«كەدەرگى جاساماڭىز»
تاريحتى تىم قوپارماي-اق, ءسال ۇڭىلەر بولساق, «مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋى كەرەك» دەگەندى العاش بولىپ مەركانتيليزم جاقتاۋشىلارى ايتا باستاعانىن وقىر ەدىك. يتاليان تىلىنەن اۋدارعاندا – mercante – «ساۋداگەر», «كوپەس» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. وسى باعىتتىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ۋيليام ستاففورد پەن توماس مان (اعىلشىن ەكونوميستەرى) ۇلتتىق ونەركاسىپتى قولداۋ, مەملەكەت تابىسىن, ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا تاۋار باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەدى. الگى كولبەر دە وسى باعىتتىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى بولدى. بىردە ول لەجاندر ەسىمدى كاسىپكەر باستاعان ءبىر توپ ساۋدا وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, «مەملەكەتتەن سەندەرگە قانداي كومەك كەرەك؟» دەپ سۇرايدى.
سوندا لەجاندر جاي عانا: «كەدەرگى جاساماڭىز», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. وسىدان كەيىن-اق «كەدەرگى جاساماڭىز» ءسوزى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسپاۋىن تالاپ ەتەتىن ەكونوميكالىق ليبەراليزم ۇرانىنا اينالىپ شىعا كەلەدى.
سول ۋاقىتتان بەرى جەر-جاھاندا مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋى كەرەك پە, جوق پا دەگەن پىكىرتالاس ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. XX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ەكونوميستەر دجون كەينس پەن فريدريح حايەكتىڭ اراسىندا تارتىس پايدا بولدى. كەينس 1936 جىلى جاريا ەتكەن «جۇمىسپەن قامتۋ, پايىزدار جانە اقشانىڭ جالپى تەورياسى» اتتى كىتابىندا مەملەكەت ەكونوميكاعا بەلسەندى ارالاسۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىكتى تارقاتا جازادى. «مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇتقاسى – اقشا. باياۋ بولسا دا تۇراقتى وسەتىن باعا مەن تابىس نارىق اياسىن كەڭەيتەدى, ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرىپ, جۇمىسسىزدىقتى قىسقارتادى» دەپ جازادى. ال حايەكتىڭ پىكىرى وزگەشەلەۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, زاماناۋي ەكونوميكا وتە كۇردەلى جانە جىلدام وزگەرەدى. «ەكونوميكانى باسقارۋ ءۇشىن ساتۋشىلار مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن تىلەكتەرى تۋرالى ۇلكەن كولەمدە اقپارات بولۋى كەرەك. بىراق ونداي اقپاراتتى جيناۋ مۇمكىن ەمەس. مەملەكەتتىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا باسىپ كىرۋى ازاماتتاردىڭ بوستاندىعىن شەكتەيدى» دەپ جازادى اۋستريالىق عالىم.
75-ورىن
مۇناي مەن كومىر – تۇقىمىن ەگىپ شىعارا بەرەتىن ءداندى داقىل ەمەس ەكەنىن باياعىدا-اق بىلگەنبىز. بىلە تۇرا باسقا كاسىپكە مويىن بۇرمادىق. بۇرعىزعان جوق. مەملەكەتتىڭ ەناپات اقشاسى قۇيىلىپ تۇرعان جەردە بيزنەستىڭ وركەن جايا قويۋى, باسەكەلەستىككە بەيىم بولۋى نەعايبىل. ءوزىمىز تىككەن ورامالعا سۇرتىنە الماي, ءوزىمىز ەككەن جەمىستى قۇشىرلانا جەي الماي وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى دە وسى.
جاقىندا US News & World Report جاڭارتىلعان رەيتينگ جاريالادى. ول بويىنشا قازاقستان كاسىپكەرلىككە قولايلى ەلدەر قاتارىنا جاتپايدى. 78 ەلدىڭ ىشىندە 75-ورىنعا تۇراقتاعان. حالىقارالىق اگەنتتىك ەلدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ دەڭگەيىنە 100 ۇپايدىڭ 0,9-ىن عانا قيىپتى. البەتتە, حالىقارالىق رەيتينگ باعالاۋىمەن كەلىسۋ, كەلىسپەۋ – اركىمنىڭ ءوز قۇقىعى. بىزدە كاسىپكەرلىك مۇلدە دامىماعان دەۋگە اۋىز بارمايدى. قولداۋ كورسەتىلىپ-اق جاتىر. (بالكىم سول قولداۋ كورسەتىلمەۋ كەرەك پە ەدى دەيسىڭ). قالاي بولعاندا دا رەيتينگتىڭ شىندىقتان قاتتى الىستاپ كەتپەگەنىن ءىشىمىز سەزەدى. قازبا بايلىق پەن تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ ەشقاشان توقتامايتىنى بەلگىلى بولدى. مەيلى, ءبىر تامشى مۇناي قالعانشا, سوڭعى شويىن دومنا پەشىنە سالىنعانشا ىزدەي بەرسىن, قازا بەرسىن. بىراق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك بولاتىنى اقيقاتقا اينالىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ اسىراندى بالاسىنا اينالعان بيزنەس ول ۇدەدەن شىعا الا ما, جوق پا, بۇل ەندى كۇردەلى ماسەلە.
ءبىزدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق ساياساتىمىز دجون كەينس تۇجىرىمداماسىمەن ۇيلەسەدى. مەملەكەت 2009 جىلدان بەرى نارىققا ارالاستى جانە سودان بەرى ەكونوميكاعا ارزان اقشا بەرۋمەن كەلە جاتىر. ناتيجەسىندە, ۇدايى قىمباتشىلىق پەن جوعارى ينفلياتسيا بيلىك قۇرىپ تۇر. مەملەكەت بىرنەشە مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى ءتۇرلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە مەن سۋبسيديالار بەرىپ, بيزنەس پەن بانكتەرگە كومەكتەسۋدە.
2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ, 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋ, 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى, «تسيفرلى قازاقستان», «نۇرلى جەر», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025», ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى – مەملەكەتتىڭ ءار سالاعا تەرەڭنەن ارالاسىپ كەتكەنىن ايعاقتايتىن جوبالار.
بۇدان بولەك بىرنەشە يپوتەكالىق باعدارلامالار دا بارشىلىق. بىرەر اي بۇرىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا «7-20-25» جانە «باسپانا-حيت» يپوتەكالىق باعدارلامالارىنىڭ توقتايتىنىن, ۇلتتىق بانك پەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادان بىرتىندەپ ىعىسا باستايتىنىن مالىمدەدى. بۇل ارينە, ءبىز ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن, دەسە دە توسىن مالىمدەمە ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلدان باستاپ ۇلتتىق بانك مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتا باستايدى.
مەملەكەتتىڭ نارىقتان كەتۋى قانداي پايدا اكەلەدى؟
ەكونوميكالىق ساراپشى ايبار ولجاەۆ مەملەكەت نارىقتان جاقىن ارادا كەتپەيتىن بولسا, ونىڭ سوڭى قازىرگىدەن دە قاۋىپتى قۇبىلىسقا اپارىپ سوعادى دەگەن پىكىر ايتادى.
– 2009 جىلدارعا دەيىن بىزدەگى بيزنەستىڭ جاعدايى جاقسى بولدى. دەگەنمەن بيزنەستە تاۋەكەل مەنەدجمەنتى بولعان جوق. ياعني ولار توتەننەن كەلگەن داعدارىسقا قالاي قارسى تۇرۋدى بىلمەدى. سول كەزدە مەملەكەت نارىققا كەلدى. قولمەن باسقارۋدى ەنگىزدى. بىراق مەملەكەت ەكونوميكاعا جەدەل كىرىپ, جەدەل شىعىپ كەتۋى كەرەك ەدى. بىزدە ول ۇدەرىس ونداعان جىلدارعا سوزىلىپ كەتتى. مەملەكەت ەكونوميكادان قازىر كەتپەسە ءتىپتى كەش بولىپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى قيسىق ەكونوميكاعا اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن قۇبىلىستار بار, – دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردە اقشا بارشىلىق. بىراق بيزنەس ونى العىسى كەلمەيدى. سەبەبى مولشەرلەمەسى جوعارى.
– نەگىزى مەملەكەت بەلگىلەگەن بازالىق ستاۆكا بولادى. نارىق سول بازالىق ستاۆكا توڭىرەگىندە, ودان جوعارى ەتىپ نەسيەلەر بەرەدى. سول كەزدە قارجى سالاسىنداعى نارىق زاڭدىلىقتارى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ال بىزدە بيزنەستە بولسىن, تۇرعىن ءۇي سالاسىندا بولسىن سۋبسيديالىق, نەسيەلىك باعدارلامالار كوپ. سولار نارىقتى قيسايتىپ جىبەردى. بيزنەس نارىق تالاپتارىنا ساي نەسيە الا المايدى, ويتكەنى مەملەكەتتىڭ ودان تومەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەرى بار. سونى الۋى كەرەك. قازىر ءبارىمىز جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قۇمار بولىپ الدىق. ەگەر بۇل پروتسەسس جالعاسا بەرەتىن بولسا, بيۋدجەتكە سالماق تۇسە بەرەدى. مەملەكەت قازىر نارىقتان كەتپەيتىن بولسا كەيىن ءبىزدىڭ ەكونوميكا مۇلدەم باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ قالادى. جەكە سەكتور بىلتىرعى داعدارىستان ساباق الۋى كەرەك. 2009 جىلعى داعدارىسقا تاۋەكەل مەنەدجمەنتىنسىز كىرگەن بيزنەس سودان بەرى وزدەرىنىڭ تاۋەكەل مەنەدجمەنتىن قالىپتاستىرا الدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى ا.ولجاەۆ.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ساراپشىلارى سوڭعى جىلدارداعى قارقىندى نەسيەلەۋ قوسىمشا تاۋەكەل تۋدىرادى, سوندىقتان مەملەكەتتىڭ نارىقتان شىعۋى جاعدايدى رەتتەيدى دەيدى. ساراپشى ارمان بەيسەمباەۆ ەگەر مەملەكەت نارىقتان كەتسە, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نارىقتىق ستاۆكا بويىنشا يپوتەكا ۇسىنۋى تۋرا كەلمەك. ال ول قازىرگىدەن دە جوعارى بولماق دەگەن كوزقاراستا.
«مەملەكەتتىك باعدارلامالار توقتاعان سوڭ ستاۆكالار قازىرگىدەن دە جوعارى وسە باستايدى. بانكتەر مەملەكەتتىك اقشانى الۋدى دوعارىپ, ءوز اقشاسىن بەرەتىن بولعان سوڭ يپوتەكانى بەرۋ ەرەجەسى دە وزگەرەدى. بانكتەر كليەنتتەرگە تىم قاتاڭ تالاپتار قويادى, ىرىكتەۋ اسا مۇقيات جۇرگىزىلەدى. تيىسىنشە, يپوتەكالىق نەسيە بويىنشا ءوتىنىمدى كەرى قايتارۋ كوبەيەدى» دەپ بولجايدى ا.بەيسەمباەۆ.
ەكونوميست ماقسات حالىق بولسا, بۇل بولجامدى تەرىسكە شىعارادى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار توقتاي سالىسىمەن العاشقى مەزەتتە وسىنداي لاپ ەتكەن بۇرقاسىن تۋى مۇمكىن-اق. الايدا كەيىن ءبارى ءبىر ىزگە تۇسەدى دەپ سانايدى.
– ەگەر ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىن جۇرگىزە السا, ۇكىمەت تە سوعان ۇلەس قوسسا, ءوزىمىز تاۋارلار وندىرە باستاساق, مىنە سول كەزدە ينفلياتسيا تومەندەيدى. سىرتقى يمپورتقا سونداي قاتتى سۇيەنبەگەن سوڭ تەڭگەنىڭ دە قۇنى ارتادى. تەڭگە نىعايعان سوڭ بازالىق ستاۆكا دا قازىرگىدەي 9 بولمايدى, ءتىپتى 5 پايىزعا تۇسەدى. سول كەزدە بارلىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە يپوتەكا 7 پايىزدان بەرىلەتىن بولادى. ويتكەنى نارىقتىق اقشانىڭ قۇنى ارتتى. سوندا ادامدار باياعىداي انا باعدارلاما, مىنا باعدارلاماعا كىرىپ ۇلگەرىپ قالايىن, تانىس تابايىن دەپ تىرىسپاي, ەمىن-ەركىن ءوز تولەم قابىلەتى ارقىلى-اق باسپانالى بولا باستايدى. بۇل بيزنەسكە دە جايلى. قازىر بيزنەستىڭ كۇنى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قاراپ تۇر. سونىڭ وزىندە مەملەكەت «تولەم قابىلەتىڭ بار ما؟», «تابىسىڭ ءتۇسىپ كەتىپتى», «كەپىلدىككە قوياتىن مۇلكىڭ بار ما؟» دەپ مىڭ سۇراق قويىپ بارىپ بەرەدى. ءتىپتى كوپ جاعدايدا تالاپقا ساي كەلمەيسىڭ دەپ كومەكسىز قالدىرادى. ال بازالىق ستاۆكا ءبىز ايتقان ستسەناري بويىنشا ءوربيتىن بولسا, وندا بانكتەر وزدەرى-اق بيزنەسكە ارنالعان نەسيەلەردى تاراتا باستايدى. بازالىق ستاۆكا 9 پايىز بولىپ تۇرعان كەزدە بانكتەر وزدەرىندەگى ارتىق قاراجاتتى ەكونوميكاعا قۇيۋعا تاۋەكەل ەتپەيدى, – دەدى م.حالىق.
ساراپشىلار سوزىنەن ۇققانىمىز – ەكونوميكاعا ارزان اقشانىڭ كوپتەپ كەلۋى ينفلياتسيانىڭ ودان ءارى باۋىرىن جازىپ شابۋىنا جاعداي جاسايدى. مەملەكەت اقشاسى كەلۋىن توقتاتپاسا قىمباتشىلىقتى اۋىزدىقتاۋ ءتىپتى مۇمكىن بولماي قالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسەكەلەستىكتى دە ولتىرەتىن اياۋسىز نۇسقا.
– قازىر بىزدە مەملەكەتتىك كاپيتاليزم دەگەن ۇعىم بار. ول نارىقتىق كلاسسيكالىق ەكونوميكاعا قايشى كەلەدى. ازاماتتار نارىقتىق ۇستانىمدارمەن پايدا تاۋىپ, ودان مەملەكەتكە سالىق تولەپ, جينالعان اقشانى الەۋمەتتىك سالاعا جەگىپ قوياتىن ۇستانىمى جالعاسا بەرسە, ءبارىمىز جينالىپ ۇلتتىق قوردىڭ بەتىنە قاراپ وتىراتىن بولامىز. وسى جىلعى ترانسفەرتتەر ۇلتتىق قورعا بيىل تۇسكەن تۇسىمدەردىڭ ءبارىن جەپ قويدى. 96 پايىز. قور باسقا ۇستانىممەن قۇرىلعان بولاتىن. ول مۇنايدان تۇسكەن اقشانى ەكونوميكاعا تىكەلەي كەلۋدەن ساقتاۋى كەرەك ەدى. تۇسكەن كوپ اقشانى قازىر سالىپ جىبەرسە, ول ەكونوميكانى قىزدىرىپ, ينفلياتسيانى ءوسىرىپ جىبەرەدى. سوندىقتان قورداعى اقشا قيىن-قىستاۋ كەزدە عانا شىعۋى قاجەت بولعان. بيزنەس ءبارىبىر وزىنە مەملەكەتتىڭ اقشا بەرەتىنىن بىلگەننەن كەيىن ءتيىمدى, پايدالى جۇمىس ىستەيىن دەپ ىنتالانبايدى. فەرمەر ءۇشىن مالىن ءوسىرىپ ساتقاننان گورى, مالدىڭ باعاسىن قاعازدا كورسەتىپ سول ءۇشىن سۋبسيديا العان ءتيىمدى. كاسىپكەر دە مەملەكەتتىڭ بەرگەن اقشاسىن جاراتىپ, ساۋداسىن جاساپ وتىرا بەرگەندى ءجون كورەدى. مەملەكەتتىك كاپيتاليزم بىزدەگى تيىمدىلىك موتيۆاتسياسىن جوعالتىپ جىبەردى, – دەيدى ا.ولجاەۆ.
مەملەكەت نارىقتان كەتكەن سوڭ نە بولادى؟
ەكونوميست مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەت نارىقتان كەتكەن سوڭ ەكى-ءۇش جىلداي قيىندىق بولادى. سول ەكى-ءۇش جىلدا نارىق توقىراپ, باسپانا باعاسى تومەندەيدى. كەيىن نارىق ءبىر قالىپقا ءتۇسىپ, ءوز زاڭدىلىعىنا سايكەس سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن مەحانيزم اياسىندا داميدى.
– بىزدە يپوتەكالىق ينفراقۇرىلىم, بەرۋ پروتسەستەرى جولعا قويىلعان. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ دا ماقساتى بارلىق ينفراقۇرىلىم مەن پروتسەستەردى جولعا قويىپ بەرۋ بولاتىن. بانكتەر بازالىق ستاۆكادان تومەن بەرە المايدى. ولاي ەتسە وزدەرىنە پايدا تۇسپەي قالادى. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ بانكتەر پروتسەستەرىن وڭتايلاندىرىپ, تابەتتەرىن تەجەي السا بازالىق ستاۆكانىڭ ۇستىنە تاعى 3 پايىزداي قوسىپ بەرە الادى, – دەيدى ا.ولجاەۆ.
دەمەك مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنسىز بانكتەر باسپانا نارىعىن جانداندىرا الا ما, باعدارلاما جاساپ, اقشا بولۋگە قاۋقارلى ما دەگەن كۇمانعا ورىن قالماۋى ءتيىس. «بانكتەردە اقشا ماسساسى كوپ, وتىمدىلىك بار, سوندىقتان يپوتەكا نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىگى مول» دەپ قورىتادى ءسوزىن ساراپشى. ول مەملەكەت قازىرگىدەي ارزان اقشا بەرگەنشە, قارىز الۋشىعا تىكەلەي باعىتتالعان اتاۋلى كومەكتى دامىتقانى وڭتايلى دەپ ويلايدى.
«ماسەلەن, يپوتەكا سوماسىنىڭ 10-12 پايىزىن مەملەكەت وتەپ بەرەدى دەگەن سياقتى. ياعني ونداي جاعدايدا ادام ءوزى نارىققا ارالاسىپ, ارزان يپوتەكا ىزدەيدى. بۇرىنعىداي شەنەۋنىك (مەملەكەت) ەمەس, قۇرىلىس سالۋشى مەن ورنالاسقان جەردى ءوزى تاڭدايدى. ءسويتىپ, نارىقتىق مەحانيزم جۇمىس ىستەي باستايدى. تيىسىنشە قۇرىلىس كومپانيالارى اراسىندا دا باسەكەلەستىك ارتادى. بۇل ءارى قاراي باسپانا باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى» دەيدى ساراپشى.
حالىقارالىق ۇيىمدار دا قولدامايدى
قازاقستان بيلىگىنىڭ ەكونوميكاعا تىم قۇمارتىپ الۋى حالىقارالىق ۇيىمدار نازارىن دا اۋداردى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك بانك مينيسترلىكتەردىڭ كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردى ءوز مەنشىگى ساناۋى – باسەكەلەستىكتى جويدى جانە مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا كەدەرگى كەلتىردى دەپ جاريالادى.
دب-نىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا جەتەكشى ەكونوميسى حۋليو رەۆيللانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسى 2013 جىلدان بەرى ەرەكشە جىلدامدىقپەن ءوسىپ كەلەدى. «مەملەكەت اقشاسىنا كاسىپ ىستەپ ۇيرەنگەن كومپانيالاردا تاجىريبە دە, ىنتا دا جوق, سوعان سايكەس باسەكەگە دە قابىلەتسىز. مۇندايعا ابدەن ۇيرەنىپ العان كومپانيالار سىرتقى نارىققا شىققاندا سول جاقتىڭ ەرەجەسىمەن ويناي الماي قالادى. وسىعان قاراماستان مەملەكەت ەكونوميكانىڭ از ءونىم بەرەتىن سەكتورلارىن قارجىلاندىرۋدى توقتاتار ەمەس. ناتيجەسىندە, بيزنەستى قولداۋعا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن اقشا اعىنى كوبەيە بەرەدى, كەرىسىنشە سول كاسىپ يەلەرىنەن كەلەتىن سالىق ءتۇسىمى مەيلىنشە ازايا بەرەدى», دەپ مالىمدەگەن ەدى دب ساراپشىلارى.
مۇنداي ويدى ءبىر كەزدەرى اقش-تىڭ قازاقستانداعى ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجون وردۆەي دە ايتقان. «مەنىڭ بەرەر العاشقى كەڭەسىم ەكونوميكاداعى مەملەكەت ۇلەسىن ازايتۋعا قاتىستى. «سامۇرىق-قازىنا» حولدينگى قۇرامىنا كىرمەيتىن كومپانيالاردى قولداۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, كاپيتال نارىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بۇل اسا ماڭىزدى» دەگەن-ءدى ول.
اقشانى اياماي الىپ, بىراق سوعان ساي قايتارىم كورسەتپەگەن ءبىر سالا بولسا, بۇل – بانك سەكتورى. ۇب باسشىلىعىنا دانيار اقىشەۆ كەلگەن سوڭ 2017 جىلى ەلىمىزدە بانكتەردى ساۋىقتىرۋ دەگەن ۇرانمەن قارجى ينستيتۋتتارىن قۇتقارۋ پروتسەسى بەلسەندى ءجۇردى. بەس بانك – «تسەسنابانك», «بانك تسەنتركرەديت», «اتف بانك», «ەۋرازيالىق بانك» جانە Bank RBK-گە 653,7 ملرد تەڭگە كولەمىندە كومەك ۇسىنىلدى. الايدا ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسىنان سوڭ بانك اكتيۆتەرى 5,5 پايىز, 24,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن, قارىز پورتفەلى 12,4 پايىز, 13,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. قانشاما قارجى قۇيىلعانىنا قاراماستان 90 كۇننەن استام مەرزىم بويى تولەنبەگەن نەسيە (NPL) كولەمى 6,7-دەن 9,3 پايىزعا ءوستى. جىل سوڭىندا بانك سەكتورىنىڭ 62,3 ملرد تەڭگە شىعىنعا باتقانى انىقتالدى. ەكونوميست م.حالىق سول كەزدە بانكتەرگە اقشا بەرۋ ارقىلى قارجىنى دا, الەۋەتتى دە جوعالتتىق دەپ ەسەپتەيدى.
– 2009 جىلعى داعدارىس كەزىندە مەملەكەت قولداۋ جاساماسا جاعداي ءتىپتى ۋشىعىپ كەتەتىن ەدى. قۇرىلىستار اياقسىز قالدى, قۇرىلىس كومپانيالارى سەنىم ۇدەسىنەن شىقپادى, شىعىن شاش ەتەكتەن كوبەيدى, سول پروتسەستەردىڭ بارلىعىن ۇلتتىق قوردان اقشا ءبولۋ ارقىلى رەتتەۋگە تىرىستى. ول دۇرىس-اق. الايدا بۇل جەردەگى كەمشىلىك – مەملەكەتتىڭ بانكتەردى قولداۋى. بىرنەشە رەت بانكتەردى بانكروت بولۋدان قۇتقارىپ قالدى. قيت ەتسە ۇلتتىق قوردان, زەينەتاقى قورىنان, بيۋدجەتتەن اقشا بولە بەرەدى. ءتىپتى اكتسيونەرلەردىڭ ءوزى اقشا سالماي, مەملەكەت قولداۋىنا ابدەن سۇيەنىپ الدى. السىرەپ تۇرعان بانكتەردى قۇتقارماي-اق, بانكروتتىققا جىبەرە سالۋ قاجەت ەدى. ناتيجەسىندە, بانكتەر ودان جاقسارىپ كەتپەدى, كەرىسىنشە ءبىر-ءبىرىن جۇتىپ, قۇيىلعان قيساپسىز اقشانى اقتاعان جوق. بۇل جاعدايدىڭ سالقىنى سالىمشىلارعا دا ءتيدى, – دەيدى ساراپشى.
ءتۇيىن
مەملەكەتتىڭ ءبىر-اق ساتتە ەكونوميكادان كەتە سالماسى تۇسىنىكتى. ولاي بولسا بۇل ەكونوميكالىق شوكقا ۇرىندىرادى دەيدى ساراپشىلار. سوندىقتان مەملەكەت نارىقتان كەزەڭ-كەزەڭىمەن شىعۋدى جوسپارلايدى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى دا كوتەردى. ء«بىز مەملەكەتتىڭ مەنشىك يەسى جانە رەتتەۋشى رەتىندەگى ءرولىن تومەندەتۋىمىز كەرەك. بۇرىن ىسكە قوسىلعان جەكەشەلەندىرۋ باعدارلامالارىن جالعاستىرۋ جانە اياقتاۋ, سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ فۋنكتسياسىن, ءرولىن جانە ميسسياسىن قايتا قاراۋ كەرەك» دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.
مەملەكەتتىڭ نارىقتان كەتۋ يدەياسىنا ءبىرجولا بەكىنگەنى قۋانتادى. بيزنەس ءوزىن-ءوزى رەتتەۋى كەرەك. ارزان اقشا شەشىلمەگەن تۇيتكىلدى كوبەيتەدى. بيزنەس يەلەرى تاۋەكەل مەنەدجمەنتىن قالىپتاستىرمايدى. باسەكەگە قابىلەتسىز بولادى. مەملەكەت اقشاسىنا كۇن كورەتىن ىنجىق كاسىپكەرلەر تاربيەلەنەدى. بۇل البەتتە, اسا قاۋىپتى قۇبىلىستىڭ بەلگىلەرى. دەگەنمەن مەيلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن بولسا دا بيزنەسكە ەركىندىك بەرۋ پروتسەسى دە وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. ارزان اقشاعا ۇيرەنگەن كاسىپ يەلەرىن نارىق ۇستانىمدارىنا ساي ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەۋ دە ءبىراز ۋاقىت پەن ەنەرگيانى قاجەت ەتەدى.
ءسوز باسىندا ايتقان فريدريح حايەك «قۇلدىققا اپارار جول» كىتابىندا ۇلى داعدارىس پەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اقش پەن ەۋروپادا وسى ساياساتتىڭ بەلەڭ الۋى ەكونوميكانى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن دە, ادام بوستاندىعى ءۇشىن دە ۇلكەن قاۋىپ تۋدىردى دەپ جازادى.
«قازىرگى قوعامدا ەكونوميكالىق تۇرعىدا تاۋەلسىز بولۋ – بارلىق ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەلە جاتقاندىقتان, مەملەكەتتىڭ نارىقتى باقىلاۋى – ادامداردىڭ جەكە ءومىرىن باقىلاۋعا اينالىپ بارا جاتىر. مۇنداي باقىلاۋ ءتوتاليتاريزمنىڭ كورىنىسى» دەيدى حايەك.
