ايماقتار • 25 ماۋسىم، 2021

بۇعىتىنىڭ بايلىعى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس

99 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ استى دا، ءۇستى دە بايلىققا تولى. سول قويناۋلاردا جاتقان قازبا بايلىقتاردى زەرتتەپ، زەردەلەپ، ەل يگىلىگىنە اسىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. كەزىندە كەڭەستەر وداعى زامانىندا جوعارىعا جاۋتاڭداپ، ءوزىمىزدىڭ جەرىمىزدەگى بايلىقتى يگەرۋگە رۇقسات الۋدىڭ ءوزى ءتۇيىنى قيىن ماسەلە بولىپ سانالعانىن سول جىلدارى ءىس باسىندا جۇرگەن جاندار جاقسى بىلەدى.

بىزدە مەن­دەلەەۆ كەستەسىندەگى ەلە­مەنت­تەردىڭ ءبارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. سو­لاردىڭ ءبىرى – ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىق جۇيەسىنىڭ ءVى توبىنداعى حيميالىق ەلەمەنت بولىپ سا­نا­لاتىن، اسا سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇن­دىلىعى جونىنەن دە باسقالاردان كوش ىلگەرى ۆولفرام. ۆولفرام جانە ونىمەن بىرگە جاناما جۇرەتىن تاعى دا باسقا سيرەك ءارى باعالى مەتالدار: التىن، كۇمىس، مىرىش پەن تاعى باسقا دا قۇرامداستاردىڭ اسا باي قورى ورنالاسقان  بۇعىتى تاۋلى ايماعىنداعى كەنىش تۋرالى قازىر ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلۋدا. بۇل كەن ورنىنىڭ بەلگىلى بولعانىنا بيىل سەكسەن جىل تولادى. العاش تاۋ قويناۋىندا اسا سيرەك كەزدەسەتىن باعالى مەتالداردىڭ بار ەكەندىگى جايلى  1941 جىلى انىقتالىپ، زەرتتەلگەن. ول كەزدەگى كەڭەستەر وداعى­نىڭ جاعدايى تاريحتان بەلگىلى. جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋدى ايتپاعاندا، باتىس­تا تۇتانعان سوعىس ءورتى الاپاتقا اينالىپ، بۇكىل ەل وتان قورعاۋ ىسىنە جۇ­مىل­دىرىل­عان ەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى سوعىستان قيراعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتى­رۋ، تاعى باسقا دا قاۋىرت ىستەر كەسىرىنەن بۇعىتىنىڭ بايلىعى كوز­دەن  تاسا، كوڭىلدەن تىسقارى قالعان.

بۇعىتى ۆولفرام كەن ورنى – ىلە الا­تاۋىنىڭ شىعىس شەتىندەگى ۇلكەن بۇعى­تى تاۋىندا ورنالاسقان. 1941 جىلى اشىلىپ، بارلاۋ جۇمىستارى 1942-1974 جىل ارالىعىندا ۇزدىك-سوزدىق  جۇر­گى­زىل­گەن. بۇعىتى – ەڭبەكشىقازاق اۋدانىن­دا ورنالاسقان شتوكۆەركەلىك كەن ورنى. العاش كەن شوعىرلارى 1941 جىلى الما­تى قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىستان 205 شاقىرىم، شەلەك قالاسىنان باتىسقا 75 شاقىرىم ايماقتا تابىلعان بولاتىن. وسىنىڭ الدىندا ايتقانىمىزداي، ءبىراز جىلدارعا سوزىلعان ۇزىلىستەن سوڭ  1974 جىلى 9 جەلتوقساندا كسرو ءتۇستى مەتال­لۋرگيا مينيسترلىگى مەن سول كەزدەگى رەسپۋبليكالىق ءتۇستى مەتاللۋرگيا مي­نيس­تر­لىگى جانە تاعى باسقا دا وداقتىق دەڭ­گەيدەگى مۇددەلى ورگانداردىڭ جاۋاپتى تۇلعالارىنان جاساقتالعان مەملەكەتتىك كوميسسيا وسى كەن ورنىنا بايلانىستى وتىرىس وتكىزىپ، ناقتى قورىتىندى جاريا­لاعان. سول وتىرىستىڭ حاتتاماسىندا كور­سەتىلگەندەي، گەولوگيالىق بارلاۋ ناتي­جەسىندە بۇعىتى كەن ورنىندا سيرەك كەز­دەسەتىن اسا باعالى مەتالداردىڭ باي قورى بارلىعى، بولاشاعى زور ءىرى وندىرىستىك نىسان بولا الاتىندىعى ايتىلعان. دەگەنمەن نە سەبەپ بولعانىن قازىر ەشكىم ايتا الماس. سول وتىرىستان كەيىن كەن ورنىنا قا­تىستى ماسەلە تاعى دا جىلدار بويى قوزعاۋسىز قالىپ، سوڭعى جىلدارى عانا ونى ەل يگىلىگىنە اسىرۋ تۋرالى ايتىلا باستادى. قازاقستان كسرو قۇرامىندا بولعان كەزدە بۇل ماسەلەنىڭ تەرەڭدەتە زەرتتەلە قويماعانى جانە يگەرىلمەگەنى ءبىر جاعىنان دۇرىس تا شىعار. ەگەر سول كەزدە يگەرىلسە، ودان ءبىزدىڭ ەلدىڭ الار ۇلەسى دە بولماس ەدى. بارلىعى كسرو اتتى الىپ يمپەريانىڭ ورتاق قازانىنا قۇيىلارى ءسوزسىز بولاتىن. 

جالپى، كەڭەس وداعى كەزىندە رەسپۋبليكا اۋماعىندا كوپتەگەن كەن ورىندارى زەرتتەلگەن. سول ۋاقىتتاعى دەرەكتەر بويىنشا، ەلىمىزدەگى ۆولفرامنىڭ جالپى قورى 2 ملن توننادان اسادى. بۇعىتى كەن ورنى  سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى ەكەن. ەگەر قازىرگى شاقتا قولعا الىنعان جوبا جۇزەگە اسسا، قازاقستان سيرەك كەزدەسەتىن اسا باعالى مەتالدى ءوندىرۋ بويىنشا الەم­دەگى ەكىنشى ورىنداعى مەملەكەتكە اينالادى. باعالى مينەرال سىرت جانە تمد ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. بۇل كەنىشتە باس­تى وندىرىستىك مينەرال شەەليتتەن (ۆولفرام رۋداسى) تىس موليبدەن، ۆيسمۋت، بەريللي، التىن، كۇكىرت كولچادانى جانە كۇمىستىڭ باي قورى بارلىعى انىقتالعان. 

گەولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بۇعىتى كەن ورنى ءىى توپقا جاتادى. ياعني بۇل – حيميالىق قۇرامى كۇردەلى ءىرى شوعىرلار مەن كەندەۋدىڭ بىركەلكى بولىنبەۋى دەگەن ءسوز. مىنە، وسىنداي كۇردەلى دە قاجەتتى قازبانى وتاندىق «جەتىسۋ ۆول­فرامى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى يگەرۋدى قولعا الدى. اتالعان سە­رىكتەستىك 2014 جىلى قۇرىلىپ، باعالى مەتالل قازبا بايلىقتارىن زەرت­تەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. مۇنداي اۋقىمدى ­جو­بانى ىسكە اسىرۋ ساراپشىلاردىڭ باعا­لاۋى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبادا كوزدەلگەندەي شامامەن 250 ملن اقش دوللارىن تالاپ ەتەدى.

ۆولفرام – اشىق سۇر ءتۇستى، باياۋ بالقيتىن مەتالل. ۆولفرام ەلەكتر شا­مى­نىڭ قىلى، ەلەكتر پەشتەرىندە قىزدىر­عىشتار، رەنتگەن تۇتىكتەردە، كاتودتار، تاعى دا باسقا ەلەكترلىك قۇرالداردا ەلەكترودتار رەتىندە قولدانىلادى. ەندى ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز، جوعارىدا اتالعان ەلەمەنتتەردى ءوزىمىز ءوندىرىپ، قولدانىسقا ەنگىزسەك، بىر­نەشە سەكتور داميتىنى ءشۇباسىز. جوباعا توقتالار بولساق، جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ مەرزىمى – 2021-2023 جىل. جالپى سوماسى – شامامەن 94،5 ملرد تەڭگە. قايتا وڭدەۋدى قوسا العانداعى قۋاتتىلىعى – جىلىنا 3،3 ملن توننا كەن. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – وندىرىلگەن كەننەن مەتالل بۇيىمدارىن دايىنداۋ كەزىندە ونىڭ ساپاسىن ارتتىراتىن كونتسەنترات ازىرلەپ، ونى ودان ءارى ىشكى جانە سىرتقى نارىققا ساتۋعا شىعارۋ. قازىرگى ۋاقىتتا جوبانىڭ ءى كەزەڭى ورىندالۋدا. دايىندىق جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى تۇرعىندار قاتارىنان 30 ادام جانە شەت­ەلدەن شاقىرىلعان 2 مامان تارتىلعان. جۇمىسشىلاردىڭ ايلىق جالاقىسى – 250 مىڭ تەڭگە. جوبا ىسكە اسىرىلعاننان كەيىن 200-گە جۋىق جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسقا ورنالاسىپ، 50 ادام  زاۋىتقا قاجەتتى ماماندىق بويىنشا وقىتىلادى.

ەرەكشە اتاپ وتەتىن نارسە – كەن ءون­دىرۋ سالاسىندا بارلاۋ-گەولوگيالىق جۇمىس­تاردىڭ ساپالى اتقارىلۋىنىڭ ما­ڭىزى اسا جوعارى. بۇل ورايدا ەلىمىز ۇلكەن جەتىس­تىكتەرىمەن ماقتانا الادى. دەسەك تە، كادر مەن ارنايى وسى سالا­نىڭ مامانى ماسەلە­سى قول بايلاپ تۇر­عانى جاسىرىن ەمەس. سەبە­بى، سيرەك كەز­دەسەتىن تاۋ-كەن جانە ءتۇرلى مەتال­لۋر­گيالىق ونەركاسىپتىڭ الەمدىك دەڭگەيدە قارىشتاپ دامۋىنا جەراستى بارلاۋ جۇ­مىستارىنىڭ جان-جاقتى زەرتتەلۋى جانە كەن بايلىقتارىنىڭ مولشەرى مەن قۇرا­مىنىڭ تاپ باسا انىقتالۋىنىڭ ورنى ەرەكشە. كەن ونىمدەرىن وندىرۋدە ەلىمىز­دىڭ الەمدە الدىڭعى قاتاردا بولۋىنا، ارينە، جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن بارلاۋ-گەو­لوگيالىق جۇمىستارىنىڭ دالدىگى مەن ساپالىلىعى ايرىقشا اسەر ەتەدى. 

كەشەگى قوعامدىق وزگەرىستەر كەزىندە گەولوگيالىق عىلىمنىڭ دا باسقا سالالار سەكىلدى داعدارىسقا ءتۇسۋى ورىن العانىمەن، ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتى توقىراۋدان تەز ەسىن جيعانى ماقتانارلىق. جۇمىسسىزدىقتان وزگە سالاعا قىزمەت اۋىستىرعان عالىمدار، تالانتتى ىزدەنۋشىلەر قايتا وزدەرىنىڭ سۇيىكتى ىسىنە ورالىپ، ەل بايلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسا باس­تادى. وسى جۇمىستار ارقىلى كەن قۇرامىن انىقتاۋ مەن باعالاۋ جولعا قويىلسا، ونان ءارى قارايعى تياناقتى بارلاۋ جۇمىستارى بىرنەشە ساتىدا جالعاستىرىلادى.

 

باتىرجان بايجۇمانوۆ،

الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار