بوزوقتان بۇگىنگە دەيىن... ەلوردا تاريحىنا حرونولوگيالىق شولۋ

ەجەلگى قونىس, ەسكى جۇرت

وسىلاي تاريحي تاڭداۋ جاساۋ ارقىلى ەلباسى جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ جاسامپاز جولىن نەگىزدەي الدى. دەسەك تە, قازىرگى تاڭدا الەم كوز تىگىپ, ازۋىن ايعا بىلەگەن ەلوردامىز تاقىر جەر, تايعاق ولكەدە عايىپتان پايدا بولعان جوق. ەلوردانىڭ وزىندىك تاريحى, حرونولوگيالىق تىزبەسى بار. وسىنى كوكتەي شولىپ ايتار بولساق...

ۇلى دالانىڭ ءاپايتوس بايتاعى, ەجەلگى تۇركى-قىپشاقتىڭ اتامەكەن قونىسى – سايىن دالا سارىارقانىڭ تاريحى تەرەڭ. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ ءبىر ەڭبەگىندە: «سارىارقاعا العاش اياق باسقانىمدا دالانىڭ ادام بويىنا قۇياتىن عالامات قۋاتىنا قايران قالدىم ءارى ونى جان-تانىممەن سەزىندىم», دەگەن ەكەن. راسىندا, ەلباسى ايتقانداي, عالام قۋاتىنا تولى ساحارا جازيرانىڭ ىشكە بۇككەن قۇپياسى كوپ. سونىڭ ءبىرى – ەلوردا ىرگەسىندە ورىن تەپكەن ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسى. بۇل ەجەلگى قونىس, ەسكى جۇرتتى عالىمدار قازىرگى ەلوردانىڭ «اتاسى» رەتىندە تانىپ, قازاق دالاسىنداعى قالا مادەنيەتىنىڭ كونە ۇلگىسى دەگەن پايىم جاساۋدا.

ەجەلگى بوزوق قالاشىعى جايلى اقپارعا ءبىز 1820 جىلى رەسەي يمپەراتورلىق «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىندا جاريالانعان ورىس كەن ينجەنەرى يۆان شانگيننىڭ كۇندەلىگى ارقىلى تانىسپىز. وسىنداعى دەرەكتە, ەسىل-نۇرا بويىندا بۇزىق اتتى كولدىڭ جاعاسىندا كونە قونىستىڭ ورنى جايلى باياندالعان. كەيىن انىقتالعانداي, قالا اتاۋى بوزوق ەكەن.

اتالمىش نىسانعا ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 1999 جىلى تانىمال ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قالاشىق ۋاقىتتىق تۇرعىدان ءتۇرلى كەشەندەردەن تۇراتىنىن انىقتادى. اتاپ ايتقاندا, تۇرىك قاعاناتى, قىپشاق حاندىعى, التىن وردا جانە قازاق حاندىعى, ياعني نىسان VII-IX عاسىرلاردان XVI-XVII عاسىرلارعا دەيىنگى ارالىقتا, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ كيەلى ورنى, ودان كەيىن كەرۋەن ساۋداسىن باقىلايتىن قىپ­شاقتاردىڭ قونىسى بولدى دەگەن پا­يىم جاسالسا, ەسكەرتكىشكە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قالا قۇرى­لى­سىنىڭ تاريحي حرونولوگياسىن انىق­­تادى. ونداعى قورىتىندى بويىن­شا: «VI عاسىردا ەجەلگى تۇركىلەر قۋات­تى اسكەري مەملەكەت قۇرىپ, وتۋكەن دا­لاسى­نان باتىسقا قاراي دۋنايعا كوش­كەن كەزدە VII عاسىردا بۇل تەرريتوريا­نى يگەرگەن» دەگەن عىلىمي بولجام ايتىلۋدا.

قالاشىق سونىمەن قاتار, كەرۋەن جولدارى تۇيىcىندە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, ەگىنشىلىك, بالىق اۋلاۋ جانە كەرۋەن ساۋداسىن باسقارۋمەن اينا­لى­ساتىن قونىس رەتىندە ءومىر سۇرگەن. بۇعان ستاتسيونارلىق, وندىرىستىك جانە ير­ريگاتسيالىق قۇرىلىستار قال­دىعى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, زەر­گەرلىك بۇيىمدار, مونەتالار جانە ت.ب. ارتەفاكتىلار دالەل. ال ءحىV عاسىردا نۇرا-ەسىل ايماعىنىڭ يسلامدانعان اقسۇيەكتەرىنىڭ رۋحاني ورتالىعى بولىپ, مادەني-مەموريالدىق كەشەندەر سالىندى.

سونداي-اق بوزوق قالاشىعى – ير­ري­گاتسيالىق قۇرىلىس جوسپارى جا­­سال­عان ورتالىق قازاقستانداعى ال­عاش­قى ەسكەرتكىش. مۇندا اۋماعى 1000ح300 مەتردى قۇرايتىن سۋارۋ جۇ­يە­سى­مەن جابدىقتالعان ديقاندىق كا­سىپ ايماعى انىقتالىپ وتىر. سۋارۋ قۇرى­لىمى نەگىزگى ارنادان, ءبىرىنشى, ەكىن­شى تاراتقىشتاردان جانە ۆاليكتەر جۇيەسىنەن تۇرعان. نەگىزگى ارنا بۇ­زىقتى كولىنەن شىعىسقا قاراي 580 مەتر سوزىلىپ جاتىر. ونىڭ ەنى 1, تە­رەڭ­دىگى 0,3 مەتر. مۇنداي سۋارۋ جۇيەسى ەسىل القابىنىڭ تابيعي مۇمكىندىگىن ءتيىم­دى پايدالانىپ, كولدەردى تابيعي سۋ قوي­ماسى رەتىندە يگەرۋىمەن قۇندى. قوي­مالار كوكتەمگى تاسقىن كەزىندە سۋعا تو­لا­دى. جازدا, قاجەت بولعان جاعدايدا سۋدى ار­نالار ارقىلى ەگىندىككە اعىزىپ وتىر­عان.

قازىرگى تاڭدا ەلوردا ىرگەسىندەگى ەجەلگى قونىس, ەسكى جۇرتقا دالالىق­تاردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قالدىرعان ءىزى دەگەن تاريحي باعا بەرىلىپ, بۇل يدەيانى ورنىقتىرۋ ماقساتىندا 2018 جىلى «بوزوق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۇ­راجاي-قورىعى» قۇرىلى. اتالمىش مەكەمە قالاشىق اۋماعىندا ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ جيىنتىعى ىسپەتتەس «اس­پا­ناستى مۋزەيىن» اشۋ ىسىمەن اينالىسىپ جاتىر.

 اقمولا بەكىنىسى جانە سىرتقى وكرۋگتىڭ قۇرىلۋى

كەلەسى كەزەكتە, ياعني پاتشالىق رە­سەي داۋىرىندە اقمولا بەكىنىسىنىڭ ىرگە­سى قالانىپ, 1832 جىلى 22 تامىزدا رەسەي يمپەراتورى ءى نيكولايدىڭ بۇي­رىعىمەن «اقمولا سىرتقى وكرۋگى» رەسمي اشىلعانى جايلى مالىمەت بار. وسى جىلدارى شىعىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى قىزمەتىن اتقار­عان س.ب.برونەۆسكي جازباسىندا, بەكىنىس تۇرعىزۋ شاراسى جەرگىلىكتى قازاق ات­قا­مىنەرلەرى قوڭىرقۇلجا باستاعان سۇلتاندار ءوتىنىشى نەگىزىندە ىسكە استى دەلىنسە, باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.ا.ۆەليامينوۆتىڭ بۇي­رى­عىمەن 1830 جىلى بەكىنىس ورنىن انىق­­تاۋعا كەلگەن پەتروپاۆل كومەندان­تى ف.ك.شۋبين باستاعان وترياد جاڭا بەكىنىستىڭ ورنىن تاڭداپ, قازىعىن قاق­قانى جايلى دەرەك ايتىلىپ ءجۇر.

وترياد باسشىسى ف.ي.ءشۋبيننىڭ ەسەپ جازباسىندا, قازىرگى قالا تۇرعان جەر وكرۋگ ورتالىعى رەتىندە تاڭدالۋىنا ءبىرىنشى سەبەپ, بەكىنىس ىرگەسىندە سۋى مول ەسىل دارياسى اعىپ جاتسا, ەكىن­شىدەن بۇل نۇكتە ەجەلدەن بەرى سول­تۇستىك ولكەنى ورتالىق ازيامەن باي­لا­نىستىراتىن كەرۋەن جولىنىڭ ما­ڭىز­دى وتكەلى بولعانى ايتىلىپتى. بۇل تاڭداۋدان ءبىز ورتاعاسىرلىق بو­زوق قالاشىعىنىڭ تاريحي ميسسياسى كە­يىنگى رەسەيلىك ساياحاتشىلار تاراپى­نان دا اڭعارىلعانىن بايقايمىز. ۇشىن­شىدەن, وڭىردە تال-توعايدىڭ مولدىعى اكىم­شىلىك ورتالىقتى وتىن-سۋمەن قامداۋعا قولايلى.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ كەلتىرگەن مالىمەتكە جۇ­گىن­سەك, 1831 جىلدىڭ سوڭىندا وكرۋگ قا­را­ماعىندا 131262 ادام, 3576 اۋىل بولعانى جايلى ايتىلسا, پودپولكوۆنيك ءشۋبيننىڭ جازباسىندا, بەكىنىس ماڭايىندا قارپىق-التاي رۋلارىنىڭ قازاقتارى ءتورت ت ۇلىك مال ۇستايدى, بۇلار­دىڭ قولىندا 332452 جىلقى, 670775 قوي, 31666 تۇيە بار. اسىرەسە, قازاق جۋاندارى ساپاق پەن جۇمان ارقايسىسى 8 مىڭ جىلقى ايداپ ءجۇر, دەلىنگەن.

كوپ كەشىكپەي اقمولا بەكىنىسى ورتا­لىق قازاقستاننىڭ ءىرى اسكەري-اكىمشىلىك ساۋدا ورتالىعىنا اينالدى. بۇل جەرگە اتتى كازاك جاساعى ورنالاستى. ولارعا ورتالىق ازيادان باتىس سىبىرگە بەت العان ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ مىندەتتەلدى. ءسويتىپ اقمولا بەكىنىسى دالا وكرۋگتەرىنىڭ قۋاتتى پلاتس­دارمىنا اينالدى. 1834 جىلى اكىم­شىلىك عيمارات جانە شەنەۋنىكتەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەرگە ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر سالىنا باستادى. ءسويتىپ وڭىردە رەسەيلىك بيلىكتىڭ نىعايۋىنا بايلا­نىستى وزگەرىستەر پايدا بولدى.

ودان كەيىن حح عاسىردىڭ باسىندا اقمولا قالاسى وبلىس ورتالىعى رەتىندە تانىلدى. توڭكەرىس جىلدارى بۇل قالادا قازاق قايراتكەرى ساكەن سەيفۋللين «جاس قازاق» اتتى ۇيىم قۇرىپ, «تىرشىلىك» اتتى گازەت شىعارۋدى قولعا الدى. قالا كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە وبلىس ورتالىعى مىندەتىن اتقاردى. كەيىن تىڭ ولكەسى قۇرىلۋىنا بايلانىستى سولتۇستىك وڭىردەگى ءىرى اكىمشىلىك قۇرىلىمنىڭ ەپيتسەنترى بولدى.

تىڭ يگەرۋدىڭ ورتالىعىنا اينالعان قالا

كوكپ ورتالىق كوميتەتى 1954 جى­لى وتكەن پلەنۋمىندا «تىڭ جانە تى­ڭايعان جەرلەردى يگەرۋ» جايلى شەشىم قابىلداپ, قازاقستان اۋماعىندا بوس جاتقان 6,3 ملن. گەكتار تىڭ جەردى يگەرۋ ماقساتى قويىلدى. ءسويتىپ, 1960 جىلى 26 جەلتوقساندا تىڭ ولكەسى قۇرى­لىپ, قۇرامىنا اقمولا, كوكشەتاۋ, قوس­تاناي, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قا­زاقستان وبلىستارى بىرىكتىرىلدى. ول­كە ورتالىعى رەتىندە اقمولا قالاسى تاڭ­­دا­لىپ, 1961 جىلى 20 ناۋرىز كۇنى قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ تورالقا قاۋلىسىمەن قالا اتى «تسەلينوگراد» دەپ وزگەرتىلدى.

تىڭ ولكەسىنە قاراستى 600 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماققا 508 كەڭشار مەن 107 ۇجىمشار جانە 14 اۋدانعا قاراستى 5000-نان استام ەلدى مەكەن كىردى. حالىق سانى 3,6 ميلليون ادامدى قۇراپ, رەس­پۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن يەلەندى.

ولكەنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىنا اينال­عان قالا قارقىندى دامۋدى باس­تادى. شاھاردىڭ باس جوسپارىن لەنين­گرادتىق گورسترويپروەكت بولىمشەسى جاسادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى جاڭا شاعىناۋداندار جوس­پارلاندى. بەس قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سالىندى. ال ولاردىڭ كولەمى شاعىن بولعاندىقتان «حرۋششەۆكا» دەپ اتالدى. قالادا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىن العانى سونشالىق 1961 جىلدىڭ باسىندا تۇرعىن ءۇي قورى 600 مىڭ شارشى مەترگە ارتىپ, 115 مىڭ ادام باسپانالى بولدى.

وسى جىلدارى جاڭادان بىرنەشە مولتەك اۋدان بوي كوتەردى. سونىڭ ءبىرى قازىرگى «تسەليننىي» ىقشام اۋدانى. ەلوردا كوشىنىڭ العاشقى جىلدارى پار­لامەنت ءماجىلىسى مەن سەنات دەپۋ­تاتتارى ورنالاسقان بۇرىنعى «كەڭەس­تەر ءۇيىنىڭ» الدىنا ارنايى «ەكران سورە» ورناتىلىپ, جاڭا فيلمدەر كورسەتىلدى. ونى تىڭگەرلەر كەلىپ توبىمەن تاماشالاي الدى.

وسى جىلدارى لاتۆيا ارحيتەكتورلارى جوبالاعان 2355 ورىنعا لايىق تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى سالىندى. بۇل نىسان كولەمى مەن جابدىقتالۋى جاعى­نان كرەملدەگى سەزدەر سارايىنان كە­يىنگى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. قازىرگى «جاستار سارايى» مەن «ەسىل» قوناقۇيى وسى جىلدارى بوي كوتەردى. بۇعان قوسا, تىڭ تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسى باس­تالدى. سونىمەن قاتار ونەركاسىپتىك اسا ءىرى نىساندار: «كازاحسەلماش», «تسەلينوگرادسەلماش» وندىرىستەرى, گاز اسپاپتارى, شويىن قورىتاتىن, ۆاگون جوندەيتىن, كەراميكالىق كومبينات ت.ب جۇمىس جاساپ تۇردى. ازىق-ت ۇلىك, جەڭىل ونەركاسىپ, كىرپىش ءوندىرىسى مەن تەمىربەتون ونىمدەرىن ءوندىرۋ قارقىندى دامىدى.

ءسويتىپ تسەلينوگراد قالاسى سولتۇس­تىك قازاقستاننىڭ ءىرى ءوندىرىس وشاعىنا اينالدى. بۇل جەردە نازار اۋداراتىن وقيعا سول تۇستا تىڭ ولكەسىن كورشى رە­سەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنا قوسۋ تۋ­رالى ماسەلە كوتەرىلدى. ماسكەۋ «تىڭ ولكەسىن تىكەلەي رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنا باعىندىرۋ» جايلى قۇجات دايىنداپ جاتتى. بىراق بۇل جوس­پار قازاق زيالىلارىنىڭ تاباندى قار­سىلىق تانىتۋىنىڭ ارقاسىندا ىسكە اسپادى. ەل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1992 جىلى تسەلينوگراد قالاسى مەن وبلىس اتاۋى قايتادان اقمولا دەپ وزگەر­تىلدى.

ەلباسىنىڭ تاڭداۋى نەمەسە جاڭا ءداۋىر جاھۇتى

قازاق ەلىنىڭ استاناسىن سارىارقا تورىنە كوشىرۋ يدەياسى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اڭسارى بولدى. مىسالى, ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ «گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانين» اتتى ماقالاسىندا: «قازاق­تى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاش­تىڭ ورتاسى بولسا, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق... شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپ­قان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ» دەپ وزەكجاردى ويىن جازىپ كەتسە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەزىندە قولىما اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ بايانحاتى ءتۇستى. ول اناۋ-مىناۋ ماسەلەنى ەمەس, قازاق كسر-نىڭ استاناسىن قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعى قاراعاندى نە تسەلينوگرادقا كوشىرۋدى ۇسىنىپتى. ەسىمدە قالعانى: وسى حات ماسكەۋگە جىبەرىلگەن ەكەن. ماس­كەۋ: «باسقا ىستەيتىن ىستەرىڭ جوق پا؟» دەپ كەلتە كەسىپتى, دەيدى (نازار­-
باەۆ ن. «ەۋرا­زيا جۇرەگىندە». – الماتى: اتامۇرا, 2005. - 88 ب).

جوعارىدا الاش قايراتكەرلەرى مەن كەڭەستىك ۇلت زيالىلارىنىڭ ار­مان-اڭسارىن حح عاسىر اياعىندا ن.ءا.نازار­باەۆ ىسكە اسىردى. «قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىن تاڭداۋ كەزدەيسوقتىق ەمەس. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باس­تاپ جاڭا جاعداي ەرەكشەلىكتەرىن كول­دە­نەڭ تارتقان مۇلدە باسقا احۋال قا­لىپ­تاستى. ۋاقىتتىڭ شىندىعى مەن بىر­قاتار گەوستراتەگيالىق فاكتورلار ءبىزدى ءوز گەوساياسي كەڭىستىگىمىزدى قايتا­دان قۇرۋعا ماجبۇرلەدى» دەپ جازادى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 2017 جىلى جا­رىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كىتا­بىنىڭ 117-ءشى بەتىندە. تۇڭعىش پرە­زيدەنتىمىزدىڭ جوعارىداعى پايىمىنان مەملەكەت استاناسىن اۋىستىرۋ ماسەلەسى كەزدەيسوق تۋىنداعان دۇنيە ەمەس ەكەنىن اڭعارعاندايمىز.

– 1994 جىلى 6 شىلدە كۇنى پارلامەنت سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا استانانى الماتىدان رەسپۋبليكانىڭ ور­تا­لىق ءوڭىرى اقمولاعا كوشىرۋدىڭ قا­جەتتىلىگىن قيسىندىق جانە ءمان-جايلىق تۇرعىدان نەگىزدەپ ءسوز سويلەدىم, – دەي­دى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 2010 جىلى جارىق كورگەن «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى ەڭبەگىنىڭ 94-ءشى بەتىندە: «استانى كوشىرۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ جوعارى تالابى دەگەندى ايتتىم. بۇل ورايدا تىڭ­عىلىقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, 32 ولشەم بويىنشا تالداۋ جاسالعانىن, وسى­نىڭ ىشىندە اقمولا بارىنشا ار­تىق­شىلىققا يە ەكەندىگىن اتاپ ايتتىم. ناتيجەسىندە, جوعارى كەڭەستىڭ «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ مەملەكەت استاناسىن اقمولا قالاسىنا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا كەلىسىم بەرىلسىن» دەگەن شەشىم زالدا جاريالاندى. ءسويتىپ 1996 جىلى 6 شىلدەدە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى» تاريحي قاۋلى قابىلدادى. ءبىر جىل­دان كەيىن, ياعني 1997 جىلعى 20 قا­زان­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتىنىڭ «اقمولا قالاسىن قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جاريا­لاۋ تۋرالى» اسا ماڭىزدى جارلىعى قابىلداندى» – دەيدى ەلباسى.

وسىلاي ەل كىندىگى ارقاعا قونىس تەپ­كەن شيرەك عاسىردا ەلوردا ادام تا­نىماستاي وزگەردى. وسى جىلدارى قۇ­يىلعان ينۆەستيتسيالار بۇگىنگى تاڭدا مۋل­تيپليكاتيۆتى ەكونوميكالىق تيىم­دىلىك بەردى. قالا تاريحىندا ءىرى حالىق­ارالىق ساياسي-ەكونوميكالىق شارالار: ەقىۇ ءسامميتى, ازيادا ويىنى, ەكسپو-2017 قاتارلى اسا اۋقىمدى وقي­عالار بولدى. قالا اتاۋى 2019 جىلى 20 ناۋرىز كۇنى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن نۇر-سۇلتان دەپ وزگەرتىلدى.