندالعان جالپى العىسوزدەن قۇرالادى, قۇجاتتاردىڭ سيپاتى بەرiلەدi جانە ونىڭ ساقتالۋ ورنى كورسەتiلەدi. كەيدە العىسوزدەر قۇجاتتار توبىنداعى اننوتاتسيالارمەن اۋىستىرىلادى.»;
238-تارماكتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«العىسوزدiڭ ارحەوگرافيالىق بولiمiندە قۇجاتتاردى تابۋدىڭ دەرەككوزدەرi كورسەتiلەدi جانە ولاردى قىسقاشا باعالاۋ جۇرگiزiلەدi, قۇجاتتار ءماتiنiن iرiكتەۋ جانە بەرۋ تۇسiندiرiلەدi, ولاردىڭ ارحەوگرافيالىق راسiمدەلۋiنiڭ ەرەكشەلiكتەرi مازمۇندالادى, باسىلىم جوسپارى, عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتى جانە باسىلىم قۇراستىرۋشىلارى تۋرالى مالiمەتتەر حابارلانادى, سونداي-اق,
جاريالانىمنىڭ كiمگە ارنالعانى كورسەتiلەدi. ارحەوگرافيالىق مالiمەتتەردi بايانداۋى ءار ءتۇرلi قالىپتا بولۋى مۇمكiن جانە جاريالانىمنىڭ سيپاتىنا بايلانىستى بولادى. بۇل مالiمەتتەر سوڭعىسوزگە ەنگiزiلۋi مۇمكiن نەمەسە جەكەلەگەن قۇجاتقا نەمەسە ونىڭ توپتارىنا تۇسiندiرمە ماتiندە بەرiلەدi.»;
240-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«240. قىسقا العىسوزدە باسىلىم مiندەتتەرi مەن وقىرمان قاۋىم شەڭبەرi انىقتالادى. وسىندا باسىلىم قۇرىلىمى, عىلىمي-انىقتامالىق اپپارات قۇرامى تۋرالى مالiمەتتەر جانە جاريالانعان قۇجاتتاردىڭ نەگiزگi توبىنىڭ نەمەسە جەكەلەگەن نەعۇرلىم ماڭىزدى دەرەككوزدەردiڭ قىسقاشا سيپاتى بەرiلەدi.»;
244-تارماكتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«وزگە تiلدi دەرەكتەردi جانە بەلگiلi بiر باسىلىمداعى اۋدارمالاردى جاريالاعاندا, ماتiنگە ەرەكشە ماعىنا بەرiلەدi, ماتiندiك ەسكەرتپەلەر ەكi تiلدە قۇرىلادى – تۇپنۇسقا تiلiندەگi وزگە تiلدi ماتiنگە ء(تۇرلi وقۋلاردى ايتۋ جانە تاعى سول سياقتى), اۋدارماعا – باسىلىمنىڭ تiلiندە.»;
248-تارماكتىڭ ەكىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشiلiك باسىلىمداردا مازمۇنى بويىنشا ەسكەرتۋلەر ولاردىڭ قۇرىلۋىنىڭ نەگiزi بولىپ تابىلاتىن مۇراعاتتىق جانە ءباسپاسوز دەرەكتەرiنiڭ سiلتەمەلەرiمەن شىعارىلادى.»;
252-تارماقتىڭ ءتورتىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«وقۋ, سونداي-اق, كەيبiر عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشiلiك باسىلىمداردا كىشىگىرىم ەسكەرتۋلەر مازمۇنى بويىنشا ماتiندiك جولما-جول نەمەسە جاريالاناتىن دەرەكتەردiڭ ماتiنiنەن سوڭ بەرiلەدi.»;
253-تارماقتىڭ ءتورتىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«تاريحي حرونيكا قۇجاتتاما باسىلىمىنىڭ بارلىق ءتۇرiنiڭ عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتىنىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى. وندا تاقىرىپ بويىنشا بەلگiلi فاكتiلەر جيىنتىعىن كورسەتىلەدi, وقيعالاردىڭ رەتi مەن ءوزارا بايلانىسىن بەلگiلەنەدi.»;
256-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«256. حرونيكا دەرەكتەرi بولىپ جاريالانىمعا ەنگەن جانە ەنبەگەن مۇراعاتتىق قۇجاتتار, وسى تاقىرىپ بويىنشا بۇرىن باسىلىپ شىعارىلعان قۇجاتتار, مەرزiمدiك باسىلىمدار جانە ادەبيەتتەر تابىلادى. دەرەككوزگە سىلتەمە حرونيكانىڭ ءاربiر ماقالاسىنا قوساقتالىپ جۇرەدi. وعان كiرەتiندەر: مۇراعاتتىق قۇجاتتار ءۇشiن – شيفر, جاريالانعان قۇجاتتار ءۇشiن – جيناقتىڭ اتاۋى, قۇجات بەتi جانە ءنومiرi, ادەبيەتتەر ءۇشiن – اتاۋى, شىعارىلۋ دەرەكتەرى, بەتتەرi.»;
261-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«261. عىلىمي تيپتەگi سەريالى جانە كوپ تومدى باسىلىمداردىڭ بارلىق باسىلىمدارىنا بiرiكتiرiلگەن كورسەتكiشتەرi بار ارنايى انىقتامالىق توم جاسالىنادى. باسىلىمنىڭ, سەريالاردىڭ جەكە تومدارىنىڭ عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتىنا بىرنەشە كورسەتكىشتەر كىرگەن كەزدە, ولارعا كىرگىزىلگەن مالىمەتتەر, جانە بiرiكتiرiلگەن كورسەتكiشتەردiڭ مالiمەتتەرi بiر-بiرiن قايتالامايدى.»;
263-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«263. كورسەتكiشتە تۇلعا تەگiمەن, اتىمەن جانە اكەسiنiڭ اتىمەن نەمەسە تەگi جانە اتى-ءجونىنىڭ باستاپقى ارىپتەرىمەن كورسەتiلەدi. ماتiندە اتى-جوندەرi بار جانە اتى-ءجونi جوق بىردەي تەكتەر بولعان جاعدايدا, كورسەتكiشتە الدىمەن اتى-ءجونi بار تەكتەر, سوسىن ولارى جوقتار جازىلادى. ەگەر تۇلعا قۇجات ماتiنiندە تولىق بەلگiلەنبەسە (تەك اتى نەمەسە بۇركەنشiك اتى بويىنشا), وندا قۇجاتتا قالاي كورسەتiلسە, كورسەتكiشتە دە سولاي بەلگىلەنەدى. قۇجاتتاردىڭ ماتiنiندە بiرنەشە تۇلعانىڭ تەگi جانە اتى-جوندەرi بiردەي بولعان جاعدايدا, ولاردىڭ اتى مەن اكەسiنiڭ اتى تولىق بەرىلەدى. اتتارى سايكەس كەلگەن جاعدايدا بۇل تۇلعالارعا قاتىستى قىسقاشا تۇسiندiرۋلەر بەرiلەدi.»;
268-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«268. ەسiمدەر كورسەتكiشi جابىق نەمەسە تولىق نىساندا قۇراستىرىلادى. كورسەتكiشتىڭ نىسانى باسىلىمنىڭ تاقىرىبى مەن تيپiنە بايلانىستى انىقتالادى.»;
269-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«269. اننوتاتسيالانعان ەسiمدىك كورسەتكiش. عىلىمي تيپتەگi جيناقتاردا كەيدە ايتىلىپ وتىرعان تاقىرىپ شەگiنەن شىعىپ كەتەتiن تولىق ومiرباياندىق مالiمەتتەر بار اننوتاتسيالانعان ەسiمدىك كورسەتكiش قولدانىلادى. ومiرباياندىق دەرەكتەردi قامتيتىن اننوتاتسيالانعان ەسiمدىك كورسەتكiش پەن قۇجاتتار مازمۇنى بويىنشا ەسكەرتۋلەردى قۇراستىرعان كەزدە بىردەي مالiمەتتەردى پايدالانۋعا بولمايدى.»;
273-تارماقتىڭ ءبىرىنشى بولىگى مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«273. پاندiك كورسەتكiش بولىپ قۇجاتتىڭ ماتiنiندە باسىلىم بەتتەرiنە سiلتەمە جاساي وتىرىپ كورسەتiلەتiن ۇعىمداردىڭ, پاندەردiڭ الiپبيلiك تiزiمi تابىلادى. قۇجاتتاردىڭ مازمۇنىنا بايلانىستى جاريالانىمنىڭ مازمۇنىن اشۋ ءۇشiن ەلەۋلi ءمانi بار بارلىق پاندiك بەلگiلەردi قامتيتىن جالپى پاندiك, نەمەسە بiرىڭعاي پاندiك بەلگiلەردiڭ بiر نەمەسە بiرنەشە ءتۇرiن قامتيتىن ارنايى كورسەتكiش جاسالادى.»;
278-تارماق مىناداي رەداكتسيادا جازىلسىن:
«278. جالپى پاندiك كورسەتكiش تەك قانا جابىق بولادى, ويتكەنى نەگiزگi ۇعىمنىڭ (ايداردىڭ)
