وتكەن ايدا ەكى بىردەي الپاۋىت ەل حالىق ساناعىنىڭ ناتيجەسىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى ولار ويلاعاننان دا ەرتە قىسقارا باستايتىنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. ولار قوعامدا بالا تۋ دەڭگەيى ازايىپ, قارتايعان حالىق ەكونوميكالىق ءوسىم الىپ كەلمەيتىنىن العا تارتادى. ەل ۇكىمەتتەرى مۇنداي ستسەناريدەن نەگە قاشقاقتايتىنى تۇسىنىكتى.
2020 جىلعى ساناق بويىنشا اقش-تا حالىق سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى سوڭعى 10 جىل ىشىندە 1930 جىلداردان باستاپ ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە دەيىن باياۋلاعان. 2020 جىلعى 1 ساۋىردەگى ەلدەگى حالىق سانى – 331,5 ميلليون ادام, 2010 جىلدان بەرگى ءوسىم – 7,4 پايىز عانا بولعان. ال قىتايدىڭ ء«بىر وتباسى – ءبىر بالا» ساياساتى 2016 جىلى توقتاعانىمەن, ەلدەگى بالا تۋ دەڭگەيى اسا وسپەگەن. ەكى ەل حالقىنىڭ جاقىن ارادا قارتايمايتىنى بەلگىلى بولعانىمەن, ۇكىمەتتەر قازىردەن ماسەلە كوتەرىپ, دەموگرافيالىق قۇلدىراۋدىڭ الدىن الماق نيەت تانىتىپ وتىر.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, الەم قوعامعا وراسان اسەرى بار بالا تۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە دايىن ەمەس. جالپى, جاعداي وسىلاي جالعاسسا, عاسىر سوڭىنا دەيىن بارلىق ەلدە تۇرعىندار سانى ازايماق. 2100 جىلعا قاراي يسپانيا مەن جاپونيانى قوسقاندا, 23 ەلدىڭ حالقى ەكى ەسە ازايادى دەگەن دە بولجام بار. ماسەلەن, جاپونيا حالقى 2017 جىلعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشى – 128 ميلليوننان عاسىر سوڭىنا قاراي 53 ميلليونعا دەيىن ازايۋى مۇمكىن. ال يتاليادا حالىق سانى 61 ميلليوننان 28 ميلليونعا دەيىن كۇرت تومەندەيدى دەپ كۇتىلۋدە. تۇرعىندار سانى ەكى ەسە ازاياتىن 23 ەلدىڭ قاتارىندا يسپانيا, پورتۋگاليا, تايلاند جانە وڭتۇستىك كورەيا دا بار.
بۇل جاعدايدى بولدىرماس ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ كەيبىر ەلدەر وتباسىلاردى بالالى بولۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قارجىلاي كومەك بەرۋگە تىرىسادى. ماسەلەن, رەسەي بىلتىر بالالى بولعان انالارعا قوماقتى اقشالاي كومەك بەرۋگە ۋادە ەتتى. دەگەنمەن, ساراپشىلار مۇنداي ساياسات جەمىس بەرمەيتىنىن العا تارتادى. ونىڭ ورنىنا بالا وسىرۋگە قولايلى بولاتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى دەيدى. وعان قولجەتىمدى بالا كۇتىمى, اتا-انالار ءۇشىن جۇمىس ۋاقىتىن بەيىمدەۋ, ەر ادامداردىڭ ءۇي جۇمىسىنا كوبىرەك ارالاسۋى سەكىلدى شارالاردى جاتقىزعان.
قولجەتىمدى بالا كۇتىمى دەگەنىمىز – مەملەكەتتەن اقشا الىپ وتىرۋ ەمەس, ۇكىمەتتىڭ وتباسىلارعا بالانى وسىرۋدە كورسەتەتىن جان-جاقتى قولداۋى. جاپونيادا حالىق سانى ازايىپ بارا جاتقان ناگي-چو دەگەن شاعىن قالانىڭ مىسالى كوپكە ۇلگى بولىپ وتىر. توعىز جىل ىشىندە قالانىڭ وتباسىنا باعىتتالعان ارنايى باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا بالا تۋ دەڭگەيى ءبىر ايەلگە 1,4-تەن 2,8-گە دەيىن, ياعني ەكى ەسە ارتقان. وتباسىلار سونداي-اق بالالارعا ارنالعان جەڭىلدىكتەر مەن جاردەماقى الىپ وتىرعان. ودان بولەك, قالاداعى بالاباقشا باعاسى ەلدەگى ورتاشا كورسەتكىشتەن ەكى ەسە ارزان بولعان. بۇل – جاپونياداعى شاعىن قالانىڭ جەتكەن جەتىستىگى. بالكىم, بۇل مىسال وزگە دە ەلدەر مەن قالالاردىڭ كەرەگىنە جاراپ قالار. دەگەنمەن, ءار ەلدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعداي ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ءبىر مەملەكەتتەگى ءساتتى باعدارلاما ەكىنشى قوعامعا تۋرا سولاي اسەر ەتپەۋى مۇمكىن.
شىعىس ازيا تۇرعىندارىنىڭ كوبى وزدەرىندەگى تىم قاتال ەڭبەك تالابى كوپ جاعدايدا ءۇي مەن جۇمىستى بىردەي الىپ جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتادى. وڭتۇستىك كورەيا – الەمدەگى بالا تۋ دەڭگەيى ەڭ تومەن ەلدەردىڭ ءبىرى. ەلدە وتباسىلاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 130 ميلليارد دوللاردان استام قاراجات جۇمسالعان. ولاردىڭ قاتارىندا تەگىن بالا كۇتىمى, تۇرعىن ءۇي جەڭىلدىكتەرى نەمەسە ەكو جاساتۋ شىعىندارى بار. ودان بولەك, بالالى بولۋعا يتەرمەلەيتىن ارنايى دەمالىستار بەرۋ سەكىلدى كرەاتيۆ شەشىمدەر دە بار. دەسە دە, وڭتۇستىك كورەياداعى جاعداي ءالى دە وزگەرمەي تۇر. اتا-انالار كوپ بالالى بولۋدى جۇمىسپەن قاتار الىپ ءجۇرۋ وتە قيىن دەپ ەسەپتەيدى. ۇلكەن قالالاردا مەملەكەتتىك بالاباقشالارعا كەزەك كۇتۋ ۋاقىتى 7 جىلعا دەيىن جەتەدى ەكەن, ال جەكەلەرى تىم قىمبات. جوعارىدا ايتىلعان ۇكىمەت شارالارىنىڭ ەشقايسىسى وتباسىن كەڭەيتۋگە قاراما-قايشى قيىن جۇمىس تالابى مەن ەڭبەك ءتارتىبىن وزگەرتە الماعان.
وتباسى قۇندىلىقتارىنا كەدەرگى بولاتىن قاتال جۇمىس ءتارتىبى شىعىس ازيا ەلدەرىندە, اسىرەسە, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي مەن جاپونيادا كەڭ تاراعان. جۇمىس ىستەمەۋگە تاعى بولمايدى. باتىس ەلدەرىندە بۇل ءتارتىپ ءسال جەڭىلىرەك بولعانىمەن, مانساپ پەن وتباسى قاتار تۇرعاندا كوبى قىزمەتىن تاڭدايدى. بۇل – باتىس مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ كەتتى. ال ەندى «چايلدفري», اعىلشىنشا بالالى بولعىسى كەلمەيتىندەر قاتارى شىعىستا دا كوبەيىپ كەلە جاتقان سەكىلدى.
قازاقستاندا پرەزيدەنت ۇسىنعان «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى بويىنشا جىلىنا كۆوتا سانىن 7 مىڭعا جەتكىزۋ ماسەلەسى شەشىلدى. بۇل بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋى الەمدىك قۇبىلىس ەكەنىن جانە ءار مەملەكەت ءوز مۇمكىندىگىنشە شارا قولدانىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
دەگەنمەن, قازاقستانداعى جاعداي باسقاشا. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 2020 جىلى ەلىمىزدە بالا تۋدان رەكوردتىق كورسەتكىش ورناعانىن مالىمدەدى. سوڭعى جوعارى كورسەتكىش 1987 جىلى تىركەلگەن, ول جىلى 417 مىڭ نارەستە دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ال بىلتىر ەلىمىزدە 425 625 بالا تۋعان. ايتسە دە ءبىزدى دە وزگە ەلدەردىڭ كۇنى كۇتىپ تۇرماعانىنا كەپىلدىك بولماعان سوڭ, قازىردەن بارلىق مۇمكىندىكتى جاساي بەرگەن ابزال بولار. ويتكەنى بالانىڭ از تۋىلۋى دەنساۋلىق نەمەسە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ەمەس, كوبىنە ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا بايلانىستى سەكىلدى. وزىق دامىعان مەملەكەتتەر حالقى كاسىبي مانساپ پەن ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ الەۋەتىن وتباسى, بالا-شاعادان جوعارى قويادى. بالا كۇتىمىمەن ۇيدە وتىرىپ قالعان ايەلدىڭ كاسىبي قىزمەتى تۇرالاپ قالاتىنى كوپ ايەل ادامدى الاڭداتادى.
سول سەبەپتى دە ساراپشىلار جۇمىس تالابىن جەڭىلدەتىپ, بالالى ادامدارعا بەيىمدەي ءبىلۋ دە ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولار ەدى دەپ وتىر. جارتى جۇمىس كۇندىك ورىندار كوبىرەك اشىپ, كىشكەنتاي بالاسى بارلارعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولاتىنىن ۇسىنادى. دامىعان ەلدەر اراسىندا قىزمەتتەگى ايەلدەردىڭ بالالى بولۋىنا جاقسى جاعداي جاساعان شۆەتسيا مىسالى كوپ ايتىلادى. ستوكگولم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەموگرافيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى پروفەسسور گۋننار اندەرسسون ءومىردىڭ ءبىر كەزەڭىندە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ كىشكەنتاي بالالارى بولاتىنىن جانە وعان تۇسىنىستىك تانىتىپ, ۇيگە ەرتە قايتۋىنا سەپ بولۋ كەرەگىن باسا ايتتى. وعان قوسا, جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتپاي-اق, جۇمىستى بالالى قىزمەتكەرلەرگە ىڭعايلى ەتۋدىڭ جولدارى بار. ماسەلەن, 2017 جىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ گەرمانيادا كەڭ جولاقتى ينتەرنەتتىڭ پايدا بولۋى مەن جوعارى ءبىلىمدى ايەلدەردىڭ تۋ دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى اراسىنداعى بايلانىستى انىقتاعان ەكەن. ۇيدە جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ايەلدەر بالالارىمەن كوبىرەك ۋاقىت وتكىزۋدى تاڭداعان. ال جوعارى ءبىلىمى جوق ايەلدەر مەن ەر ادامدارعا جاسالعان تۋرا وسىنداي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى مۇنداي بولماعان. فينليانديادا دا وسىعان ۇقساس جاعداي ورىن العان. پاندەميا كەزىندە ەلدەگى بالا تۋ كورسەتكىشى وسكەنى بايقالعان. ارينە, بۇل قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ بارلىعى بالالى بولۋعا دايىن دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءار ەلدىڭ ناتيجەسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ساۋالداماعا قاتىسقاندار ءۇي جۇمىسىنا ەر ادامدار قول ۇشىن سوزعان وڭىرلەردە وتباسىلارداعى بالا سانى كوبىرەك بولعانىن كورسەتكەن. وسىلايشا, ساراپشىلار ەگەر ۇكىمەتتەر ەلدەگى بالا تۋ دەڭگەيىن كوتەرەمىن دەسە, ۇيدەگى قىزمەتتى تەڭ ءبولۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل – ادامزاتتى الاڭداتقان ماسەلەنىڭ ىقتيمال شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى عانا. جالعىز ءبىر شارا بۇكىل ەلدىڭ جاعدايىن تۇزەي قويماسى انىق. دەموگرافيا پروبلەماسى جان-جاقتى جۇيە مەن ستراتەگيانى قاجەت ەتپەك. سونداي-اق ايەلدەر مەن ەر ازاماتتارعا بەرىلەتىن بالا كۇتىمىنە بايلانىستى جەڭىلدىكتەر دە ماڭىزدى ءرول وينايدى. اسىرەسە, بالا كۇتۋگە بەرىلەتىن مەرزىم مەن قاراجات سوماسى ماڭىزدى.
جەر بەتىندەگى ادام سانىنىڭ ازايۋى قورشاعان ورتا ءۇشىن كەرىسىنشە جاقسى نارسە دەيتىندەر دە بولۋى مۇمكىن. بىراق قارتايعاندار سانى كوپ قوعامدا ەكونوميكالىق ءوسىم بولماي, سالىق تولەنبەي, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ايتارلىقتاي كۇش تۇسەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى كوپ ەلدەر بۇل ماسەلەنى كوشى-قون تۇرعىسىنان شەشۋگە تىرىسادى. سىرتتان جۇمىس ىزدەپ, كوشىپ كەلگەن حالىق سول ەلدىڭ تىرشىلىگىن جالعاستىرادى. وسى ءۇردىس بايقالعان ەلدەر سانى كوبەيىپ كەلەدى.
ەلىمىزدەگى الداعى حالىق ساناعى تۇرعىندار سانىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسىن سارالاپ, بۇل قاۋىپ بىزگە تونەر-تونبەسىن انىقتاماق. دەگەنمەن, دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىنەن كەيىن, قازىردەن انا مەن بالانىڭ ماسەلەسىن شەشىپ, قوعامدا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ۇستەم بولۋىنا نازار اۋدارۋ كەرەك شىعار دەگەن وي تۇيەسىڭ.
