ۇلى دالانىڭ ەجەلگى داۋىردەن باستاپ قازىرگە دەيىنگى تاريحىن زەرتتەۋدى جالعاستىرۋعا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا اسا ءمان بەرگەن بولاتىن. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا «قازاقستان تاريحى ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن» 7 تومدىق ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتى ازىرلەۋدە. وسى ورايدا ينستيتۋت ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ وزدەرىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان اكادەميالىق ەڭبەكتىڭ دايىندالۋ بارىسىنا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اكادەميالىق جيناقتىڭ ءۇشىنشى تومى التىن وردا داۋىرىمەن بايلانىستى. «سونىمەن بىرگە شەتەلدىك اۋديتورياعا ارناپ قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن جازۋ جۇمىسى قولعا الىنۋدا. بۇل ەڭبەكتە دە التىن وردانىڭ تاريحى قاجەتتى دەڭگەيدە كورسەتىلەدى. زيابەك قابىلدينوۆ اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە قازاقستان – پوستكەڭەستىك ەلدەردە التىن وردانىڭ ەگەمەندىگىن جالعاستىرعان بىردەن-ءبىر ەگەمەندى ەل. سوندىقتان دا قازاقستان باسقا دا تۇركى حالىقتارىنىڭ قاتارىندا وسى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ مۇراگەرى بولىپ سانالادى.
تاريح تاقىرىبىن تولعاعان جيىندى جۇرگىزگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتىك دامۋ جونىندەگى پرورەكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءاليا ماساليموۆا قارار قابىلدانىپ, عالىمدار كوتەرگەن ماسەلەلەر الداعى ۋاقىتتا دا كەڭ كولەمدە تالقىلاناتىندىعىن جەتكىزدى.
التىن وردا داۋىرىندەگى تاريحي كەزەڭدەردى ءوز زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە ءتۇسىندىرىپ وتكەن ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولات كومەكوۆ «دەشتى قىپشاق جانە التىن وردا» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, وسى اتالعان ماسەلەنىڭ بىرقاتار ەرەكشەلىگىنە كوڭىل بولىنبەي قالۋدا. اكادەميك وسى ورايدا دالا وركەنيەتىندە كونە عاسىر, ورتا داۋىردە ءتورت الىپ يمپەريانىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا توقتالىپ ءوتتى. ۇلى دالا شەڭبەرىندە پايدا بولعان عۇنداردىڭ, كوكتۇرىكتەردىڭ, قىپشاقتاردىڭ جانە دە ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ ماڭىزىن اشىپ كورسەتتى. بولات كومەكوۆ ءوز سوزىندە جوشى حان ۇلىسىنىڭ ماڭىزىن, ءرولىن انىقتاۋ ءۇشىن شىڭعىسحانعا دەيىن تاريحىمىزدى, قانداي جاعدايدا بولعاندىعى مەن قانداي ۇردىستەردەن ءوتىپ, نەمەن اياقتالدى دەگەن ماسەلەگە زەر سالۋ قاجەت», دەدى. وسى ورايدا جوشى ۇلىسىن ديناميكا رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىنعان تاريحشى ەكى عاسىردا كوپتەگەن وزگەرىستىڭ ورىن العاندىعىن نازارعا الىپ, تاريحي ۇدەرىستەردىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىنداعى كەزەڭدەرگە توقتالۋ قاجەتتىگى مەن دەرەكتەردى ءارى قاراي زەرتتەۋ ىسىندە التىن وردا تاريحىن جەتە بىلەتىن ماماندار قاجەت, دەپ اتاپ ءوتتى.
«تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇلتتىق تاريح سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى كەڭەيتۋ مەن تەرەڭدەتۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنەن 30 مىڭعا جۋىق دەرەكتەر جينالدى. سول كەزدە التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى نازارىمىزعا ىلىنگەن بولاتىن. كەڭەستىك كەزەڭدە باعزىداعى تاريحىمىزدى ايتا الماي كەلدىك. وسى ورايدا ءۇش مىڭ جىلدىققا قاراي تەرەڭدەيتىن تاريحىمىزدى ءوزىمىز زەرتتەي الاتىن, ۇلگى بولاتىن كەزەڭگە كەلدىك. ال التىن وردا ارعى تاريحىمىزعا ساۋلە تۇسىرەتىن كەزەڭ» دەپ اتاپ وتكەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى وتەگەن ورالباەۆ ەندىگى كەزەكتە تاريحشىلاردىڭ الدىندا قايراتكەرلىك ءھام عىلىمي پارىز تۇرعاندىعىن ەسكە سالدى.
التىن وردا داۋىرىندەگى ادەبيەت پەن ءدىن تاقىرىبىنا بايانداما جاساعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يۋلاي شاميلوعلى فولكلور, يسلام وركەنيەتى, پارسى تىلىندەگى ەڭبەكتەر بارىسىنا توقتالىپ وتسە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى ماديار ەلەۋوۆ «سىر بويىنداعى التىن وردا ەسكەرتكىشتەرى» تاقىرىبىنا قاتىستى دەرەكتەرمەن ءبولىستى. سىردىڭ بويىنداعى كەردەرى, اساناس كەسەنەسى, ىڭكارداريا بويىنداعى سىرلىتام, ۇيعاراق قونىسى, مىڭشوقى قالاسىنىڭ تاريحى ءارى وسى اۋماقتان تابىلعان جادىگەرلەر ايماقتىڭ ارحەولوگيالىق ماڭىزىن اشا تۇسەدى. ال وسىناۋ تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان كوڭىل ءبولىپ, تۋريزم باعىتىندا دامىتۋ – ۋاقىت تالابى.
«توقتامىس جانە الىپتار شايقاسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان تالاس وماربەكوۆ توقتامىس حانعا ەرەكشە نازار اۋدارۋدىڭ سەبەپتەرىنە توقتالدى. نەگىزىندە «التىن وردانىڭ مۇراگەرى كىم؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە توقتامىستىڭ زامانى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تاريحى ەكەنىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. توقتامىس جانە ونىڭ الدىندا ۇرىس حاننان بەرى قارايعى كەزەڭ قازاق تاريحىنىڭ ءداۋىرى بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى تاريحشى. وسى تۇستا جوشى ۇلىسىن دا قازاق تاريحىمەن بايلانىستىرۋ ماسەلەسى بوي كورسەتەدى. بىراق جوشى ۇلىسىنان كەيىنگى ونىڭ ۇرپاعى باتۋ جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قازاق دالاسىنا تىكەلەي قاتىسى جوق. حاننىڭ ۇرپاقتارى التىن وردانى ۇستاپ تۇرا الماي تاراپ كەتتى. سوندىقتان دا تالاس وماربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, باتۋدىڭ كەزەڭى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدان تىسقارى جاتىر. وسى ورايدا تاريحشى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى ەكشەگەندە شەتەلدىك, اسىرەسە ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ دەرەكتەرىنە سىن كوزبەن قاراۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ويتكەنى ورىس تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە توقتامىس حانعا قاتىستى جاعىمدى دەرەكتەر كەزدەسپەيدى. ول ءامىر تەمىرگە قارسى 400 مىڭ قول جيناسا, شىڭعىسحاننىڭ ءوزى قازاق جەرىنە 250 مىڭ عانا اسكەرىمەن كىرگەن. توقتامىس التىن وردانى ون جەتى جىل بيلەگەن. ونىڭ ۇلكەن جۇمىسى وزىنە دەيىنگى كەزەڭدە جيىرما بەس جىلعا سوزىلعان تاققا تالاسۋ ءۇردىسىن توقتاتىپ, ك ۇلىكتەگى (كۋليكوۆ) شايقاستا مامايدى ءولتىردى. وسى تاريحي دەرەكتەردى دۇرىس سارالاپ زەرتتەمەسەك, التىن وردا تاريحى بوس تاريح بولىپ قالادى», دەپ اتاپ ءوتتى تالاس وماربەكوۆ.
تاريح تاقىرىبىن قوزعاعان القالى جيىن ءارى قاراي دا مازمۇندى زەرتتەۋلەرمەن جالعاسىن تاپتى. كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر, سونىڭ ىشىندە جوشى ۇلىسىنىڭ, نوعاي ورداسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ رۋحاني استاناسى بولعان سارايشىق قالاسىنا جانە قازىرگى ۋاقىتتا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان سىر بويىنداعى ءىرى ساۋدا جانە قولونەر ورتالىعى بولعان قىشقالاعا, سونىمەن بىرگە التىن ورداداعى تۇرمىستىق احۋال, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ساياسي, مادەني جانە الەۋمەتتىك تاريحتى زەرتتەۋدىڭ زاماناۋي قىرلارىنا زەر سالىپ, ارنايى قارار قابىلدادى.
الماتى
