ادەبيەت • 23 ماۋسىم، 2021

ءۇش، ءتورت جانە جالعىزدىق

33 رەت كورسەتىلدى

ء«مۇيىز تاراق» اڭگىمەسىن وقي باستاعاندا كوز الدىڭا بىردەن ءۇش قوعامدىق فورماتسيا تەكشەلەنىپ كەلىپ تۇرا قالادى. بىرىنە­بىرى جىمداسا جالعاسقان، ىمىرالاس، ىقپالداس بەينەلەنگەن، كەيىپكەر ءومىرىنىڭ كەزەڭدەرى بويىنشا كەستەلەنىپ، ءوزارا كەلىسىپ العانداي ءبىرىن-ءبىرى الماستىرا جۇرەدى.

و باستا كەيۋانانىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىگىن سۋرەتتەۋدەن باس­تالعان اڭگىمە جازۋشىنىڭ بالا كۇنىندە تۋعان اۋىلىندا كوز الدىنان وتكەن وسى وقيعانى ەسكە الۋىمەن اياقتالادى. بىراق جازۋشى جاڭا زاماننىڭ، جاڭا قوعامنىڭ بيىگىنەن كوز تاستاپ وتىرعاندا دا الدىندا بەينەلەنەتىن ەكى قو­عامدىق فورماتسياعا باعا بەرۋگە تىرىسپايدى. ءتىپتى كەيىپكەرلەردىڭ ءوزىن جاقسى مەن جامانعا بولمەي، ادال مەن ارامعا الالاماي، تەك ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى وقىرمانعا وزىنشە وي قورىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حاراكتەرلەردى دەتالدار ارقىلى اشادى.

ادام ءومىرىنىڭ ءوتۋىن، جاستىق­تىڭ كەكسەلىككە، كەكسەلىكتىڭ موس­قالدىققا، موسقالدىقتىڭ قارت­تىققا ۇلاسۋىن، ءتىپتى قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ وزگەرۋىن، ۇلت ءومىرىنىڭ قىسىلتاياڭ شاقتارىن، ادامداردىڭ قۇرباندىققا بارۋىن، ءتىپتى ساتقىندىق پەن الىمجەتتىلىك، ز ۇلىمدىق پەن اشكوزدىكتىڭ ءوزىن ءتورت دەتال ارقىلى بىزگە اشىپ بەرەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كۇمىس تاراق.

ءبىز كۇمىس تاراق ارقىلى كەيىپ­كەر ءومىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە، شەكارانىڭ ارعى بەتىنە، رىمكەش كەيۋانانىڭ قىر گ ۇلىندەي قۇل­پىرعان جاستىق شاعىنا بارامىز. قىتاي قازاقتارىنىڭ ماو بيلەگەن شاقتاعى ومىرىنە كوز سالىپ تۇرامىز. سول ومىردەن بەرىگە قا­­راعاندا قازاق ەلى – بۇرىنعى كە­ڭەستىك قازاقستان «ارعى بەت» بولىپ سانالادى. بۇل ءساتتى جازۋشى «ب ۇلىقسىپ بويجەتكەن شاعىندا اعاسى تۇرسىناحمەتتىڭ سىيعا تارت­قان كۇمىس تاراعىن ۇستاپ جۇ­رەتىن. ە، ول دا ءبىر زامان ەكەن ­عوي»، دەپ تۇسپالداپ بەرەدى.

كۇمىس تاراق – جاستىقتىڭ، تازالىقتىڭ، ادامدارعا دەگەن سەنىمنىڭ، اعا مەن قارىنداس ارا­سىنداعى سۇيىسپەنشىلىكتىڭ، تۋ­عان جەرگە دەگەن ماحابباتتىڭ بەل­گىسى رەتىندە كورىنسە، اڭگىمە با­رى­سىندا زالىمدىكتىڭ، اشكوز­دىك­تىڭ، قۇمارلىقتىڭ، شولاق بەل­سەن­دىلەردىڭ شالاعاي ويىنىڭ، كەڭەستىك جۇيەنىڭ ەسكىگە شۇيلى­گۋى­نىڭ، ۇلتتىق جاد پەن ارحەتيپتىك سا­ناعا شابۋىلدىڭ قارا تاڭباسىنا اينالىپ شىعا كەلەدى:

«ول تاراققا سۇزىلە قاراپ، ەش قىمسىنباستان تىستەپ تە كوردى. «كۇمىس». سوسىن وسىندايداعى ادە­­تىنە كوشىپ ۇزاق بىلدىرلا­دى. ار­­تىنان مايىسقاق قازاق سوي­لەدى. ول دا قايداعى پالەنى جاۋ­دىرىپ، ءبىراز بۇرقىلدادى. ۇق­قانى: مىنانداي تاراقتى ۇستاۋ قاتە ەكەن. تۇبىرىمەن ساياسي قاتە. مۇنىڭ ءتۇ­بىن تەرگەپ-تەكسەرۋ قاجەت. قاي­دان شىققانىن انىقتاۋ ءلازىم. ايتپەسە قيىن، وتە قيىن. ءجا، نا­شاندىك جولداس ءبىر جولعا كەشىرىم ەتەدى. ناشاندىك جولداس مەيىرىمدى، وتە كەڭ ادام عوي. سوندىقتان ەس­كى­نىڭ سارقىنشاعى سانالاتىن تا­راقتىڭ كوزىن قۇرتقان ابزال». شاي قۇيىپ وتىرعان كەلىنشەكتىڭ كۇ­مىس تاراعى ساياسي قاتەلىك اتانىپ، قۇرباندىققا وسىلاي شالىنىپ كەتەدى. ارعى بەتتە اعاسى، بەرگى بەت­تە تاراعى تالقىعا ءتۇستى.

جازۋشى العاشقى ەكى قوعام­دىق جۇيەنىڭ – كوممۋنيستىك يدەيا­نىڭ ۇقساس ويلاۋ جۇيەسىن وسىلايشا كورسەتەدى.

جازۋشى ءوزىنىڭ كەيىپكەرى رىم­كەش پەن كۇيەۋىنىڭ كەلگەن جە­رىن، بەكىگەن مەكەنىن « ۇلىقتار كۇن شاپاعى جوڭعاردىڭ (ياعني جوڭ­عار الاتاۋىنىڭ) القاراكوك شىڭدارىنا تۇيرەلىپ، التىن شا­ڭى­راق تاۋىنىڭ يىعىنا قونا بەر­گەندە جىنىگىپ جەتىپ كەلدى»، دەپ سۋرەتتەيدى. وسى سويلەمدەگى «جى­نىگىپ» دەگەن سوزگە ەرەكشە نازار اۋدارايىقشى. «جىنىگىپ» دەگەندە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا اپىل-عۇپىل اسىعىس جۇرگەن قۇدايى قوناقتاي كورىنەر ادامداردىڭ بەينەسى ەمەس، جەلىككەن، ەكى يىعىن ج ۇلىپ جەگەن، جەمتىگىنە قۇلديلاي قۇلاعان قۇستاي، پيعىلى بۇزىق، پەيىلى ناس، باسا-كوكتەي، مىندەتسىنە كەل­گەن ادامداردىڭ توبى كەلىپ تۇ­را قالادى. ءبىر سوزبەن كەلۋشى مەي­مانداردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن عانا ەمەس، مىنەز-قۇلقىن دا جايىپ سالۋدى جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى دەپ اتاۋىمىز كەرەك.

ەكىنشى دەتال: ق ۇلىن. الگى قو­ناقتاردىڭ ىشىندەگى دوكەيى قۇ­لىن ەتىنە جەرىك بولىپ شىعادى. كەلەردەن بۇرىن كىسى جىبەرىپ، داستارقانعا ق ۇلىن ەتىن قويۋدى بۇيىرعان كورىنەدى.

رىمكەش كۇيەۋى ەكەۋى ق ۇلىن­داردى ەرەكشە جاقسى كورەتىن، ونىڭ سەبەبى: ءبىر پەرزەنتكە زار بو­لىپ جۇرگەن قوس مۇڭلىقتىڭ قولدان ءسۇت بەرىپ وسىرگەن جەتىم ق ۇلىندارى بار ەدى. جازۋشى ونى: «ەندى، مىنە، سول ق ۇلىندى جەيتىن قوناق كەلە جاتىر» دەپ كۇرسىنىسكە تولى ساركازممەن بەرەدى. وسى ق ۇلىندى قوناققا شالۋ مەن كە­يىن قوس مۇڭلىقتىڭ جالعىز ۇلى قۇزدان ۇشىپ ءولۋىن قاتار قوي­عاندا، ويىمىزعا قاراباي مەن سارى­بايدىڭ مارالدىڭ كيەسى ۇرعان مەزەتى ەرىكسىز ورالادى.

ءۇشىنشى دەتال: ورامال. ورا­مال قازاق ۇعىمىندا ايەل­دىڭ قا­دى­رى مەن كيەسى رەتىندە بەينەلەنە­دى. جازۋشى ونى: «ايەلدىڭ شاشى شاشىلماۋى كەرەك. ايەلدىڭ شا­شى جەردە شاشىلىپ جاتسا، بۇ ءفاني جالعاندى ەرتە تاستاپ كەتكەن ۇرپاعى ءار تالىن جيناپ، قي­نا­لىپ جۇرەتىن كورىنەدى»، دەپ سول ۇعىمعا سۇيەنە ءسوز ەتەدى. ال كەلگەن قوناقتار بولسا، «سابەت ايەلى وشاقتىڭ باسىنان وزعالى قاشان. ءسىز دە قىسىلماي ەركىن وتىرىڭىز. سابەت ايەلدەرى ەركىن، اشىق بولۋى كەرەك. سول ءۇشىن الدىمەن مىنا باسىڭىزداعى جاۋ­لىقتى سىپىرا سالىڭىزشى. قى­تايداعى ءىرىپ-شىرىگەن ايەلدەر بول­ماسا، ءبىزدىڭ قازاق-سابەت ايەل­دەرى مۇندايدى قازىر بۇيىم كورمەيدى. قانە، ج ۇلىپ تاستاڭىز، قۇرىسىن!» دەيدى. ايەل امالسىز جاۋلىعىن سىپىرىپ تاستايدى. وسى جاۋلىقتى سىپىرۋ مەن كەيىن جالعىز ۇلىنىڭ ايەلى ياعني كەلىنى كەرەناۋ شىعىپ، وشاق بۇزىپ، وتىن تاستاپ، كەتىپ قالۋىن قاتار قويعاندا، كوپ جايدىڭ سالدارى العاشقى سەبەپتەردە جاتاتىنىن اڭعارامىز. جالپى، جازۋشى وسىنداي ءار دەتال ارقىلى سەبەپ پەن سالداردى اشادى، پاراللەلدەر پايىم تۋدىرادى.

ءتورتىنشى دەتال: تەرەك. جازۋ­شى شىمنان سوعىلعان ءۇيدىڭ جا­نىندا وسكەن، كەزىندە بالاسى توي­­شان ەككەن جاس شىبىقتاردىڭ قاۋلاپ ءوسىپ، كەيىن الىپ تەرەكتەرگە اينالعانىن كورسەتەدى. وسى تەرەكتەردىڭ ءوسۋى ارقىلى ءومىر­دىڭ ءوتۋىن بەينەلەيدى. جاس شى­بىقتى جەل جىعىپ، يا بولماسا جا­پىراعىن قوزى-لاق جەپ كەتپەسىن دەپ قوريتىن اعاشى قازىر ءۇيدىڭ توبەسىنەن ۇرەي تۋدىرا سۋدىرلاپ تۇرادى. وسى تەرەكتىڭ سۋدىرى ارقىلى جالعىزدىقتىڭ ۇرەيىن سەزىندىرەدى. اڭگىمەنىڭ ءون بويىندا كەيۋانا جۇمىستان كەلەر ۇلىن توسىپ، اس دايارلاپ جۇرەدى. بىراق ونىڭ ۇلى ومىردە جوق ەكەنى، ونىڭ ءبارى جاي عانا ەلەس، جالعىزدىق پەن قۇسادان تۋعان ەلەس ەكەنى اڭگىمە سوڭىندا عانا اشىلادى. تەك تەرەزە سىرتىنداعى تەرەكتىڭ، جالعىز ۇلى ەككەن تەرەكتىڭ بۇتاقتارى تەرەزەنى قاققاندا بايعۇس انا ۇلىم كەلىپ قالدى ەكەن دەپ ەلەگزيدى، ەلەڭدەيدى.

جازۋشى كەيىپكەر پسيحولو­گيا­سىن، كەزەڭ تىنىسىن، جال­عىزدىق پەن كارىلىك، قۇسالى قاي­عى مەن ۇمىتشاق كوڭىلدى ءدال سۋ­رەتتەپ، ناقتى كورسەتۋ ءۇشىن ادە­بي تروپتاردى كەڭىنەن ءارى ەر­كىن قولدانادى. سونىڭ ءبىرى – كە­يىپتەۋ. ياعني جانسىز دۇنيەگە جان­دى دۇنيەنىڭ قاسيەتىن كوشىرىپ قول­دانۋ. مۇنى ءبىز «اس ءۇيدىڭ ءبىر قابىرعاسىنا قاپتالداسا مىنگەن پەش»، «كەمپىر شوقاڭداعان قال­پى توشالاعا سۇڭگىپ كەتتى دە، قا­زان سۇيرەپ قايتتى»، «سوسىن شو­قاڭداي جىلجىپ بارىپ توق شاۋ­گىمدى باۋىنان بوساتقان»، «دا­لىزگە بارا جاتىپ قارا شەلەكتى قاڭ­عىرلاتىپ ەرتە شىقتى» دەگەن جول­داردان انىق اڭعارامىز. «قا­بىرعاعا مىنگەن پەش» دەگەندە ونىڭ ءبىر ساتتە مىسىق بەينەسىنە، «سۇيرەلگەن قازان» دەگەندە تابانداپ جۇرمەي قويعان قوزى مەن لاق، «توق شاۋگىمدى باۋىنان بوساتتى» دەگەندە كۇشىكتى بوساتقانداي، «قارا شەلەكتى ەرتە شىقتى» دەگەندە بالانى ەرتە شىققانداي اسەردە قالامىز. مۇنىڭ ءبارى – جالعىزدىق كۇيى. جالعىز كەيۋانانىڭ كوڭىل دۇنيەسىن، ونىڭ ءاربىر زاتپەن ادامشا سويلەسىپ ءجۇرۋىن وسى كەيىپتەۋ ءادىسى ارقىلى شەبەر بەرگەن.

داۋرەن قۋاتتىڭ ء«مۇيىز تا­راق» اڭگىمەسى – كىسى كوڭىلىنە الا­ساپىران كۇي كەشتىرەتىن، كەيىپ­كەر قايعىسى ارقىلى ۇلتتىق ترا­گەديالارعا وتەتىن، بولشەك ارقىلى ءبۇتىندى كورسەتەتىن، جاڭا قازاق پرو­زاسىنىڭ تالابىنا تولىق جا­ۋاپ بەرەتىن، ون بەت ارقىلى ون­داعان جىلدار تۋرالى وي تۋدىراتىن شىعارما.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

نۇرحاننىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:05

ءتورت دۇركىن چەمپيون

TOKYO2020 • بۇگىن، 09:04

ءبىر ءوزى – ءبىر مەملەكەت

TOKYO2020 • بۇگىن، 09:00

ءاميان اقشاسىز قالدى

قارجى • بۇگىن، 08:47

ساقتىق تالاپقا ساي ەمەس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:37

Ashyq جوباسىن پايدالانۋشىلار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:35

اسكەري دارىگەرلەر كومەككە كەلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:28

دايارلىقتارىن جەتىلدىردى

قوعام • بۇگىن، 08:21

«وردالى وتىز ءىس»

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 08:17

ۇقساس جاڭالىقتار