پىكىر • 27 ماۋسىم، 2021

قالام مۇقالماسىن، ءسوز سۇرىنبەسىن!

69 رەت كورسەتىلدى

جاھاندا سوعىسسىز وتكەن 26-اق كۇن بار دەپ ءجۇرمىز عوي. ونىڭ ءوزى كۇماندى. سول جيىرما التى كۇنىڭىزدە قارۋلى قاقتىعىستار بولماسا بولماعان دا شىعار، الايدا «اقپارات مايدانىن» ەشكىم اۋىزدىقتاي العان جوق.

وق ورنىنا ءسوز اتىلعان مىلتىقسىز مايدان ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر. بۇگىندە سول مايداننىڭ شەبىندە، كەرەك دەسەڭىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ شەكاراسىندا تۇرعان «اسكەري بولىمشەلەردىڭ» – اقپارات قۇرالدارىنىڭ سانى ەلىمىزدە ءتورت جارىم مىڭنان اسىپ وتىر. ولاردىڭ قارۋى – قالام، جاۋىنگەرى – جۋرناليست.

قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن، تامىرىن تاپ باسىپ ايتۋ ءۇشىن دە تاباندىلىق كەرەك. تاباندىلىق بولماعان جەردە تالاپ تا بولمايدى. تالاپ بولمايتىن بولسا، اقيقات تا ايتىلمايدى. سول تاباندىلىقتى ادامزات بالاسى الدىمەن ءجۋرناليستىڭ وزىنەن، سودان كەيىن بارىپ ونىڭ ايتقان ءاربىر سوزىنەن ىزدەيدى. «دارىگەر ادامدى ەمدەسە، مال دارىگەرى بۇ­كىل ادامزاتتى ەمدەيتىنى» سە­كىلدى، اقپارات قۇرالدارى قوعام­دى رۋحاني قوراشتىقتان، ادىلەت­سىزدىكتەن تازارتادى. بۇرىن سولاي بولعان، بۇگىن دە سولاي، ەرتەڭ دە سولاي بولا بەرمەك. ءجۋرناليستىڭ مىندەتى – شىندىق ىزدەپ شىرىلداۋ، اقيقات ىزدەپ الاسۇرۋ.

«اقپارات كىمنىڭ قولىندا بولسا، الەم سونىڭ ۋىسىندا». الايدا اتتانداپ العا ۇمتىلعاننىڭ ءبا­رىن ار-ۇجداننىڭ، اقيقاتتىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ ءجۇر دەگەنگە اۋىز بارمايدى. ء«تىل – تاس جا­رادى، تاس جارماسا، باس جارادى». ەڭ الدىمەن، بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى – بيلىك پەن بۇ­قارا اراسىنداعى التىن كوپىر. ۇلت ۇستازى احاڭ (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) ءبىر سوزىندە «گازەت – حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەگەن ەدى. «كوز» كورىپ، «قۇلاق» ەستىپ، ء«تىل» سويلەپ تۇر. وعان قۇلاق اساتىن بيلىك تە بار. بۇل ءۇردىس مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت تۇجىرىمداماسىنا» وراي ءتىپتى كۇشەيە تۇسكەندەي.

ماسەلەن، 2019 جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «ەلۋ جىل بۇرىنعى ەسكى پاروم ەلدى قا­شانعى اۋرەگە تۇسىرەدى؟» دەگەن تاقىرىپپەن تۇرعىنداردىڭ جانايقايى جازىلعان ماقالا جارىق كورگەن ەدى. پرەزيدەنت ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورگەن وسى ماسەلەنى ءوز باقىلاۋىنا الىپ، سول جىلى 19 قىركۇيەكتە Twitter-دەگى جەكە پاراقشاسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتى شقو كۇرشىم اۋدانىنىڭ 20 مىڭنان استام تۇرعىنىن تولعاندىرعان وزەكتى ماسەلەنى كوتەردى. حالىق 50 جىل بۇرىن سالىنعان ەسكى پاروممەن قاتىناپ ءجۇر. ۇكى­مەتكە شقو اكىمدىگىمەن بىرگە بۇق­تىرما سۋقويماسىنا كوپىر سالۋ ءۇشىن قارجى ءبولۋ ماسەلەسىن قاراس­تىرۋدى تاپسىرامىن»، دەپ ناقتى تاپسىرما جۇكتەدى.

بيىل 27 مامىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان شىعىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ پرەزيدەنتكە ەڭ الدىمەن وسى بۇقتىرما سۋقويماسى ارقىلى وتەتىن كوپىردىڭ قۇرىلىسى بو­يىن­شا بەرىلگەن تاپسىرمانىڭ ورىن­دالۋى جونىندە باياندادى. وسى­لايشا، كۇنى كەشە قازاق­ستانداعى ەڭ ۇزىن كوپىردىڭ قۇ­رىلىسى باستالدى. كەلەشەكتە كۇرشىم مەن كوكپەكتى اۋداندارىن جالعايتىن قوس جولاقتى كوپىردىڭ جالپى ۇزىندىعى 1،3 شاقىرىمنان اسادى دەپ جوس­پارلانۋدا. مەردىگەر كومپانيا قۇرىلىس جۇمىستارىن 2024 جىلعا دەيىن اياقتاۋى ءتيىس.

بۇل – ءباسپاسوز بەتىندە كو­تەرىلىپ، مەملەكەت باسشى­سىنىڭ نازارىنا الىنعان جالعىز ماسەلە ەمەس. سول 2019 جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال اۋدانىندا قاراستى سەكسەۋىل كەنتىندەگى ءبى­لىم وشاعىنا قاتىستى تاعى ءبىر وزەك­تى ماقالا جارىق كوردى. وسى ماسەلەنى دە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوز باقىلاۋىنا الىپ، 2019 جىلى 11 جەلتوقساندا Twitter-دە «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى «تەمىر جولدى جاعا­لاپ توپ بالا ءجۇر» اتتى ماقا­لا­دان سەكسەۋىل كەنتىندە 360 بالا كۇندەلىكتى مەكتەپكە بارۋ ءۇشىن 13 رەلستى كەسىپ وتەتىنىن وقى­دىم. بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. ونى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت ناقتى شا­رالار قابىلداۋى قاجەت»، دەپ بۇعان جاۋاپتى قۇزىرلى ورگان­داردىڭ الدىنا ماڭىزدى مىندەت قويدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى جەردە قالماعانىن وسى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى جاقسى بىلەدى. كەشىكپەي سەكسەۋىل كەن­تىندە 300 بالاعا ارنالعان مەكتەپ قۇرىلىسى قولعا الىنىپ، جاڭا مەكتەپ بوي كوتەردى. مەكتەپتەن بولەك، وسى وڭىردە توزىعى جەتكەن اۋرۋحانانىڭ بارى دا ەسكەرىلىپ، ونىڭ دا قۇرىلىسى قولعا الىندى. مىنە، بيلىك پەن حالىق ارا­سىنداعى التىن كوپىر وسىنداي بولۋى ءتيىس. ەسەسىنە، يگىلىگىن – ەل كورەدى. كۇرمەۋى شەشىلمەگەن كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى تار­­قاپ جاتسا، بۇقارانىڭ بۇيىم­تايىن بۇقپانتايلاماي بۇك­پەسىز جەتكىزەتىن تابانىنىڭ ءبۇرى، جۇ­رە­گىنىڭ تۇگى بار جۋرناليس­تەر­دىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بۇل.

فرانتسۋز جازۋشىسى ونورە دە بالزاكتىڭ سوزىمەن ايتساق، بۇگىن سول ء«تورتىنشى بيلىكتىڭ» ءتول مەيرامى. جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى. العاشىندا باق وكىلدەرى بۇل اتاۋلى داتانى «تۇركىستان ءۋالاياتى» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كورگەن 10 مامىردا مەرەكەلەپ كەلگەن ەدى. كەيىن كاسىبي مەرەكە باق تۋرالى قازاقستاندىق العاشقى زاڭ شىققان 1997 جىلعى 28 ماۋسىمعا اۋىستىرىلدى. 2011 جىلى قا­زاندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدەگى كاسىبي جانە باسقا دا مەرەكەلەر ءتىزىمىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن ماقۇلداپ، 28 ماۋسىم بايلانىس جانە اقپارات قۇرالدارى قىز­مەتكەرلەرى كۇنى بولىپ بەكى­تىلگەن بولاتىن. ال 2019 جىلى 24 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ Twitter-دە «ۇكى­مەتكە ارنايى قاۋلىمەن قازاق­ستان جۋرناليستەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسىن بەكىتۋ جونىندە تاپسىرما بەردىم. بۇل باق-تىڭ قوعام­داعى ماڭىزدى ءرولىن ايقىن­دايتىن ءادىل شەشىم بولماق»، دەپ جۋرناليستەردىڭ كاسىبي مەرەكەسى تاعى ءبىر ايقىندالدى.

بيىلعى باق قىزمەتكەرلەرى كاسىبي مەرەكەسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا اتالىپ ءوتىپ جاتىر. وسى جىلدار ارالىعىندا وتاندىق جۋرناليستەردىڭ قاتا­رى قالىڭدادى، اقپارات قۇرال­دارىنىڭ سانى كوبەيدى. «ەل تا­ۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلى ىشىن­دە مەملەكەتىمىزبەن بىرگە – وتان­دىق مەديا سالاسى دا جا­ڭا­رۋ، دامۋ كەزەڭىنەن ءوتتى. تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ العاشقى جىلدارى ەلى­مىز­دە تەك 407 اقپارات قۇرالى سونىڭ ىشىندە 2 تەلەارنا عانا بول­سا، قازىر ولاردىڭ سانى ءتورت جارىم مىڭنان اسادى»، دەيدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا. ۆەدوم­ستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، جالپى ەل اۋماعىندا بۇگىندە 181 تەلەارنا، 79 راديو، 790 اقپا­­راتتىق اگەنتتىك بار ەكەن. بار بولسىن، كوپ بولسىن دەيىك. اقپارات قۇرالى كوپ بولسا ەڭ الدىمەن – ەلگە سەپ. قوعامدىق باقىلاۋدىڭ قۋاتى ارتادى، «حا­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى جەدەلدەيدى دەگەن ءسوز.

ايتپاقشى، ءجۋرناليستىڭ «ارقالاعانى – التىن، جەگەنى – جانتاق» (شەرحان مۇرتا­زا). جانتاق جەدىك ەكەن دەپ جاڭا­لىقتان جاڭىلىپ، اقپاراتتان قاعىلىپ، جانتالاسپاي جۇرگەن جۋرناليست بار ما وسى؟ جوق. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي، جۋرناليستەر «ۇلت مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويىپ، ەل قامى ءۇشىن قالام تارتىپ ءجۇر». قالام مۇقالماسىن، ءسوز سۇرىنبەسىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار