ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, باعدارلاماعا قاتىسۋدى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم وسى جىلدىڭ 24 مامىرىندا قابىلدانعان. باس بانك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2019-2020 جىلدارعا 20 ملرد تەڭگەدەن بولگەن. وسى جىلدىڭ 27 مامىرىنداعى جاعداي بويىنشا 48,8 ملرد تەڭگەگە 8 546 نەسيە بەرىلىپتى. مۇنىڭ 8,8 ملرد تەڭگەسى – بۇرىن بەرىلگەن اۆتونەسيەلەردى وتەۋدەن تۇسكەن قارجى.
باعدارلاما وتاندىق وندىرىستەن شىققان جەڭىل اۆتوكولىكتى جەكە تۇلعالاردىڭ 4 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. الايدا جوبا بارىنە بىردەي قولجەتىمدى بولعان جوق. اۋدارىلاتىن قارجىنى سارعايىپ كۇتۋگە تۋرا كەلدى. ال بۇل ارالىقتا كولىك ءۇشىن ۇزىن-سونار كەزەك قالىپتاستى. تيىسىنشە, ەل ىشىندە باعدارلاما تۋرالى جاعىمسىز پىكىرلەر ايتىلماي قويعان جوق. دەسە دە, قاراپايىم قيسىنعا سالساق, جەڭىلدەتىلگەن دۇنيە ءۇشىن كەزەكتىڭ بولۋى زاڭدىلىق سەكىلدى.
«قازاۆتووندىرىس» قازاقستاننىڭ اۆتوموبيل سالاسى كاسىپورىندارى وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارتۋر ميسكارياننىڭ ايتۋىنشا, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ توقتاتىلۋى نارىققا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتكەنىمەن, اناۋ ايتقانداي ۇلكەن تراگەديا ەمەس. دەگەنمەن, وتاندىق اۆتوپاركتىڭ جاڭارتىلۋىن تەجەۋى ىقتيمال.
– باعدارلامانى توقتاتۋ نەمەسە قورلاندىرۋدى قىسقارتۋ نارىقتىڭ ءوسۋ قارقىنىنا اسەر ەتەتىنى انىق. بىراق سالدارى جويقىن بولمايدى. وسى ورايدا جاڭا اۆتوكولىكتەر ساتىلىمىنىڭ قازىرگى قارقىنى ەسكى اۆتوپارك پروبلەماسىن شەشۋگە قاۋقارلى ەمەس ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. بۇگىندە ەلدەگى اۆتوكولىكتەردىڭ ورتاشا «جاسى» شامامەن 20 جىلدان جوعارى. بۇل جول قاۋىپسىزدىگى مەن ەكولوگيا تۇرعىسىنان ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونى شەشۋ ءۇشىن اۆتوپاركتى جاڭارتۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ال باعدارلامانى توقتاتۋ, كەرىسىنشە, اتالعان پروتسەستى باياۋلاتادى, – دەيدى ا.ميسكاريان.
«قازاۆتووندىرىس» وكىلىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى ءۇش جىلدا جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ ۇلەسى وتاندىق اۆتوكولىكتەردىڭ جىل سايىنعى ساتىلىمىنىڭ 12 پايىزىنان اسقان ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر ساتىلعان 90 مىڭ كولىكتىڭ 8 مىڭى وسى باعدارلاما بويىنشا وتكىزىلگەن. بۇل جالپى نارىقتىڭ شامامەن 9 پايىزىنا تەڭ. 2018 جىلدان باستاپ ساتىلىم جىلىنا 20-25 پايىزعا ءوسىپ كەلەدى ەكەن.
ا.ميسكارياننىڭ پىكىرىنشە, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ كولىك باعاسىنا تيگىزەر اسەرى شامالى. باعاعا ءبىرىنشى كەزەكتە تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن نارىقتاعى باسەكەلەستىكتىڭ اسەرى زور. ال تۇتىنۋشىلار ءۇشىن جاڭا اۆتوكولىكتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن شەكتەيتىنى راس.
– باعدارلاما – اۆتونارىقتاعى ءتيىمدى ءونىم. تۇتىنۋشىلار وسى ونىمنەن ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. دەمەك, كولىكتەر بۇرىنعىداي قولجەتىمدى بولمايدى. ماسەلەن, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا كولىك باعاسىنىڭ 10 پايىزىن باستاپقى جارنا رەتىندە تولەۋ كەرەك. باستاپقى جارنانى تابۋ قازىر اسا قيىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا, باعدارلاما – تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك. كورشى ەلدەردىڭ بۇعان ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانى دا سوندىقتان. اسىرەسە, مۇنداي قادام پاندەميا جاعدايىندا ءوزىن ءوزى اقتاپ وتىر, – دەيدى ا.ميسكاريان.
EXANTE حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى, ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار – جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسى اياقتالعان جوق.
– باعدارلاما باستاپقىدا رەۆولۆەرلىك تەتىكپەن جۇمىس ىستەدى. ياعني بانكتەر قارىز الۋشىلاردان قايتارىلعان قاراجاتتى باعدارلامانى ودان ءارى قارجىلاندىرۋعا پايدالاندى. دەمەك, بيىل باعدارلاماعا جاڭادان قاراجات بولىنبەيدى. ال باعدارلاما جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. تەك, نەسيە قارىز الۋشىلاردان قايتارىلعان قارجى ەسەبىنەن عانا بەرىلەدى. ماسەلەن, ۇلتتىق بانك باعدارلاماعا 40 ملرد تەڭگە ءبولدى. الايدا جوبانىڭ اينالىمىندا جۇرگەن قارجى – 48,8 ملرد تەڭگە. «8,8 ملرد تەڭگە قايدان كەلدى؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ول ءبىز ايتقان قارىز يەلەرىنىڭ قايتارعان قارجىسى. بانكتەر بۇل اقشانى باسقا ماقساتقا پايدالانا المايدى. تەك وتاندىق اۆتوكولىكتەردى جەڭىلدەتىلگەن شارتتار بويىنشا ساتىپ الۋعا جۇمساۋى قاجەت, – دەيدى اندرەي چەبوتارەۆ.
ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق بانكتىڭ اتالعان باعدارلامادان شىعۋى – نارىق ءۇشىن وڭ بەلگى. ويتكەنى جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ, بىرىنشىدەن, نارىقتىق جاعدايدى بۇرمالاسا, ەكىنشىدەن, بانكتەردى نەگىزگى ونىمدەرىنىڭ بىرىنەن ايىرىپ كەلدى.
– باعدارلامانىڭ مىندەتى وتاندىق اۆتوونەركاسىپتى قولداۋ ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل مىندەت ورىندالدى. ەندى نارىقتىق ەكونوميكاعا ورالۋ قاجەت. مۇنى دۇرىس قابىلداعان ءجون. بۇدان بىلاي باعدارلاماعا ۇكىمەت پەن «بايتەرەك» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ قۇرىلىمدارى جاۋاپتى بولادى. جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەندىگى تاعدىرى دا سولارعا بايلانىستى, – دەيدى ەكونوميست.
قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت اۆتووندىرۋشىلەردى ءومىر بويى قۇلاقتان سۇيرەپ, قولداۋ كورسەتۋگە مىندەتتى ەمەس. ۇلتتىق بانك باعدارلاماعا قاتىسۋىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدى الدەقاشان قابىلداۋى كەرەك-ءتىن.
– ءبىز قايتا شامالى كەشىگىپ قالعان سەكىلدىمىز. قازاقستان بىرنەشە جىل بويى وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداپ كەلدى. اۆتووندىرۋشىلەردى ۇياسىنان ۇشىراتىن ۋاقىت جەتتى. بۇدان بىلاي باعدارلاما ءوزىن ءوزى «اسىراۋى» كەرەك. مەنىڭشە, بۇل اسا ءبىر قيىندىق تۋدىرمايدى. جوبا باسەكەلەستىك ورتاعا شىققان سوڭ, ءبارى رەتتەلەدى دەگەن ويدامىز. مەملەكەت باعدارلامادان ىرگەسىن اۋلاق سالسا, بۇل جوبا تەوريالىق تۇرعىدان قارجى ينستيتۋتتارىن قىزىقتىرۋى مۇمكىن, – دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ ساراپشىلارى نەسيەلەۋ مەن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ماڭىزدى بولعانىمەن, بۇلار مامىلەلەر سانىنىڭ وسۋىنە سەرپىن بەرمەيدى دەپ سانايدى. كوروناۆيرۋسقا دەيىنگى جاعدايمەن سالىستىرعاندا اۆتونەسيەلەۋ قورجىنىنىڭ ءوسۋ قارقىنى شامالى تومەندەگەنىمەن, جالپى كورسەتكىش جوعارى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. بيۋرو ساراپشىلارى بۇل سەگمەنتتەگى نارىقتىڭ الەۋەتىن جوعارى باعالاۋدا. ونىڭ ۇستىنە ويىنشىلاردىڭ پوزيتسياسى دا ءالى ناقتى بەلگىلەنبەگەن.
جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ 2015 جىلى باستالعانىن ايتتىق. قازاقستان دامۋ بانكىنىڭ مالىمەتىنشە, 2015 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ 2021 جىلعى ءساۋىردىڭ سوڭىنا دەيىن 139,6 ملرد تەڭگەگە 27,5 مىڭ نەسيە بەرىلگەن. بۇل وسى ۋاقىت ارالىعىندا بەرىلگەن اۆتونەسيەلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 10,2 پايىزىنا, جالپى سوماسىنىڭ 12,9 پايىزىنا تەڭ.
– قازاقستاندا اۆتونەسيە بەرۋ كولەمى ءوسىپ كەلەدى. سۇرانىس تا ۇلعايۋدا. 2021 جىلعى قاڭتار-ءساۋىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەرىلگەن قارىز سانى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 24,3 پايىزعا جوعارى. بۇل ءوز كەزەگىندە نەسيە قورجىنىن وسىرەدى. قازاقستاندىقتار قولدا بار نەسيەلەردى وتەگەننەن گورى, جاڭا اۆتونەسيە الۋدا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. اۆتونەسيەلەۋ قورجىنىنىڭ جالپى كولەمى 12 ايدا 36,5 پايىزعا ارتىپ, 818,1 ملرد تەڭگەگە جەتتى. وڭتۇستىك وڭىرلەردە ءوسۋ قارقىنى جوعارى, ال ەلدىڭ باتىسىنداعى كورسەتكىش باسەڭدەۋ, – دەيدى ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ ساراپشىلارى.
نەسيەنى الۋىن الىپ, وتەي الماي جاتقاندار دا جوق ەمەس. ماسەلەن, 2021 جىلدىڭ 1 مامىرىنداعى جاعداي بويىنشا مەرزىمى وتكەن قارىزدار كولەمى 74,2 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بۇل جالپى قارىز كولەمىنىڭ 9,1 پايىزى. ونىڭ ىشىندە مەرزىمى 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن قارىز 44,1 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 5,4 پايىزعا تەڭ.
قىسقاسى, جەڭىلدەتىلگەن اۆتو- نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى ءالى اياقتالعان جوق. بار بولعانى – ۇلتتىق بانك ۇلكەن ويىننان شىقتى. ال باعدارلامانىڭ ەندىگى تاعدىرى – ۇكىمەت پەن «بايتەرەكتىڭ» قولىندا. ولاردىڭ قانداي شەشىم قابىلدايتىنى ءالى بەلگىسىز.
