قازاقستان • 24 ماۋسىم، 2021

تاعدىرشەشتى ماڭىزى بار تاريحي قادام

146 رەت كورسەتىلدى

اكىمدەردى سايلاۋ ماسەلەسىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العاش رەت 1998 جىلى كوتەرگەن. اۋىل اكىمىنىڭ العاشقى تىكەلەي سايلاۋى الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ اۋدانى شامالعان سەلوسىندا 1999 جىلى بولدى. بۇل سايلاۋعا 7 ۇمىتكەر تۇسكەن. داۋىس بەرۋگە سايلاۋشىلاردىڭ 62% قاتىسىپ، شامالعان سەلوسىنىڭ اكىمى بولىپ سايلانعان قايرات بايباقتىنوۆ سايلاۋشىلاردىڭ 52،7% سەنىمىنە يە بولعان ەدى.

ول وسى قىزمەتتى التى جىل بويى اتقارىپتى. اكىم اتانعىسى كەلگەندەر دە از بولماپتى. ولار حالىقپەن كەزدەسىپ، وزدەرىنىڭ باعدارلامالارىن ۇسىنىپ، اۋىل ىشىندە كادىمگىدەي ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، ناعىز كۇرەس ورىن السا كەرەك. ونىڭ سەبەبى اكىمدى حالىقتىڭ ءوزى سايلايتىنىندا بولىپ وتىر.

شامالعاندا وتكەن سىناق اۋىل اكىمدەرىنىڭ بيۋدجەتتىك دەربەستىگى مەن ونىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ شەكتەۋلىلىگى ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ بەردى. ول سونىمەن بىرگە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اكىمدەردىڭ تىكەلەي سايلاۋىنا دايىن ەمەسىن دە بىلدىرگەندەي. سوندىقتان 1999 جىلعى بۇل تاجىريبە سول كەزدەگى بيلىك ورگاندارىنىڭ ونى باسقا ايماقتارعا تاراتپاق بولعان جوسپارىنان ەشتەڭە شىقپايتىنىن اڭعارتتى. سودان بۇل وي ىسكە اسپاي، اياقسىز قالدى. ەندەشە، بۇل اۋىل اكىمىن سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىن ءساتتى نەمەسە ءساتسىز دەپ باعالاۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوقتى. ارتىنشا زاڭدار وزگەرىسكە ۇشىراپ بۇل دەڭگەيدەگى اكىمدەر جوعارى تۇرعان باسشىلىقتىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالدى نەمەسە ولاردى ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلاپ كەلدى. اۋدان اكىمى 3-4 ۇمىتكەردىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنىپ، ولار حالىقپەن كەزدەسىپ، ارتىنان داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە 4 جىلعا سايلاناتىن بولدى.

وسى كۇنگە دەيىن اۋىل اكىمدەرىن اۋداندىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى سايلايدى، ال ءماسليحاتتار اۋدان اكىمىنىڭ ايتقانىنان شىقپايدى دەگەن پىكىر ءبىر تولاستاعان ەمەس. ال كەيبىرەۋلەر كەرىسىنشە ءماسليحاتتار اۋدان اكىمدەرى ۇسىنعان ادامداردى تەك قولداپ، اكىمنىڭ ايتقانىن ىستەيدى دەگەنمەن كەلىسپەيدى. باسقا ساراپشىلاردىڭ اۋزىنان تۇرعىندارى از اۋىلداردا اكىمدەردى تىكەلەي سايلاۋعا بولادى، ال ادام سانى جاعىنان ءىرى ەلدى مەكەندەردە جاناما سايلاۋ وتكىزگەن ءجون دەگەن سوزدەردى دە ەستىدىك. جالپى العاندا، ولاردىڭ ويىنشا، اۋىل اكىمىن سايلاۋ نەمەسە سايلاماۋ ماڭىزدى ەمەس ەكەن. ويتكەنى ەگەر جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ەنگىزىلگەن جاعدايدا بۇل سۇراق وزىنەن ءوزى كۇن تارتىبىنەن تۇسەر ەدى دەگەندى العا تارتاتىندار دا بار. سونىمەن قاتار بىرەۋلەر اۋداندىق ءماسليحاتتاردى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانىنىڭ قاتارىنا جاتقىزسا، كەلەسىلەرى مۇنداي پىكىردى قولدامايدى. حالىق اراسىندا ءماسليحاتتاردى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ء«بىر تارماعى» دەپ سانايتىندار دا بارشىلىق. وسىنىڭ نەگىزىندە ساراپشىلار قازاقستاندا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بار-جوعىن تۇسىنە الماي دال بولۋدا.

قازاقستانداعى ساياسي رەفورمانىڭ قارقىنىن ەكونوميكالىق وزگەرىستەرمەن قاتار سايلانبالىلىقتى كەڭەيتۋ جانە سايلاۋ زاڭناماسى مەن ونىڭ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، سول سياقتى ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋتتارىن نىعايتۋ سياقتى باسىمدىقتار ايقىندادى. وسى باعىتتا جاسالاتىن قادامدار انىقتالىپ، ساياسي رەفورمالار باعدارلاماسىنىڭ باستى باعىتتارى ناقتىلانا ءتۇستى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ بارىسىندا ەندىگى جەردە جەرگىلىكتى بيلىكتى حالىققا جاقىنداتاتىنداي احۋال تۋعىزۋعا كوڭىل ءبولىندى. اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ بويىنشا سىناق وتكىزىلدى. 2005 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستاننىڭ ءتورت اۋدانىندا اكىمدەردىڭ ەكسپەريمەنتالدىق سايلاۋى وتكىزىلدى. ولاردى ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلادى. بۇل سايلاۋلار اكىمدەردىڭ قىزمەتىنە وڭ ىقپالىن تيگىزدى، ولار بەلسەندى جۇمىس ىستەي باستادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اكىمدەردى ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋى ۇلگىسىنە توقتالا كەلە، ونى جەرگىلىكتى جەرلەردە تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن ورنىقتىرۋ كەرەكتىگىمەن بايلانىستىردى. ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتىن ۇلعايتۋ، ولاردىڭ اكىمدەردى باقىلاۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋگە كوڭىل اۋدارىلدى.

2006 جىلدىڭ 20 قازانىندا 49 اۋدان مەن 10 قالادا سايلاۋ وتكىزىلدى. سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا اكىمدىككە كانديداتتار رەتىندە 150 ادام ۇسىنىلىپ، ونىڭ 144-ءى تىركەلدى. اۋدان اكىمىنە كانديدات بولعان 1 ادام ءومىربايانىندا سوتتالۋ فاكتىسىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى، تىركەۋگە جىبەرىلمەپتى. 14 كانديدات داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن سايلاۋعا قاتىسۋدان باس تارتقان. سايلاۋعا قاتىساتىن 135 كاندي­داتتىڭ ىشىندە 5 ايەل بولىپتى. رەسپۋب­ليكا بويىنشا سايلاۋشىلاردىڭ 99،1% قاتىسقان سايلاۋدىڭ بارىسىندا 121 سەنىمدى تۇلعا، ساياسي پارتيالار مەن ۇەۇ-نىڭ 86 باقىلاۋشىسى جانە 232 باق وكىلى باقىلاۋ جۇرگىزگەن ەكەن. ءىس باسىنداعى اكىمدەردىڭ ىشىنەن 45-ءى سايلاۋعا تۇسكەن كورىنەدى. سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ولاردىڭ 39-ى اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمى لاۋازىمىن ساقتاپ قالدى. اكىمدەردىڭ بارلىعى ءبىرىنشى تۋردا سايلانعان ەكەن. سايلاۋ بارىسىندا اكىمدەردىڭ قۇرامى 1/3 جاڭارتىلىپ، ولار­دىڭ ورتا جاسى 49-دى قۇراعان.

ن.ءا.نازارباەۆ اكىمدەردى بىردەن تىكەلەي حالىقتىڭ سايلاۋىنا جىبەرۋ بارلىق ماسەلەلەردى شەشە المايتىنىن ءتۇسىنىپ، وعان ءتيىستى احۋالدىڭ ءالى ءپىسىپ-جەتىلمەگەنىنە كوڭىل اۋدارا كەلە، جەر-جەردەگى باسقارۋدىڭ تىزگىنىن بوساتىپ الۋعا جول بەرمەۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. 2007-2008 جىلدارعا ارنالعان كونستيتۋتسيانى جەتىلدىرۋ بو­يىنشا ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالاردىڭ قاتارىنا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى تولىققاندى ەنگىزۋگە جاعداي جاساۋدىڭ جاتقىزىلعانى دا بەكەردەن-بەكەر ەمەس. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ەنگىزۋدىڭ ەكسپەريمەنتالدىق كەزەڭىندە ءتورت ماڭىزدى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارىلدى: جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارى مەن قۇزىرەتتەرى; قارجىلاندىرۋ كوزدەرى; ىشكى قۇرىلىمى; ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا قورعاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ. سونى­مەن قاتار ءتيىمدى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قارۋ جۇيەسىن جاساپ، ونى رەسپۋبليكادا ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلدى. ورتا­لىق­سىزداندىرۋ ماسەلەسى مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ اكىمدەردىڭ سايلاۋىن وتكىزۋ­مەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىنە نازار اۋدا­رىلدى. وسىلاي عانا اكىمدەر تۇرعىن­دار الدىندا تۇراقتى تۇردە ەسەپ بەرىپ، ولار­دىڭ ۇستىنەن قوعامدىق باقىلاۋ ورناتۋ مۇمكىن ەدى. الايدا سول كەزدە اكىمدەردى ساي­لاۋدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىق­سىز­داندىرۋ ماسەلەسىمەن ءبىر مەزگىلدە ەنگىزۋ ماقساتىندا ول كەيىنگە شەگەرىلگەن-ءدى.

بىرتىندەپ ازامات پەن قوعامنىڭ تۇرعىلىقتى جەرلەردە، ايماق پەن مەملەكەتتە ورتاق ىستەرمەن اينالىسۋداعى ءرولىنىڭ ارتاتىنى انىق بولا باستادى. ال ول ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى كۇشەيتۋدىڭ قاجەتتىگىن اڭعارتادى. 2000- جىلدارى سەنىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەرپىلىس جانە قالىپتاسقان مەملەكەتتىلىك، كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامدا جاڭا قازاقستاندىق دەموكراتيالىق داستۇر­لەر قالىپتاسا باستادى. ول كۇن تارتىبىنە پرين­تسيپيالدىق تۇرعىدا جوعارىراق مىندەت­تەردى شىعاردى. سول كەزدەگى قاۋىپتەر مەن قا­تەرلەر ەلدىڭ بۇكىل الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي جۇيەسىن جەدەلدەتىپ مودەرنيزاتسيالاۋ مىندەتىن شەشۋدى تالاپ ەتتى. سوندىقتان جەرگىلىكتى ور­گانداردىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋگە، ءارتۇرلى بيلىك دەڭگەيىندەگى باسقارۋ ورگاندارى اراسىندا قۇزىرەتىن بولۋگە كوڭىل اۋدارىلا باستادى. ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى كوزدەيتىن تەرەڭ اكىمشىلىك رەفورما بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ، اكىمدەردىڭ حالىق الدىنداعى ەسەبى بويىنشا جۇمىستار قولعا الىنىپ، ول ناقتىلانا ءتۇستى.

دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ جال­پى­ۇلتتىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا اتقارۋشى بيلىكتىڭ تيىمدىلىگى، اشىقتىعى جانە ەسەپ بەرۋى تالقىلانىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ جانە سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ كوزدەلدى. ول ساي­لاۋ، اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جانە ولار­دىڭ قىزمەتىنە دەگەن باقىلاۋ ماسە­لەسىنىڭ ماڭىزىن ارتتىردى. كونستيتۋتسيا شەڭبەرىندە ساياسي رەفورمالاردىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ، جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن نىعايتۋ، اكىمدەردىڭ سايلانبالىلىعىن جانە جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرۋىن ەنگىزۋگە باعىت الىندى. سول سياقتى سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋدى بەكىتىپ، ونىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ، وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىن جاساقتاۋدا پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىن، بيلىك ورگاندارىنىڭ سايلاۋ پروتسەسىنە ارالاسۋىن شەكتەۋدى زاڭدا كورسەتۋ سياقتى شارالارى بەلگىلەنىپ، اكىمشىلىك رەفورما جۇرگىزۋ قولعا الىندى.

ۇزاق جىلدار بويى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ əكىمى بولاتىن ادامدى وبلىس əكىمىنىڭ كەلىسىمىمەن اۋدان əكىمى تاعايىنداپ كەلدى. ولار وزدەرىن تاعايىنداعان اۋدان əكىمىنە جالتاقتاپ، تۇرعىندارمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەي المادى. بۇل ۇدەرىس ءتيىمدى بولماي شىقتى. ونىڭ ۇستىنە، كوپ­تەگەن اۋدان əكىمى اۋىلدارعا ايتقا­نىنان شىقپايتىن ء«وز ادامدارىن» تاعايىن­دايتىن بولدى. ال مۇنداي ادامدار­دىڭ كوبى جەرگىلىكتى جەردە جۇمىس جۇرگىزىپ جا­رىتپادى. سوندىقتان اۋىلدىق وكرۋگتەر­دىڭ əكىمدەرىن حالىقتىڭ ءوزى سايلاۋ كەرەكتىگى تۋرالى مəسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعى كۇننەن-كۇنگە ارتا ءتۇستى.

جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن كوتەرۋ، سايلاۋشىلار الدىنداعى ەسەپ بەرۋى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ باقىلاۋدا بولۋى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى نىعايتۋعا با­عىت­تالدى. اكىمدىككە كانديداتتاردى ۇسى­نۋ قۇقىعىن جوعارىدا تۇرعان اكىمدەردىڭ قۇزىرەتىنە عانا قالدىرماي، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا دا بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. ماسليحاتتارعا جەكە مەملەكەتتىك فۋنكتسيا­لار اتقارۋ قۇقىعىن بەرە وتىرىپ، ونىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانى رەتىندەگى جاڭا وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جانە ونى 5 جىلعا سايلاۋ قاراستىرىلدى. وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانانىڭ اكىمدەرىن تاعايىنداۋعا كەلى­سىم بەرۋى ءتيىستى ءماسليحاتتاردىڭ ساياسي ءرولىن كوتەرىپ، ونىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قا­رۋدىڭ وكىلى رەتىندەگى مارتەبەسىن ءوسىردى. اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ ءۇشىن 2/3 داۋىس ەمەس، قاراپايىم كوپشىلىك داۋىس جەتكىلىكتى بولدى. تۇرعىندارعا ءوز كۇش­تەرىمەن جەرگىلىكتى جەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭىن قابىلداۋ، ءماسليحاتتاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن كوتەرۋ، جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ باقىلاۋ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ، جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى تولىققاندى ەنگىزۋگە جاعداي جاساۋ، ساياسي جۇيەدەگى پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ دە ۇمىت قالمادى. سەبەبى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ – ازاماتتىق قوعامنىڭ العاشقى باسپالداعى. ءماسليحاتتاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن قاتار اۋىلدار مەن سەلولاردا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قاتارىنا ەنگىزىلىپ، سەلولىق ەلدى مەكەندەردە ءماسليحاتتار قۇرۋ ۇسىنىلدى.

جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ازاماتتىق قوعام­نىڭ دامۋى جانە اۋىلدىڭ ماسەلەلەرىن جاقسى ءبىلۋى بيلىكتىڭ قولىن ۇزارتىپ، ول اۋىل-ايماقتاعى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى قوردالانعان سۇراقتاردى ازاماتتىق بەلسەندىلىك ارقىلى شەشۋگە مۇمكىندىك الار ەدى. تەك سول ءۇشىن ەلىمىزدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى، بيلىككە تاۋەلدى بولماي، ونىڭ سەرىكتەسى بولعانى ابزال. ولار الەۋمەتتىك، مادەني ماسەلەلەردى شەشۋگە نەگىزدەلۋى شارت، ولاردىڭ جۇمىسى ساياساتتاندىرىلماعانى دۇرىس. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار شەشەتىن باستى ماسەلە قوعامدى الەۋمەتتەندىرۋ، حالىقتى رۋحاني ساۋىقتاندىرۋ بولۋى كەرەك. بۇل ۇيىمدار ۇكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى جەرلەرگە قاتىستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرازىن وزىنە الۋى كەرەك. سوندا عانا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ۇدەرىسى ۋاقىت تالابىنا ساي دامىپ، دەموكراتيالىق قوعامدى دامىتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ بىرىنە اينالادى. ال ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ قاتارىنا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە ىسكەرلىگى مەن بىلىكتىلىگى كەلىسكەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى سايلاۋ جاتادى. سوندىقتان بولار، اۋىل əكىمدەرىنىڭ سايلاۋىن وتكىزۋ مىندەتى 2013 جىلى كۇن تارتىبىنە قايتادان قويىلىپ، سول جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسپۋبليكانىڭ 14 وبلىسىندا بارلىعى 2457 اۋداندىق ماڭىزى بار قالانىڭ، اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ، اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەر مەن اۋىلدار əكىمدەرىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. وسى جىلعى ماۋسىمداعى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس اۋىل اكىمى لاۋازىمىنا ۇمىتكەردى اۋداننىڭ اكىمى مەن ءماسليحاتتار ۇسىناتىن بولدى.

قازىر اۋىل اكىمدەرىندە بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇمكىنشىلىكتەرى كوبىرەك. ويتكەنى 2019 جىلدان باستاپ ءار سەلونىڭ ءوزىنىڭ بيۋدجەتى بار. ال ولاردى سايلاۋ وكىلەتتىگى مəسليحات دەپۋتاتتارىنا بەرىلدى. وسىلايشا əكىمدەر سايلاۋى تىكەلەي ەمەس، جاناما سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە وتكىزىلدى. بىراق اۋىلدىق وكرۋگتىڭ əكىمىن تۇرعىنداردىڭ تىكەلەي سايلاۋى كەرەكتىگى تۋرالى مəسەلە تۋىنداي باستاعان سوڭ بۇل پىكىر ەسكەرىلىپ، ەلىمىزدىڭ ءبىراز جەرلەرىندە سىناق رەتىندە اۋىلدىق وكرۋگ əكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ مəسەلەسى قولعا الىندى. سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ ۆولودار اۋىلدىق وكرۋگى əكىمى سايلاندى. Əكىم سايلاۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەردىڭ ۇگىت-ناسيحاتتىڭ ماتەريالدارىن باق-قا، ارنايى ورىندارعا ورنالاستىرۋ، تاڭداۋشىلارمەن كەزدەسۋ ءۇشىن ءۇي-جاي ۇسىنۋ شىعىندارىن اۋدان əكىمدەرى انىقتادى. بىراق مۇنىڭ اۋداندىق بيۋدجەتتەرگە ارتىق شىعىن جۇكتەگەننەن باسقا تيىمدىلىگى جوق ەكەنى كورىندى. سايلانعان əكىم دە ۇزاق جۇمىس ىستەمەي، باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتتى.

سودان əكىمدى تاڭداۋشىلار سايلاسىن دەگەن ءتəرتىپ شىقتى. ءسويتىپ، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جəنە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا 2017 جىلعى 11 شىلدەدە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا سəيكەس، سول جىلدىڭ تامىزىندا اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار، اۋىلدىق وكرۋگتەر، اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەر مەن اۋىلدار əكىمدەرى سايلاندى. ولاردىڭ جالپى سانى 2440 بولعان ەكەن. Əكىمدەردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى 4 جىل بولىپ بەلگىلەندى. سايلايتىن تاڭداۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن مəسليحات حاتشىلارىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا اۋداندىق سايلاۋ كوميسسيالارى جاسادى.

ايتا كەتۋ كەرەك، تۇپتەپ كەلگەندە سايلانعان əكىمنىڭ ارتىقشىلىعى كوپ ەكەنى تۇسىنىكتى. جوعارى جاققا الاڭداماي، سايلانعان اۋىلدىق وكرۋگتىڭ بەلسەندىلەرىمەن اقىلداسىپ، بيۋدجەتتى قالاي ءبولۋدى، قانداي مəسەلەلەردى الدىمەن كوتەرۋدى شەشەتىندەي جاعداي تۋدى. سوندىقتان دا جۇمىسقا دەگەن ىنتا ارتتى. ال تاعايىندالعان كەزدە ءبəرىن اۋداندىق əكىمدىكپەن اقىلداسىپ وتىرۋى كەرەك بولاتىن. الايدا اۋدانداعىلار جەرگىلىكتى مəسەلەگە كوپ ۇڭىلە بەرمەدى. سوندىقتان كوپ ماسەلە ءاتۇستى قارالىپ، ەشنəرسەنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىلە قويمايتىنىن كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى.

جالپى، ازاماتتارمەن كەرى بايلانىس ارقىلى ولاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ وتە قاجەت. وسىنداي ۇدەرىس اۋىلدىق جەردەن باستالسا، ول تىپتەن دۇرىس بولار ەدى. قوعامدىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋلاردا پىكىرى ەسكەرىلمەگەننەن، شەشىم قابىلدانعاننان كەيىنگى ارەكەتتەردىڭ جان-جاقتى ويلاستى­رىل­ماعانىنان ازاماتتاردىڭ بۇل ۇدەرىسكە اتسالىسۋعا سەكەمدەنىپ، سەنىمسىزدىكپەن قاراۋعا ەتى ۇيرەنىپ كەتكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ بەلسەندىلىككە نەلىكتەن كوپ جاعدايدا قۇلشىنىس تانىتپاي، قالىس قالىپ وتىراتىنىن ۇعىنعان ءجون. سوندا عانا ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن تولىققاندى جانە بارابار ءتۇسىنىپ، اۋىل اكىمدەرىن حالىقتىڭ تىكەلەي سايلاۋىنا كەزەكتى ناۋقان رەتىندە ەمەس، قوعام ومىرىندەگى شىن مانىندەگى تاعدىرشەشتى وقيعا دەپ قابىلداۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل – قازاقستاندا تۇڭعىش رەت كەڭ كولەمدە جۇزەگە اسىرىلعالى وتىرعان ساياسي رەفورمانىڭ جالعاسى. ەكىنشىدەن، ەگەر وسىعان دەيىن اكىمدەر اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تاڭداۋى بو­يىنشا سايلانىپ كەلسە، ەندى ولار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلاناتىن بولادى. ۇشىنشىدەن، اۋىل əكىمدەرى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىزدىگىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان قارجىنىڭ جەتىسپەۋى ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلگەن جاعدايدا اۋىلدىڭ، ونىڭ جەرگىلىكتى تۇر­عىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان باتىل قادام جاسالار ەدى. تورتىنشىدەن، ولار اۋدان مەن وبلىسقا ۇنەمى الاقانىن جايىپ وتىرماي قارەكەت جاساۋعا تالپىناتىن بولادى. بەسىنشىدەن، حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەۋگە ونشا مويىنسىنباي، قاجەتىنشە كوڭىل بولىنبەي كەلگەن پروبلەمالاردى ەڭسەرۋگە جاعداي تۋار ەدى. التىنشىدان، جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋىنا باعىتتالعان ماسەلەلەر بويىنشا شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. جەتىنشىدەن، اۋىل، اۋدان، وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىم­دەرىنىڭ سىناق سايلاۋلارى ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن جوق. ولار تىكەلەي نەمەسە جاناما جۇيەگە نەگىزدەلىپ وتكىزىلگەنىنە قاراماستان ۇلكەن تاجىريبە بولدى. ونىڭ ۇيرەنەتىن دە، جيرە­نەتىن دە تۇستارى بارشىلىق. باستىسى، ودان قانداي ساباق الۋ كەرەك، مىنە، ماسەلە وسىن­دا. ءبىر انىعى – وسى جولى ناقتى، قاجەت­تى جانە جوسپارلانعانداي ناتيجەگە قول جەتكىزە الماساق، وندا ۇنەمى «سىناق الاڭى­نىڭ ەلى» بولىپ، ابىرويىمىزدان ايىرىلۋى­مىز مۇمكىن.

قازىر اۋىلدىق وكرۋگتەر əكىمدەرى وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەتكە اۋزىن اشىپ قاراپ وتىر. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اۋداندىق ماڭىزى بار قالا، اۋىل، كەنت جانە اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيىندە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋد­جەتىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. وسىعان سايكەس 2020 جىلدان باستاپ بارلىق جەرلەردە مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيى ەنگىزىل­دى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجە­تىنىڭ كىرىس كوزدەرى كەيبىر سالىقتىق تۇسىم­دەردەن تۇراتىن بولدى. ونىڭ سىرتىندا مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جالعا بەرۋدەن تۇسەتىن جانە كوممۋنالدىق مەنشىكتى ساتۋدان تۇسەتىن كىرىستەر تاعى بار. سونىمەن اۋىل بيۋد­جەتىنە سالىقتىق جانە سالىقتان تىس باسقا دا تۇسىمدەردىڭ 7 ءتۇرى جانە شىعىن­داردىڭ 19 باعىتى بەرىلدى.

اۋىلدىق اكىمدەردىڭ بارلىق ءۇمىتى وسى ءتورتىنشى بيۋدجەتتە، ونىڭ اۋىلدا قان­شالىقتى مولشەردە قالدىرىلاتىنىنا بايلانىستى بولماق. ول اۋىلدىڭ پايداسىنا شەشىلگەن جاعدايدا عانا جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى قوردالانىپ قالعان بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك جاسالادى. بۇل جەردە ەرەكشە ءمان بەرەتىن ماسەلە – بۇل ۇدەرىسكە، ياعني ءتورتىنشى بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋ كەزىندە، اكىمدەردىڭ قاتىسىپ، ء«وز بيۋدجەتىن» دالەلدى تۇردە قورعاۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ، تىپتەن ونى باستى تالاپ رەتىندە زاڭداستىرۋعا قول جەتكىزۋ. بۇدان بىلاي حالىق سايلاعان اكىمدەر دە وسى قۇقىقتان ايىرىلىپ، ولاردىڭ سىرتىنان «تار قارجىلىق تون ءپىشىلىپ» جاتسا، جاعدايدىڭ وزگەرمەي، سول «باياعى جارتاس، سول جارتاس» كۇيىندە قالارى ايدان-انىق. اۋىل اكىمدەرى اۋدان اكىمدەرىنىڭ «ۋىسىنان» شىعا الماي، ماردىمسىز بيۋدجەتتى قالاي «يگەرەرىن» بىلمەي، باسشى رەتىندە قالىپتاسۋدىڭ ورنىنا، بار بەدەلىنەن جۇرداي بولىپ جاتسا، ەڭ جامانى سول. بۇل جاعدايدى بولدىرماۋدىڭ جالعىز-اق جولى بار – ول اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن ءادىل وتكىزۋ، ولارعا بيۋدجەتتىك دەربەستىك بەرىپ، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تەتىك­تەرىن جەتىلدىرۋ. وسىلاي بولعاندا عانا ماجو­ريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىمەن سايلانعان اكىمدەر بۇرىنعىشا اۋدان اكىمى­نىڭ الدىندا جاقسى اتانۋدىڭ ورنىنا ءوزىن سايلاعان حالىق الدىندا جاۋاپ بە­رۋگە، اۋدان اكىمىنە «قىزمەت ەتۋدىڭ» ور­نىنا اۋىلدىڭ جاعدايىنا جانى اشىپ، تۇر­عىلىقتى جەرىنىڭ مۇددەسىنە باسىم­دىق بەرىپ، «بۇيرەگى تارتىپ»، اۋىلدىڭ كوكەي­كەستى ماسەلەلەرىن شەشىپ، ونىڭ جاعدايىن وڭال­تۋعا كۇش سالاتىن بولادى دەگەن ۇمىت­تەمىز.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ايتقانداي، ايماقتار قۋاتتى بولعاندا عانا قازاقستان مىقتى مەملەكەت بولا الادى. وسى تۇرعىدا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ مەن اكىمدەردىڭ تىكەلەي سايلاۋىن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بۇلار قاتار ءجۇرۋى كەرەك ۇدەرىستەر. ال تۇپتەپ كەلگەندە، اكىمدەردى حالىقتىڭ سايلاۋى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن، ونىڭ العىشارتتارى بولماق. بۇل ۇدەرىسكە ەلىمىزدىڭ 7،5 ملن تۇرعىنى تارتىلىپ، 2 346 وكرۋگتە سايلاۋ وتكىزىلىپ، قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءبىر بولىگى قوزعالىسقا كەلەيىن دەپ وتىر. ول – وسىعان دەيىن ىسكە قوسىلماي كەلگەن وڭىرلەردى نىعايتاتىن، ولاردىڭ الەۋەتىن ارتتىراتىن، ونىڭ مادەني-رۋحاني جانە بولمىستىق جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتىپ، ۇلتتىڭ ساناسىن دامىتاتىن قوعامدىق-الەۋمەتتىك وراسان زور كۇش قوزعالىسقا تۇسەدى دەگەن ءسوز. بۇل، سونىمەن بىرگە، ۇلكەن الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق-ساياسي تاجىريبە. تەك سونى ءتيىمدى پايدالانىپ، ەلدىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتەتىن، مازمۇندىق تۇرعىداعى ناقتى جانە ماڭىزدى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنى ءجون بولار ەدى.

 

جاپسارباي قۋانىشەۆ،

قوعام قايراتكەرى، ساياساتتانۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار