قوعام • 08 شىلدە، 2021

ات قويعاندا اباي بولعان ءجون

11759 رەت كورسەتىلدى

قازاق جۋرناليستەرىنىڭ تەلەگرام چاتىندا ءبىر ارىپتەسىمىز: «قالا كۇنىنە وراي مەرەكەلىك ەفيرگە سامميت، ازيادا، بايتەرەك ەسىمدى بالالاردى شاقىرامىز» دەپ حابارلاما بەرىپتى. مۇنداي ەسىمدەر شىنىمەن دە بار ما دەپ ويلاپ قالدىق باسىندا. ىلە ينتەرنەتتى اقتارىپ، ستاتيستيكانى قاراساق، راسىمەن قازاقستاندا سامميت دەگەن ەسىمى بار 22 ەر بالا، سامميتا اتتى ءۇش قىز جانە 15 سامميتحان بار ەكەن.

باسىنداعى بايلىعىن باۋىرىنداعى بالاسىمەن ولشەگەن قازاق ءسابيدىڭ ەسىمىنە دە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ات قوياتىن ادامنىڭ ءوزىن اتتاي قالاپ، تاڭداپ العان. وزدەرى قۇرمەت تۇتاتىن، ەلگە سىيلى ازاماتتارعا ءسابيىنىڭ ەسىمىن قويعىزعان نەمەسە باۋىر ەتى بالاسىنا ىرىمداپ، ەلگە تانىمال تۇلعالاردىڭ ەسىمىن بەرگەن.

قوعامنىڭ تۇرلەنىپ، زاماننىڭ اۋىسۋى­نا بايلانىستى ات قويۋ ءداستۇرى دە وزگەرىپ وتىراتىنى زاڭدىلىق. ەسىمدەر دە ەسكىرىپ، قايتا تۇرلەنىپ، جاڭارىپ وتىرادى. بۇعان سول ءداۋىردىڭ اعىمى، سول كەزدەگى مادەني-تاريحي وقيعالار دا اسەر ەتەدى. مىسالى، ەرتەدە ءجيى قويىلعان توقسانباي، سەكسەنباي، جەتپىسباي دەگەن وڭكەي «بايلاردى» قازىر قويا المايسىز.

كەي كەزدەرى وتباسىنىڭ جەكە ىرىم-سەنىمىنە، ارمان-ماقساتىنا قاراي قويىلاتىن ەسىمدەر دە بار. ايتالىق، قازاقستاندا ەڭ كوپ كەزدەسەتىن ەسىمدەردىڭ قاتارىندا «ۇل» دەگەن ءتۇبىرى بار ەسىم تۇر: ۇلبولسىن، ۇلبالا، ۇلجالعاس، ۇلدانا... دەپ كەتە بەرەدى. بۇۇ-نىڭ حالىقتىڭ ءوسىپ دامۋىمەن اينالىساتىن سالا ماماندارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، 1905-2010 جىلدار ارالىعىندا  ەلىمىزدە ەسىمى «ۇلمەن» باستالاتىن 75 400 ايەل بارى انىقتالعان. ال 2010-2019 جىلدارى مۇنداي اتى بار قىزداردىڭ سانى 12 264 بولعان.

نە دەسەك تە بالاعا ات قويۋعا كەلگەندە قازاقتان ارتىق فانتازياسى ۇشقىر حالىق جوق شىعار، ءسىرا؟! قازىر ەسىم قويۋدىڭ ءوزى باسەكەگە اينالىپ كەتكەندەي. جۇرتشىلىق بالاسىنا ەلدە جوق ەرەكشە ەسىمدەردى قويۋعا قۇمار. ولاردىڭ ءبارى بىردەي ءمان-ماعىنالى، جاراسىمدى بولسا ءبىر ءجون، ەستىر قۇلاققا ەرسى ەستىلەتىن ەسىمدەر دە ەستىلىپ قالىپ ءجۇر. مىسالى، وتكەندە «ەۋرازيا» ءبىرىنشى ارناسى ەلىمىزدەگى ەرەكشە ەسىمدەردىڭ ءتىزىمىن جاريا ەتتى. سوندا تەڭگەباي اقشابەك ميلليونەر ۇلى دەگەن ازامات تا ارامىزدا بار ەكەنىن قۇلاعىمىز شالىپ قالدى. ول ول ما، عالامتورداعى اقپاراتقا سۇيەنسەك، رومەو، تەڭىز، ەدەلۆەيس، اقساقال ارىستانبەك، سامميداستانا، ەۆەرەست دەگەن وتانداستارىمىز دا، ونىڭ سىرتىندا ەلىمىزدە 27 ءماسليحات، 21 ءماجىلىس، 13 نۇرلىجول، 9 نۇروتان، 7 سەنات، 7 پارتيا ەسىمدى ازامات بار كورىنەدى. سەنەمىز بە، سەنبەيمىز بە؟ بىراق ەسىمگە بايلانىستى جاريالانعان ماتەريالداردىڭ استىنا جازىلعان پىكىرلەردى قاراساق، ەلىمىزدە شىنىمەن دە مۇنداي «عاجايىپ» ەسىمدەر كوپ ەكەنىن اڭعاراسىز. سەنبەسكە لاجىڭ جوق. مىسالى، ءلاززات ەسىمدى قىز جازىپتى: «مەنىڭ ءسىڭلىمنىڭ اتى ءنۇرابىناز. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان، اتى-ءجونىنىڭ العاشقى بۋىندارى الىنعان» دەيدى. ەندى ءبىر بالانىڭ اتى نۇرقاسىم ەكەن. ىرىمشىل قازاق پرەزيدەنت بولسىن دەگەن نيەتپەن، قوس پرەزيدەنتتىڭ ەسىمى قوسارلانعان اتتى بالاسىنا بەرسە كەرەك. سانامالاساق، ەلباسى، بايدەن دەگەن ەسىمدەر دە ەلىمىزدە كوپ ەكەن. 

 ۇرپاعىڭا جاراسىمدى ات قويۋ دا – ۇلكەن ونەر. حالقىمىزدىڭ ىزگى ءداستۇرى بويىنشا بالاعا ءمان-ماعىنالى ات قويۋ – اتا-اناعا امانات. جالپى، ادامنىڭ ەسىمى ونىڭ ومىرىندەگى ءۇش كەزەڭىنە: بالالىق جانە جاستىق شاعىنا، قارتتىق كەزەڭىنە سايكەس كەلۋى كەرەك ەكەن. باياعىدا ءبىر اعامىز سابيىنە جاۋقازىن دەگەن ات قويماقشى بولدى. سوندا كوپتى كورگەن اجەمىز: «بالام، جاۋقازىن دەگەن جاس ومىرگە عانا قاتىستى ايتىلادى. باسقا ات ويلاپ تاپ!» دەپ تىيىپ تاستاعانى ەسىمدە. مىنە، كونەكوز قاريالارىمىز ات قويۋداعى ىرىم-تىيىم، نانىم-سەنىمدەردى ەرەكشە ساقتاعان، ات قويۋعا اباي بولعان.

ادام ەسىمدەرىن زەرتتەيتىن انتروپونيميكا دەگەن عىلىم بار. وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەندەر ادامنىڭ اتى ونىڭ ومىرىنە، تاعدىرىنا  اسەر ەتەتىنىن ايتادى. بۇل پىكىر جايدان-جاي ايتىلماسا كەرەك. انەبىر جىلدارى قازاقستاندا قورلان اتتى ايەل ەسىمىن اۋىستىرعانىن جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە بولار. ول ء«وز اتىم وزىمە تۇك ۇنامايدى، بۇگىنگە دەيىن كورگەن قيىندىقتارىم وسى اتىما بايلانىستى سياقتى بولادى دا تۇرادى. سوندىقتان ەسىمىمدى وزگەرتۋگە بەل بايلادىم» دەگەن ەدى. ال كەيدە جاڭا تۋعان سابيگە ءتىل، كوز تيمەسىن دەپ، سيىقسىز ەسىمدەر دە قويىلا سالاتىنى بار. بىراق ەڭ دۇرىسى – نارەستەنىڭ ەسىمى ايتۋعا ۇيالمايتىنداي، ادەمى دە ماعىنالى بولعانى ابزال. بالاڭىز ەسىمىمەن ماقتانىپ، سوعان ساي مارقايىپ جۇرسە، جامان با؟! بالا اتىنا قاراپ وسەدى، اتىنا ساي بولۋعا تىرىسادى، سوندىقتان ەسىم قويعانعا دا ەستىلىك كەرەك ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون-اۋ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇكىمەت شيكى مۇناي باعاسىن بەكىتتى

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

قىتاي مەن قازاقستان جۇك تاسىمالى ارتقان

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار