بىزدە مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلەمەنتتەردىڭ ءبارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. سولاردىڭ ءبىرى – ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىق جۇيەسىنىڭ ءVى توبىنداعى حيميالىق ەلەمەنت بولىپ سانالاتىن, اسا سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇندىلىعى جونىنەن دە باسقالاردان كوش ىلگەرى ۆولفرام. ۆولفرام جانە ونىمەن بىرگە جاناما جۇرەتىن تاعى دا باسقا سيرەك ءارى باعالى مەتالدار: التىن, كۇمىس, مىرىش پەن تاعى باسقا دا قۇرامداستاردىڭ اسا باي قورى ورنالاسقان بۇعىتى تاۋلى ايماعىنداعى كەنىش تۋرالى قازىر ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلۋدا. بۇل كەن ورنىنىڭ بەلگىلى بولعانىنا بيىل سەكسەن جىل تولادى. العاش تاۋ قويناۋىندا اسا سيرەك كەزدەسەتىن باعالى مەتالداردىڭ بار ەكەندىگى جايلى 1941 جىلى انىقتالىپ, زەرتتەلگەن. ول كەزدەگى كەڭەستەر وداعىنىڭ جاعدايى تاريحتان بەلگىلى. جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋدى ايتپاعاندا, باتىستا تۇتانعان سوعىس ءورتى الاپاتقا اينالىپ, بۇكىل ەل وتان قورعاۋ ىسىنە جۇمىلدىرىلعان ەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى سوعىستان قيراعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ, تاعى باسقا دا قاۋىرت ىستەر كەسىرىنەن بۇعىتىنىڭ بايلىعى كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن تىسقارى قالعان.
بۇعىتى ۆولفرام كەن ورنى – ىلە الاتاۋىنىڭ شىعىس شەتىندەگى ۇلكەن بۇعىتى تاۋىندا ورنالاسقان. 1941 جىلى اشىلىپ, بارلاۋ جۇمىستارى 1942-1974 جىل ارالىعىندا ۇزدىك-سوزدىق جۇرگىزىلگەن. بۇعىتى – ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا ورنالاسقان شتوكۆەركەلىك كەن ورنى. العاش كەن شوعىرلارى 1941 جىلى الماتى قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىستان 205 شاقىرىم, شەلەك قالاسىنان باتىسقا 75 شاقىرىم ايماقتا تابىلعان بولاتىن. وسىنىڭ الدىندا ايتقانىمىزداي, ءبىراز جىلدارعا سوزىلعان ۇزىلىستەن سوڭ 1974 جىلى 9 جەلتوقساندا كسرو ءتۇستى مەتاللۋرگيا مينيسترلىگى مەن سول كەزدەگى رەسپۋبليكالىق ءتۇستى مەتاللۋرگيا مينيسترلىگى جانە تاعى باسقا دا وداقتىق دەڭگەيدەگى مۇددەلى ورگانداردىڭ جاۋاپتى تۇلعالارىنان جاساقتالعان مەملەكەتتىك كوميسسيا وسى كەن ورنىنا بايلانىستى وتىرىس وتكىزىپ, ناقتى قورىتىندى جاريالاعان. سول وتىرىستىڭ حاتتاماسىندا كورسەتىلگەندەي, گەولوگيالىق بارلاۋ ناتيجەسىندە بۇعىتى كەن ورنىندا سيرەك كەزدەسەتىن اسا باعالى مەتالداردىڭ باي قورى بارلىعى, بولاشاعى زور ءىرى وندىرىستىك نىسان بولا الاتىندىعى ايتىلعان. دەگەنمەن نە سەبەپ بولعانىن قازىر ەشكىم ايتا الماس. سول وتىرىستان كەيىن كەن ورنىنا قاتىستى ماسەلە تاعى دا جىلدار بويى قوزعاۋسىز قالىپ, سوڭعى جىلدارى عانا ونى ەل يگىلىگىنە اسىرۋ تۋرالى ايتىلا باستادى. قازاقستان كسرو قۇرامىندا بولعان كەزدە بۇل ماسەلەنىڭ تەرەڭدەتە زەرتتەلە قويماعانى جانە يگەرىلمەگەنى ءبىر جاعىنان دۇرىس تا شىعار. ەگەر سول كەزدە يگەرىلسە, ودان ءبىزدىڭ ەلدىڭ الار ۇلەسى دە بولماس ەدى. بارلىعى كسرو اتتى الىپ يمپەريانىڭ ورتاق قازانىنا قۇيىلارى ءسوزسىز بولاتىن.
جالپى, كەڭەس وداعى كەزىندە رەسپۋبليكا اۋماعىندا كوپتەگەن كەن ورىندارى زەرتتەلگەن. سول ۋاقىتتاعى دەرەكتەر بويىنشا, ەلىمىزدەگى ۆولفرامنىڭ جالپى قورى 2 ملن توننادان اسادى. بۇعىتى كەن ورنى سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى ەكەن. ەگەر قازىرگى شاقتا قولعا الىنعان جوبا جۇزەگە اسسا, قازاقستان سيرەك كەزدەسەتىن اسا باعالى مەتالدى ءوندىرۋ بويىنشا الەمدەگى ەكىنشى ورىنداعى مەملەكەتكە اينالادى. باعالى مينەرال سىرت جانە تمد ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. بۇل كەنىشتە باستى وندىرىستىك مينەرال شەەليتتەن (ۆولفرام رۋداسى) تىس موليبدەن, ۆيسمۋت, بەريللي, التىن, كۇكىرت كولچادانى جانە كۇمىستىڭ باي قورى بارلىعى انىقتالعان.
گەولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بۇعىتى كەن ورنى ءىى توپقا جاتادى. ياعني بۇل – حيميالىق قۇرامى كۇردەلى ءىرى شوعىرلار مەن كەندەۋدىڭ بىركەلكى بولىنبەۋى دەگەن ءسوز. مىنە, وسىنداي كۇردەلى دە قاجەتتى قازبانى وتاندىق «جەتىسۋ ۆولفرامى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى يگەرۋدى قولعا الدى. اتالعان سەرىكتەستىك 2014 جىلى قۇرىلىپ, باعالى مەتالل قازبا بايلىقتارىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. مۇنداي اۋقىمدى جوبانى ىسكە اسىرۋ ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبادا كوزدەلگەندەي شامامەن 250 ملن اقش دوللارىن تالاپ ەتەدى.
ۆولفرام – اشىق سۇر ءتۇستى, باياۋ بالقيتىن مەتالل. ۆولفرام ەلەكتر شامىنىڭ قىلى, ەلەكتر پەشتەرىندە قىزدىرعىشتار, رەنتگەن تۇتىكتەردە, كاتودتار, تاعى دا باسقا ەلەكترلىك قۇرالداردا ەلەكترودتار رەتىندە قولدانىلادى. ەندى ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز, جوعارىدا اتالعان ەلەمەنتتەردى ءوزىمىز ءوندىرىپ, قولدانىسقا ەنگىزسەك, بىرنەشە سەكتور داميتىنى ءشۇباسىز. جوباعا توقتالار بولساق, جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ مەرزىمى – 2021-2023 جىل. جالپى سوماسى – شامامەن 94,5 ملرد تەڭگە. قايتا وڭدەۋدى قوسا العانداعى قۋاتتىلىعى – جىلىنا 3,3 ملن توننا كەن. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – وندىرىلگەن كەننەن مەتالل بۇيىمدارىن دايىنداۋ كەزىندە ونىڭ ساپاسىن ارتتىراتىن كونتسەنترات ازىرلەپ, ونى ودان ءارى ىشكى جانە سىرتقى نارىققا ساتۋعا شىعارۋ. قازىرگى ۋاقىتتا جوبانىڭ ءى كەزەڭى ورىندالۋدا. دايىندىق جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاتارىنان 30 ادام جانە شەتەلدەن شاقىرىلعان 2 مامان تارتىلعان. جۇمىسشىلاردىڭ ايلىق جالاقىسى – 250 مىڭ تەڭگە. جوبا ىسكە اسىرىلعاننان كەيىن 200-گە جۋىق جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسقا ورنالاسىپ, 50 ادام زاۋىتقا قاجەتتى ماماندىق بويىنشا وقىتىلادى.
ەرەكشە اتاپ وتەتىن نارسە – كەن ءوندىرۋ سالاسىندا بارلاۋ-گەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ساپالى اتقارىلۋىنىڭ ماڭىزى اسا جوعارى. بۇل ورايدا ەلىمىز ۇلكەن جەتىستىكتەرىمەن ماقتانا الادى. دەسەك تە, كادر مەن ارنايى وسى سالانىڭ مامانى ماسەلەسى قول بايلاپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. سەبەبى, سيرەك كەزدەسەتىن تاۋ-كەن جانە ءتۇرلى مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپتىڭ الەمدىك دەڭگەيدە قارىشتاپ دامۋىنا جەراستى بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ جان-جاقتى زەرتتەلۋى جانە كەن بايلىقتارىنىڭ مولشەرى مەن قۇرامىنىڭ تاپ باسا انىقتالۋىنىڭ ورنى ەرەكشە. كەن ونىمدەرىن وندىرۋدە ەلىمىزدىڭ الەمدە الدىڭعى قاتاردا بولۋىنا, ارينە, جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن بارلاۋ-گەولوگيالىق جۇمىستارىنىڭ دالدىگى مەن ساپالىلىعى ايرىقشا اسەر ەتەدى.
كەشەگى قوعامدىق وزگەرىستەر كەزىندە گەولوگيالىق عىلىمنىڭ دا باسقا سالالار سەكىلدى داعدارىسقا ءتۇسۋى ورىن العانىمەن, ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتى توقىراۋدان تەز ەسىن جيعانى ماقتانارلىق. جۇمىسسىزدىقتان وزگە سالاعا قىزمەت اۋىستىرعان عالىمدار, تالانتتى ىزدەنۋشىلەر قايتا وزدەرىنىڭ سۇيىكتى ىسىنە ورالىپ, ەل بايلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسا باستادى. وسى جۇمىستار ارقىلى كەن قۇرامىن انىقتاۋ مەن باعالاۋ جولعا قويىلسا, ونان ءارى قارايعى تياناقتى بارلاۋ جۇمىستارى بىرنەشە ساتىدا جالعاستىرىلادى.
باتىرجان بايجۇمانوۆ,
الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى
