قۋاناي حازىرەت دەگەن كىم؟
قۋاناي حازىرەت جايلى جازعان تاريحشىلاردىڭ ءبىرى – جازۋشى, ولكەتانۋشى قايىرجان حاسانوۆ. وڭىرىمىزدە شىعاتىن Dana.kaz جۋرنالىنىڭ 2020 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا جارىق كورگەن №50 سانىندا قايىرجان حاسانوۆتىڭ «قاراتوبە – ونەرلى ولكە», «قاراتوبە. الاشوردا سيەزى», «حازىرەت قۇربانعالي», «تولەگەن يمانعازيەۆ» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزىندە دايىندالعان «قۋاناي حازىرەت» اتتى ماقالا جاريالاندى. قۋاناي حازىرەت كىم دەگەن ساۋالعا وسى ماقالادا تولىق جاۋاپ بار.
«جىمپيتىداعى باتىس الاشوردانىڭ ءدىني باسشىسى قۋاناي قوسداۋلەتوۆ كىم؟ قۋاناي قوسداۋلەتوۆ – 1859 جىلى ورال وكرۋگى, جىمپيتى ۋەزى №8 اۋىلدا (قوسوبا) ورتا شارۋاسى بار وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. رۋى – بايباقتى, تۇكىش. اكەسى قوسداۋلەت باي بولدى دەگەننىڭ وزىندە جەكە مالىن 20 باس ءىرى قارادان ارتىق ۇستاماپتى. 1929 جىلى 29 قاڭتاردا تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا ايتىلعانداي, قۋانايدا 1917 جىلى 40-50 شامالى ءىرى قارا بولعان. 1928 جىلى 28 تامىزداعى قازتسيك-ءتىڭ دەكرەتى الدىندا جەكەمەنشىگىندە 93 قويى, 11 جىلقىسى, 16 ءىرى قاراسى, 2 تۇيەسى بولعاندىقتان, مال-مۇلكى تاركىلەنگەن. وسى كەزدە ونىڭ ەكى قىستاۋى, ەكى قاتىنى بولعان. ەكى كيىز ءۇيىن بايبىشەسى مەن توقالى پايدالانعان. باي رەتىندە, قۋاناي جەتىسۋ جاققا جەر اۋدارىلعان.
قۋانايدىڭ ءبىلىمى قانداي دەسەك, بالا كەزىندە اكەسى قوسداۋلەتتەن ساباق العان. ءدىني كىتاپتار مەن قۇران وقيتىن دارەجەگە جەتكەندە, اۋىل مولداسىنان ءبىلىمىن جۇيەلى تۇردە جالعاستىرىپ وتىرعان. ودان سوڭ ورال قالاسىنداعى عابرافاقوۆ دەگەن حالفەدەن وقۋىن جەتىلدىرگەننەن كەيىن ءارى قاراي ءالى حالفەنىڭ كۋرسىندا بولادى. كەيىن بۇقارادا مەدرەسەدە وقيدى. 10 جىلداي ءومىرىن ءدىني وقۋعا ارنايدى. 25 جاسقا تولعان سوڭ, مولدالىق جولعا تۇسەدى. 20-25 جاس ارالىعىندا قازاق بالالارىن اقى الىپ وقىتادى. كەيىن ونى ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان №8 اۋىل قوسوباداعى مەشىتكە يمام ەتىپ سايلايدى.
1914 جىلدان باستاپ 3 جىل قاتارىنان ءمادينا مەن مەككەگە قاجىلىققا بارادى. ىستانبۇلداعى «ايا-سوفيا» مەشىتىندە يمام حالفە بولادى. 1928 جىلى ۋفاداعى تسدۋم-نىڭ ۇيعارىمى بويىنشا, ونىڭ جىمپيتىداعى وكىلى بولىپ سايلانادى», دەپ جازادى قايىرجان حاسانوۆ.
ولكەتانۋشى, جۋرناليست, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى حازىرەت ىستانبۇلعا مەككەگە ساپارىندا بارعان بولۋى كەرەك دەيدى.
قۋانايدىڭ ەسىمىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىنان دا كەزدەستىرەمىز.
اللاسىنا قۇلشىلىق, الاشىنا قىزمەت قىلعان قۋاناي 1937 جىلى ۇلىمەن بىرگە اتىلدى.
اساتاياق قالاي تابىلدى؟
تۋعان جەرى بولعاندىقتان ءارى سانالى عۇمىرى وتكەندىكتەن جىمپيتىدا قۋانايدىڭ ءىزى قالماۋى مۇمكىن ەمەس. ول – اڭىزداعى كەيىپكەر ەمەس, كۇنى كەشە ءومىر سۇرگەن تۇلعا. سوندىقتان ءىزى تۇگىلى, كوزى دە قالۋى ىقتيمال.
وسىنداي ۇمىتپەن جۇرگەندە «قۋاناي حازىرەتتىڭ اساسى ساقتالىپتى. جادىگەر جىمپيتىدا س.سەيفۋللين كوشەسىندە تۇراتىن ءمادينا حاسانوۆا اپامىزدىڭ قولىندا كورىنەدى» دەگەندى ەستىپ, الىپ-ۇشتىق.
ءمادينا اپامىزدىڭ اناسى ايمان كوبەنعاليقىزى داتتىڭ ادامبايىنان تاراعان. ءوزى ءسوز ۇستاعان, شەجىرە كىسى بولىپتى. ايمان شەشەيدىڭ اكەسى كوبەنعاليدىڭ كەنجەعالي دەگەن ءىنىسى بولعان ەكەن. سول كەنجەعاليدان تۋعان عابدەلقۇدەس بەس پارىزىن تۇگەندەپ, قۇران اشىپ, شاريعات جولىمەن ءجۇرىپتى. ول كەيىن جىمپيتىعا قۇدىس مولدا رەتىندە بەلگىلى بولعان. قۇدىس مولدا ومىرىندە قۋانايمەن بىرنەشە رەت كەزدەسكەن. ونىمەن جۇزدەسۋ ءۇشىن تۇرمەگە دە كىرگەن. قۋاناي دا ونى شاكىرت دەپ جاقىن تارتقانعا ۇقسايدى. توقەتەرى, سونداي كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە قۋاناي حازىرەت قۇدىس مولداعا اساتاياعىن اماناتتاعان:
– اسا تۋرالى بالا كۇنىمدە ەستىدىم. مايسارا حابيبوللاقىزىنىڭ ساباعى باستالايىن دەپ جاتقان. مەدبيكە كەلىپ, ەكپە سالادى دەگەن اڭگىمە كەلىپ جەتتى كابينەتىمىزگە. بالامىز عوي, ينەدەن قورقامىز. ساباقتان قاشىپ, قۇدىس اتانىڭ ۇيىنە كەلدىم. كەرەۋەتتىڭ ۇستىنە شىعىپ ويناپ جۇرگەنىمدە قاتتى نارسەگە اياعىم ءتيدى. ۇستاپ قارادىم, كورپەنىڭ استارىنا ۇزىن بىردەڭە تىگىلىپ, جاسىرىلىپتى.
– مىناۋ نە اتا؟ – دەپ سۇرادىم.
– ويباي, بۇل تاياق. تيمە, بىلاي ءتۇس! – دەپ قارت مەنى كەرەۋەتتىڭ ۇستىنەن ءتۇسىرىپ جىبەردى.
ارادا ۋاقىتتار ءوتتى. قۇپيا تاياق ويدان كەتپەدى. ءبىر كۇنى بارىپ, قۇدىس اتادان ونى نەگە جاسىرىپ جۇرگەنىن سۇرادىم:
– بۇل – قۋاناي حازىرەتتىڭ اساسى. حازىرەتپەن ارالاسقان, ءتىپتى امانداسقان ادامدار قۋدالاندى, اتىلدى. ال ماعان ونىڭ تاياعىن ساقتاۋ بۇيىردى. ءار كۇنىم تەرەزەگە قاراپ, «نكۆد مەنى قاشا الىپ كەتەدى ەكەن؟!» دەگەن الاڭمەن ءوتتى.
– حازىرەتتى قاشان كوردىڭ؟ – دەگەن سۇراق قويدىم ءبىر كۇنى.
– قۋاناي تۇتقىندالىپتى. جىمپيتىعا الىپ كەلەدى دەگەن حابار تارادى. ەل ىشىندەگى ءبىلىمدى, وقىعان ازاماتىنىڭ قولىنا كىسەن سالعان قاندى جۇيەنىڭ كەساپاتىنا قارسى حالىقتىڭ جاسايتىن امالى بولمادى. دەگەنمەن, ەل قولدان كەلەر قۇرمەتىمىز دەپ, حازىرەتتىڭ جولىن توسپاق بولدى.
الىستان قارا كورىندى. جاقىنداعان سايىن سۇلبالارى انىعىراق بولا باستادى. ورتادا ءىرى, ۇزىن ادام كەلە جاتىر. جان-جاعىنان ۆينتوۆكا اسىنعان اسكەر قورشاعان. ورتاداعىسى – جارىقتىق قۋاناي حازىرەت ەكەن. الىپ تۇلعالى. اسكەريلەردىڭ ءوزى يىعىنان كەلەدى-اۋ, ايتەۋىر جانىندا شۇبىرعان بالاپانداي كورىنەدى.
جەندەتتەر جەتەكتەگەن حازىرەت جانىمىزعا تايادى. ەكى قولىن ارتىنا قايىرىپ, كىسەن سالعان. ۇستىندەگى جەيدەسىنىڭ جاعاسى عانا قالىپتى. قوس ءوڭىرى ءورىم-ءورىم. ارقاسىنىڭ كورەتىن جەرى جوق. دۇرە ءتىلىپ تاستاعان. قانى شىعىپ تۇر. سوعان قاراماستان, ەڭسەسى تىك, ماڭعاز باسىپ كەلەدى. قۋانايىن كوزىمەن كورگەن حالىق قاۋمالاي جونەلدى. ءبىرى سوزىمەن كۇش بەرىپ, ءبىرى نانىن, ءبىرى سۋىن ۇسىنىپ الەك.
وسى قاۋىمنىڭ اراسىندا مەن دە بولدىم, دەپ ايتىپتى قۇدىس مولدا.
تۇرمەدەگى جۇزدەسۋ
قۋاناي – اللاعا تاعات قىلعان, قۇلشىلىعىنا قۇشىقتى ادام بولعان. ۇرىپ-سوعىپ, تۇرمەنىڭ تۇبىنە تىققاندا دا ول اللاعا دەگەن ماحابباتىنان اينىماعان. ناماز ۋاقىتى بولعاندا اباقتىدان ەركىن شىعىپ, مەشىتكە كەتىپ قالا بەرەدى ەكەن. نامازىن وقىپ بولعاننان كەيىن تۇرمەگە قايتا ورالاتىن كورىنەدى. كۇزەتشىلەر ونىڭ ق ۇلىپتاۋلى تەمىر ەسىكتەردى قالاي اشقانىن, قالاي شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي دال بولادى. وقيعا قايتالانا بەرگەسىن, كۇزەتشىلەر حازىرەتكە قول دا كوتەرگەن. امالى قۇرىعان بىرەۋ:
– شىققان ەكەنسىز. مازاق قىلعانداي قايتا كەلگەنىڭىز نە؟ نەگە قاشىپ كەتپەيسىز؟ – دەپ سۇرايدى.
حازىرەت:
– مەنىڭ قىلمىسىم جوق, كىنام جوق. نەگە قاشامىن؟ ءتۇبى ادىلەت جەڭەدى, دەگەن كورىنەدى.
قۇدىس مولدا اس-اۋقاتىن الىپ, قۋانايعا جولىقپاق نيەتپەن تۇرمەگە بىرنەشە رەت بارادى. بىراق بەتپە-بەت جولىعا المايدى. تۇرمە قابىرعاسىندا ولار تەك ءبىر رەت جۇزدەسىپ, تىلدەسەدى.
– سەن ماعان الاڭداما. زاماننىڭ جايى قيىندادى. بىزگە دە اقىرعى ءسات تاياپ كەلەدى. مەنى تانيتىن, كەزدەسكەن, امانداسقان ادامنىڭ ءبارى نازارعا الىنىپ جاتىر. تىزىمگە سەن دە ىلىگىپسىڭ. اۋىلدان 30 ءۇي ءىش جاققا جۇرەيىن دەپ وتىر. سەن سول كوشكە ىلەسىپ, بىرگە كەت! بارعاننان كەيىن دە, اجىراماي, ەلدىڭ قازاقتارىنىڭ قاسىندا بول! امانات! – دەپتى. بۇل حازىرەت پەن قۇدىستىڭ سوڭعى كەزدەسۋى ەدى.
كوزىلدىرىك كىمدىكى ەكەن؟
امال مەيرامى كۇنى اۋىلدىڭ اقساقالى, اقىن ەسەن بايمۇحامبەتوۆكە سالەم بەرۋگە بارعان ءمادينا حاسانوۆا اپامىزعا ەسەن قارت:
– قۋاناي حازىرەتتىڭ اتى اتالا باستادى. ونى جوقتاۋشىلار دا كوبەيدى. ءوزى ايتقان ادىلدىكتىڭ تاڭى تۋدى. قۇدىس مولدانىڭ ۇيىندە حازىرەتتەن ەشتەڭە قالعان جوق پا ەكەن؟ بولسا, جارىققا شىعاراتىن ۋاقىت كەلدى, دەگەن اقىل ايتادى. سول كەزدە اپامىزدىڭ ەسىنە قۇپيا تاياق تۇسەدى.
قۋاناي حازىرەتتىڭ اساسى وسى كۇنگە دەيىن قۇدىس مولدانىڭ ۇلى وراز اعامىزدىڭ ۇيىندە ساقتالىپ كەلگەن. مولدانىڭ ۇلى وراز اعامىزدىڭ اكەنىڭ اماناتىنا بەرىك بولعانى سونشالىق, ۇيىندە باعالى تاريحي جادىگەردىڭ بار ەكەنى جايلى جان بالاسىنا ءتىس جارماعان. ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا قۇدىس مولدانىڭ نەكە تۋرالى كۋالىگى بار ەكەن. ول جەردە «كەنجەگاليەۆ كۋدۋستىڭ» 1898 جىلى تۋعانى جازىلعان. قارت 1990 جىلى دۇنيە سالىپتى.
اساتاياقتى قولىمىزعا الىپ, ۇستاپ كوردىك. حازىرەتتىڭ ۇزىن كىسى بولعانى راس ەكەن. تاياقتىڭ ۇزىندىعى – 140 سم. ءبىزدىڭ بويىمىز – 184 سم. ءوزىمىزدى بويى ۇزىن ادامداردىڭ قاتارىنا قوسىپ ءجۇرمىز. ال تاياقتىڭ تۇتقاسىنىڭ ءوزى كەۋدەمىزدەن كەلەدى. 140 سم اسانى تۇتقاسىنان, ەمىن-ەركىن, قولدى 90 گرادۋسقا جازعان كۇيدە ۇستاۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويى كەم دەگەندە 2 مەتر بولۋى كەرەك.
اسانىڭ قانداي اعاشتان جاسالعانىن بىلە المادىق. ايتەۋىر, بۇتاعى جوق قىزىل اعاش. ورتاسىنان تەمىر شىبىق وتكىزىپتى. تۇتقا جاعىن ۇستاۋعا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن اق ماتامەن بايلاعان. ۇشىن جەزبەن قاپتاپتى. اسا ۇستاعان سايىن سەرپىلىپ, سولقىلداپ تۇر.
بۇل اساتاياق قايدا بارمادى ەكەن؟ بالكىم, جىمپيتىداعى ەسكى مەشىتتىڭ ىشىنە وسى اساسىمەن كىرىپ شىقتى ما؟ قاراتوبەدەگى الاش سيەزىندە قۋاناي وسى تاياعىنا سۇيەنىپ, جاھانشانىڭ وسمان حاليفانىڭ جۇرەگىنىڭ قانى تامعان سامارقاندىق كۋفا قۇراندى قالاي قايتارعانى تۋرالى جالىندى ءسوزىن تىڭداپ وتىردى ما؟
وراز اعامىزدىڭ ۇيىندە قۇدىس مولدانىڭ بىرقاتار قولجازباسى, ءوزى ومىرلىك سەرىك ەتكەن قۇران كىتابى بار. قۇران مەن قاعازدار ورالعان ماتا دا كونەنىڭ كوزىنە ۇقسايدى. ال سولارمەن بىرگە جاتقان ەسكى كوزىلدىرىك ءبىزدى تاعى دا سان ويعا باتىردى. ءبىز مۇنداي كوزىلدىرىكتى الاش قايراتكەرلەرى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى مەن داۋلەتشاھ كۇسەپقاليەۆتىڭ سۋرەتىنەن كورگەنبىز. ءبىر قىزىعى, قۇدىس مولدانىڭ جانار وتى جاقسى بولعان, كوپكە دەيىن كوزىلدىرىك كيمەگەن. سوندا, بۇل كوزاينەك كىمدىكى بولدى ەكەن؟ قۋاناي حازىرەتتىكى ەمەس پە ەكەن؟
باۋىرجان شيرمەدين ۇلى
باتىس قازاقستان وبلىسى
