مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا قوعامدىق پىكىر ساۋالدامالارى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋ ارقىلى قىزمەتكە كەلۋىنە قاتىستى سۇرانىستىڭ ارتقانىن كورسەتىپ وتىرعاندىعىن, ەندى بۇل ماسەلەنى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن جانە 2021 جىلى اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋدى وتكىزۋگە بولاتىندىعىن ايتتى.
وسىعان بايلانىستى سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا جۋىردا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس ەندى اۋىل, كەنت, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن تۇرعىندار تىكەلەي سايلايتىن بولدى. ولاردىڭ سانى ەلىمىز بويىنشا – 2 345. قازاقستاندا حالىقتىڭ 40%-دان استامى اۋىلدىق جەردە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل سايلاۋدىڭ ورنى ەرەكشە. بيىل وكىلەتتىلىگى اياقتالاتىن 836 اكىم سايلانادى. وسى اكىمدەردى سايلاۋعا 1 ملن 250 مىڭنان ااستام ادام قاتىسادى.
25 شىلدەگە جوسپارلانعان جەرگىلىكتى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ نازار اۋداراتىن بىرنەشە قىزىقتى جاعى بار.
بىرىنشىدەن, اكىمدەردى سايلاۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن ءوتۋى. ءبىرىنشى بولىپ وكىلەتتىلىگى اياقتالاتىن اكىمدەر سايلانادى. سودان كەيىن بىرتىندەپ وكىلەتتىلىكتەرى اياقتالۋىنا بايلانىستى كەلەر جىلداردا قالعاندارىن حالىق تاڭدايدى. بەلگىلى ءبىر اۋىلداردا ەكسپەريمەنت ءۇشىن وتكىزىلگەن سايلاۋلاردى ەسەپتەمەگەندە, بۇل دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن العاشقى تىكەلەي سايلاۋ بولعاندىقتان, كەمشىلىكتەر بىلىنسە, ولاردى الداعى كەزدە رەتتەپ وتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
ەكىنشىدەن, اۋىل اكىمدىگىنە كانديداتتاردى ۇسىنۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى. بۇرىن ۇمىتكەرلەردى اۋدان اكىمى ۇسىناتىن. ءماسليحاتتاردىڭ ماردىمسىز مارتەبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ءىس جۇزىندە تاعايىنداۋ بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ال ەندى كانديداتتاردى ۇسىنۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن ۇمىتكەرلەر ءوزىن ءوزى ۇسىنا الادى نەمەسە ولاردى پارتيا ۇسىنادى. ءوزىن ءوزى ۇسىناتىندار قولداۋشىلار قولىن جيناۋى قاجەت. ال پارتيالاردى اۋىلعا جاقىنداتۋدىڭ قادامى – وسى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى. اۋىلداعى اكىم سايلاۋىنا پارتيالار ۇمىتكەردى الىستان ەمەس, وسى اۋىلدان ىزدەيتىنى انىق. بۇل پارتيالار اۋىلدارداعى بەدەلدى تۇلعالارعا ارقا سۇيەيدى دەگەن ءسوز. تىركەلگەن پارتيالار اۋىلدا تۇراتىن 40 پايىز ەلەكتوراتپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن قولدان شىعارمايدى دەپ ويلايمىن.
اۋدان اكىمدەرىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقپەن كەڭەسە وتىرىپ, ۇمىتكەر ۇسىنۋىنىڭ ءبىر-اق جولى قالدىرىلدى: ول سايلاۋدا بالاما بولماعان جاعدايدا.
ۇشىنشىدەن, گەوگرافيالىق دەتەرمينيزم. بۇل – ساياسي ۇردىستەرگە گەوگرافيالىق فاكتورلاردىڭ اسەرى. وڭتۇستىكتەگى تۇرعىندارى كوپ جانە تىعىز ورنالاسقان اۋىل مەن جارتىلاي بوس سولتۇستىكتەگى اۋىلدىڭ جاعدايى ءارتۇرلى ەكەنىن بىلەمىز. ەلىمىزدەگى ءاربىر اۋىلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ول – ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيى, ورتالىققا الىس نەمەسە جاقىن ورنالاسۋى, حالىق قۇرامى, سان ءتۇرلى مەنتاليتەت جانە ت.ب. كوپتەگەن فاكتور. فرانتسۋز عالىمى مونتەسكە ايتقان گەوگرافيالىق دەتەرمينيزم الدىمىزدا تۇرعان سايلاۋ ناۋقا-
نىنا ىقپالى بولادى دەپ ايتۋعا بولادى.
تورتىنشىدەن, سايلاۋ بيۋللەتەنىنە «بارلىعىنا قارسىمىن» دەگەن باعاننىڭ ەنگىزىلۋى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەنگىزىلگەن سايلاۋ زاڭناماسىنداعى بۇل وزگەرىس ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. «بارلىعىنا قارسىمىن» دەگەن تاڭداۋدىڭ بولۋى ءار قوعامدا كەزدەسەتىن نارازى پىكىردى ەسكەرەدى. ەگەر تۇرعىن شىنىمەن لايىقتى ۇمىتكەر جوق دەپ تاپسا, سايلاۋدى جوققا شىعارماي, ءوز ەركىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىگى بولادى. بۇل سايلاۋدىڭ لەگيتيمدىلىگىن جوعارىلاتىپ, ەل ىشىندەگى نارازى كوڭىل كۇيدى باسەڭسىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن.
بەسىنشىدەن, جەرگىلىكتى سايلاۋالدى تەحنولوگيالار. اكىم بولامىن دەگەن ۇمىتكەر سايلاۋشىنىڭ نازارىن اۋداراتىن باعدارلاما ازىرلەپ, مۇمكىندىگىنشە PR جاساۋعا تىرىساتىنى بەلگىلى. پارتيالار ۇسىنعان كانديداتتار كەڭ كولەمدەگى اقپاراتتىق قولداۋعا يەك ارتاتىنى ءسوزسىز. دەگەنمەن دە ۇمىتكەرلەر اقپا-
راتتىق تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن بىرگە, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن tet-a-tet كەزدەسۋلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن قولدانادى دەپ ويلايمىن. حالىقتىڭ تاڭداۋىنا بەتپە-بەت كەزدەسۋلەردىڭ تىكەلەي اسەرى بولماق. ارينە, كارانتيندىك تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ. جالپى, اۋىل اكىمى سايلاۋىندا ۇمىتكەردى حالىق كوپ جاعدايدا جاقسى بىلەتىندىكتەن, جەڭىسكە شەشۋشى ىقپال ەتەتىن فاكتور – ساياسي جارناما ەمەس, ونىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى مەن وسىعان دەيىن قول جەتكىزگەن تابىستارى دەپ بولجام جاساۋعا بولادى.
اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى قانداي؟ بۇل ءۇردىستىڭ بىرنەشە ارتىقشىلىقتارىن اتاپ وتۋگە بولادى:
بىرىنشىدەن, سايلاناتىن اكىمدەردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ارتاتىن بولادى. حالىق سەنىم ءبىلدىرىپ سايلاعاندىقتان, اكىم جوعارىدا تۇرعان بيلىك ورگاندارىنا ەمەس, ەندى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا تاۋەلدى بولادى. ياعني حالىقتىڭ جەرگىلىكتى بيلىكتى قالىپتاستىرۋعا ىقپالى كۇشەيەدى. ال اكىم حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعاندىقتان, ونىڭ بيلىگى ەندىگى كەزەكتە لەگيتيمدى بولادى. حالىقتىڭ كوپشىلىگى داۋىس بەرىپ سايلاعاندىقتان, «بۇل قايدان كەلگەن اكىم؟» دەگەن سۇراق قويىلمايتىن بولادى. اكىمنىڭ قىزمەتىنە باعانى سايلاۋ ارقىلى تۇرعىندار بەرەتىندىكتەن, الداعى ۋاقىتتا اكىمدەردىڭ قىزمەتى جاندانىپ, مۇنىڭ ءوزى اۋىلدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.
ەكىنشىدەن, تۇرعىنداردىڭ سايلاۋ مادەنيەتى ودان ءارى كوتەرىلە تۇسەدى. حالىق ءوزى تىكەلەي داۋىس بەرەتىندىكتەن, جەرگىلىكتى باسقارۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋ بەلسەندىلىگى ارتاتىن بولادى دەپ ويلايمىن. ءبىز بۇعان دەيىن اۋىل اكىمىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعىنىڭ وكىلى دەپ قاراستىرىپ كەلسەك, ەندى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ وكىلى, ياعني حالىقتىڭ وكىلى دەپ قاراستىراتىن بولامىز. قازىر پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ازىرلەنىپ جاتقان «2030 جىلعا دەيىنگى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزىن باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ» جوباسىنا سايكەس 2024 جىلعا قاراي اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ جوسپارلانىپ وتىر. سول كەزدە اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تاجىريبەسى وتە قاجەت بولادى.
ەلدوس جۇماعۇلوۆ,
ساياساتتانۋشى
