ۇلى دا, ابىرويلى قىزعانىش دەگەنىمىز نە؟ ايتالىق, ءتاڭىر ءاربىر ۇلتقا مەنشىكتەپ بەرگەن قاسيەتتەرى بار. ولار: ءتىلى مەن ءدىلى, مالى مەن جانى, تاريحى مەن تامىرى, سالتى مەن ءداستۇرى, مىنەزى مەن تانىمى, اقىلى مەن پاراساتى, ءبىلىمى مەن بىلىگى, ادەپتەرى مەن تۇرمىستىق ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, ونەرى مەن مادەنيەتى, ءانى مەن جىر-داستانى, سونداي-اق اتا-باباسىنان بەرى ماڭگىلىك مۇرا بولىپ كەلە جاتقان اتامەكەنى, كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن قارامەكەنى, بايلىعى مەن داۋلەتى, تاعىسىن تاعىلار. وسى قاسيەتتەر حالىقتاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ, ەرەكشەلەپ تۇرادى. ءبىر حالىقتىڭ جويىلىپ كەتۋىنە باستى سەبەپ, ءاۋ باستا ءتاڭىر سىيلاپ بەرگەن جوعارىداعى قاسيەتتەرىنەن ايىرىلۋى.
بۇعان سەبەپ سول حالىقتىڭ – قىزعانۋ, قىزعانىش تۇيسىگىنىڭ جوعالۋى. ۇلكەن قىزعانىش ول – قورعانىس. ياعني ءتاڭىر بەرگەن ۇلتتىق قاسيەتتەرىڭدى باسقادان قىزعانۋ, سول ارقىلى ونىڭ قۇنسىزدانۋىنا جول بەرمەۋ. ايتالىق, قازاق رۋحانياتىن باسقا جۇرتتىڭ باسىپ-جانشۋىنان, توزعىنداتۋىنان قىزعانۋ. ناقتىراق ايتقاندا, ۇلى دالادا قالىپتاسقان ۇلى مادەنيەتىمىزدى – باتىس پەن شىعىستىڭ جات يدەولوگياسىنان قىزعانۋ.
قىزعانىش قاسيەتىنەن ايىرىلعان حالىقتىڭ ەڭ اۋەلى ۇلتىنا دەگەن ماحابباتى جويىلادى. ويتكەنى ماحاببات پەن قىزعانىش قۇستىڭ قوس قاناتى ىسپەتتەس. ءبىرى جوعالسا, ەكىنشىسى تابيعي جولمەن سانادان ىعىسىپ, بويدان شىعىپ كەتەدى. ءسويتىپ, ماحاببات پەن قىزعانىشى قۇرىعان جۇرت تابيعي ادالدىعىنان ايىرىلادى. قوعامدا ادىلەتسىزدىك پەن پايداكۇنەمدىك ۇستەمدىك قۇرادى, جويداسىز قيانات باستالادى. وعان بىلىمسىزدىك قوسىلادى.
ءسويتىپ, قىزعانىش قاسيەتىن جوعالتقان حالىق «ەلىكتەۋ» دەيتىن دەرتكە ۇرىنادى. بۇنداي كەساپاتقا شالدىققان قاۋىم ءوزى ەلىكتەگەن جۇرتتىڭ ق ۇلىنا اينالادى دا, باسقا قاۋىمنىڭ مادەنيەتىن, ءتىلىن, ونەرىن دارىپتەيتىن سورلى كۇيگە ۇشىرايدى. بۇدان وتكەن قورلىق جوق. ەڭ جامانى ەلىكتەلگەن مادەنيەت ەلىكتەۋشىگە كەرەمەت ۇلگى رەتىندە ناسيحاتتالىپ, جەتىستىككە جەتۋدىڭ داڭعىل جولى بولىپ بەكيدى.
مىسالى, كەڭەس وكىمەتى العاش قۇرىلعان جىلدارى وداق بويىنشا جەكە ۇلت رەتىندە 194 حالىق-ەتنوس رەسمي تىركەلسە, وداق قۇلاعان 90-جىلدارى وسىلاردان 100-ءى عانا امان قالىپتى. 50% حالىق جوق. شىن مانىندە, بۇل حالىقتار جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن جوق. قازىر دە بار. بىراق جوعارىداعى دارا ەتنوس رەتىندەگى قاسيەتتەرىنە يە بولا الماعاندىقتان, ءوز قاسيەتىن قىزعانا الماعاندىقتان, جاتتىڭ ۇستەم پيعىلىنان قورعاي الماعاندىقتان, ەڭ باستىسى ەلىكتەۋ دەرتىنە ۇرىنعاندىقتان ۇلت رەتىندە ءومىر سۇرۋدەن قالدى. باسىن اشىپ ايتار بولساق, باسقا جۇرتتىڭ «قاڭسىعىن» قابىلداعاندىقتان, سول جۇرتتىڭ جۇراعاتىنا اينالدى.
ءبىر ۇلتتىڭ جوعالۋى – گەنەتيكالىق ەمەس, رۋحاني قۇبىلىس. ياعني ۇلت ءوزىنىڭ ءتاڭىر بەرگەن دارا قاسيەتتەرىنەن باس تارتقان جاعدايدا ۇرماي-سوقپاي, وبا ءتيىپ قىرىلماي, قان مايداندا قازا تاپپاي-اق وزىنەن ءوزى جوعالادى.
جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن ۇلتتىق دارا قاسيەتتەردىڭ ىشىندە ۇستىن ىسپەتتەس, بارلىعىن ماڭايىنا توپتاستىرىپ, تاپجىلتپاي ۇستاپ تۇراتىن نەگىزگى قاسيەتتەر بولادى. ول – ءتىل. قايران احاڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«تىلى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەپ ءدال ايتقان. ءتىل بىرلىگىنەن ايىرىلعان ەتنوستىڭ باسقا ۇستىندارى ۋاقىت وتكەن سايىن, ىدىرايدى. مىسالى, قاتەرلى ىسىك ۆيرۋسى ادام اعزاسىندا پايدا بولىپ, ۋاقىت وتە كەلە باسقا اعزالاردى زاقىمداپ, اقىر اياعىندا ءولتىرىپ تىناتىنى سياقتى.
ۇلكەن عۇلاما عالىم حاسان باسري ء«وزىنىڭ قۇداي بەرگەن قىزعانىش قاسيەتتەرىنەن ايىرىلعان حالىق قورلانۋعا لايىق» دەپتى. وتە اۋىر تۇجىرىم. بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىلدار جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەي وسى عاسىرعا امان جەتۋى بويىنداعى قىزعانىش قاسيەتىن ساقتاي بىلۋىندە ەكەنى انىق. مىسالى, داڭعىل جىراۋ دۋلات باباتاي ۇلى «اقجايلاۋ مەن ساندىقتاس» اتتى جىرىندا: «اتامنىڭ قونعان قونىسى, اققان بۇلاق ساي-سالاڭ, شىتىرمان توعاي اينالاڭ, مەندەي سەنى قىزعانار, باۋىرىڭدا وسكەن باي-بالاڭ, كول قورىعان قىزعىشتاي, سەن دەسە سالام بايبالام...» دەپ جىرلاسا, ۇلكەن قالامگەر سافۋان شايمەردەنوۆ «يت اشۋى» اتتى حيكاياتىندا, لەزباي اتتى قويشى كۇزەۋگە كوشىپ بارا جاتىپ قارا تونىن جۇرتتا قالدىرادى. قويشىنىڭ مارعاۋ دەگەن اقىلدى ءيتى جۇرتتا قالعان توندى اينالشىقتاپ كەتە الماي, ەلسىز دالادا قالا بەرەدى. قارلى بوراندا تاستىڭ ىعىن پانالاپ, اش بورىلەرمەن الىسىپ, نەبىر مەحنات كەشەدى. ءسويتىپ جىرتىق توندى قورعاپ, بەس اي ارپالىسادى. اڭعا شىققان بىرەۋ جولىقپاعاندا, اقىلدى يت قۋ دالادا قارا توندى باسقادان قىزعانىپ جاتا بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن... راسىن ايتقاندا, قازىرگى قازاق رۋحانياتىنىڭ تىرەك قاسيەتتەرىن قورعاۋدى وسى مارعاۋدان ۇيرەنگەنىمىز ءجون سياقتى.
