زاڭنىڭ ءتيىمدى تۇسى قايسى؟
اتالعان زاڭ جوباسى مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق جوسپاردى ورىنداۋ شەڭبەرىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار, ەڭبەك ارداگەرلەرى جانە وزگە دە ساناتتاردى قوسا العاندا, ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى.
قۇجاتتا مۇگەدەكتىكتىڭ سەبەبىنە قاراماستان, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا كۇتىم جاسايتىن ازاماتتارعا بەرىلەتىن جاردەماقىنى ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا 1-توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار 66 مىڭ ادامنىڭ ءاربىر ءۇشىنشىسى كۇتىم جاردەماقىسىمەن دە, جەكە كومەكشىنىڭ قىزمەتتەرىمەن دە قامتاماسىز ەتىلمەگەن. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ناتيجەسىندە سىرتقى قامقورلىققا مۇقتاج 24 مىڭ ادام كۇتىم بويىنشا جاردەماقىمەن قوسىمشا قامتىلادى.
بالا دەنساۋلىعىنىڭ بۇزىلۋ جانە تىرشىلىك ارەكەتىنىڭ شەكتەلۋ دارەجەسىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسىندا 7 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مۇگەدەكتىك توپتارى بويىنشا ءبولۋ كوزدەلەدى. بۇل شارا كورسەتىلەتىن وڭالتۋ ءىس-شارالارى مەن الەۋمەتتىك كومەكتى, ونىڭ ىشىندە بالالار اۋرۋىنىڭ دارەجەسىنە قاراي جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى بولىگىندە سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل رەتتە مۇگەدەكتىگى بار بالالاردىڭ بارلىق توبى ءۇشىن جاردەماقى مولشەرى 16,7%-دان 37%-عا دەيىن ۇلعايتىلادى. بۇل شارا 30 مىڭنان اسا بالاعا قاتىستى بولادى. سونداي-اق زاڭ جوباسىندا مۇگەدەكتىك بويىنشا جانە اسىراۋشىدان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا جاردەماقىلاردى ءبىر مەزگىلدە الۋ قۇقىعىن بەرۋ كوزدەلەدى. بۇل اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جانە قۇرامىندا مۇگەدەكتىگى بار بالالارى بار وتباسىلاردىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىر مۇگەدەكتىگى بار بالالار اتا-انالارى اجىراسقان كەزدە ءبىر مەزگىلدە اليمەنتتەر مەن مۇگەدەكتىگى بويىنشا جاردەماقى الا الادى. سونداي-اق اتا-اناسىنىڭ بىرەۋى نەمەسە ەكەۋى (اسىراۋشىسى) قايتىس بولعان جاعدايدا بالا مۇگەدەكتىگى بويىنشا جاردەماقى نەمەسە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا جاردەماقى الا الادى. وسى نورما ەنگىزىلگەن جاعدايدا 2 مىڭ بالا مۇگەدەكتىگى بويىنشا جاردەماقىمەن قاتار (مولشەرى 41 163-تەن 48 023 تەڭگەگە دەيىن) اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا جاردەماقىنى الا الادى (مولشەرى 12 063-تەن 29 500 تەڭگەگە دەيىن).
جۇمىس بەرۋشى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا ەڭبەك جاراقاتىنان مۇگەدەك بولعان ادامداردى مەملەكەت ەسەبىنەن وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جانە قىزمەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ – زاڭ جوباسىنىڭ تاعى ءبىر جاڭاشىلدىعى. جۇمىس بەرۋشى – جەكە كاسىپكەردىڭ قىزمەتى توقتاتىلعان نەمەسە زاڭدى تۇلعا تاراتىلعان جاعدايدا بۇل مىندەتتەمەلەر مەملەكەتكە وتەدى. بۇل رەتتە مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار كاسىپورىننىڭ قىزمەتى ۋاقىتشا توقتاتىلعان كەزەڭىندە نەمەسە 1,5 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن بانكروتتىق راسىمدەرىن جۇرگىزۋ كەزىندە وتق الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى. وسى كەزەڭدە وندىرىستە مايىپ بولعان ادام وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىنسىز قالادى. بۇل شارا 2 مىڭعا جۋىق ادامدى وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىمەن جانە قىزمەتتەرىمەن ۋاقتىلى قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى رەتتە جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ تەتىكتەرىنە قاتىستى ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن «ازامات الەۋەتى» جەكە قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, زاڭگەر الماگۇل داۋلەتقازىقىزى مۇگەدەكتىككە اكەپ سوقتىراتىن نەگىزگى فاكتورلاردى اتادى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىنا بايلانىستى ءبىراز جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى تاڭدا جاستايىنان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى نەمەسە تۋا سالا ءتۇرلى زاقىمدانۋعا تاپ بولعان تۇلعالار سانى جىل سايىن كوبەيۋدە. بۇل رەسپۋبليكالىق ستاتيستيكانى ءبىز باقىلاپ, قاداعالاپ وتىرمىز. وعان كوپتەگەن نارسە اسەر ەتۋدە. سونىڭ ىشىندە اتا-انانىڭ دەنساۋلىعى, رەپرودۋكتيۆتى قىزمەتتەرىنىڭ دۇرىس بولۋى. بىزدە جانساقتاۋ بولىمدەرىندە 500 گراممنان جوعارى بالالاردى جانساقتاۋدان وتكىزۋ, وڭالتۋ شارالارىن جۇرگىزۋ, وڭالتۋدىڭ ناتيجەسىندە ولارعا ءومىر سىيلاۋ, ءتۇرلى بۇزىلىستارىنا قاراماستان بارىنشا مۇمكىندىك بەرۋ, دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىن باعدارلامالار بار. بۇل – ەرتە جاستان سكرينينگ وتكىزۋ جانە دە سول بالالارعا قاتىستى ءتۇرلى سالالار تاراپىنان دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سياقتى الەۋمەتتىك سالا تۇرعىسىنان قىزمەتتەردىڭ اتقارىلۋى. بۇعان قوسا بۇگىندە ءتۇرلى جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋى, قانت ديابەتىنىڭ بولۋى, ءارتۇرلى ەكولوگيالىق فاكتورلاردىڭ اسەر ەتۋى – بارلىعى دا ادام دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەرىن بەرۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇگەدەكتىككە تاپ بولىپ جاتقاندار وتە كوپ. ەكولوگيالىق زارداپتار دا بار. جان كۇيزەلىسىنەن پسيحيكالىق ناۋقاسقا ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ دا سانى ۇلعايۋدا. بۇعان دا كوبىرەك كوڭىل اۋدارىلۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى مامان.
سونىمەن قاتار ول قابىلدانعان زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋى اتقارۋشى ورگاندارعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن جەتكىزدى.
«2015 جىلدىڭ 20 اقپانىندا قازاقستان بۇۇ-نىڭ مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالادى. 5 جىلدىڭ ىشىندە ءبىراز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا بايلانىستى ەلىمىز كوپتەگەن جوبانى, باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ارينە, سوڭعى شىققان زاڭنامالىق اكتىنىڭ وزىندە ءبىرتالاي نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالاردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتادى. ولاردىڭ تولىققاندى ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. جانە دە مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالاردىڭ ازاماتتىق, الەۋمەتتىك, مادەني, ساياسي, باسقا دا قۇقىقتارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن ويدامىز. جەرگىلىكتى جەردە زاڭ مىقتى بولسا دا, ونى اتقارۋشى ورگان, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ وكىلدەرى دۇرىس جۇزەگە اسىرماسا, وندا ول مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالاردىڭ كونستيتۋتسيامىزدان باستاپ بەلگىلەنىپ وتىرعان كەپىلدى قۇقىقتار جۇزەگە اسىرىلماي قالۋى مۇمكىن. ونداي مىسالدار وتە كوپ», دەدى ا.داۋلەتقازىقىزى.
سونىمەن قاتار جوعارىدا اتالعان زاڭ جوباسىندا مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ بالالارى كامەلەتكە تولعاننان كەيىن تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرۋ قۇقىعىن ساقتاۋ كوزدەلەدى. ءىس جۇزىندە مۇنداي وتباسىلار تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە 10 جىلعا دەيىن تۇرادى. ەگەر بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن تۇرعىن ءۇي الۋ مۇمكىن بولماسا, وندا مۇگەدەكتىگى بار ازامات كەزەككە قايتا تۇرۋعا ءماجبۇر. بۇل نورما 20 مىڭنان اسا وتباسىنا تۇرعىن ءۇي كەزەگىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ بولجانۋدا.
بۇعان قوسا, زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە مۇگەدەكتىگى بار بالاعا كۇتىم جاساۋ مەرزىمىن 18 جاسقا دەيىن ۇزارتۋ ۇسىنىلادى. بۇل جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرى مەن بازالىق زەينەتاقىنى تاعايىنداۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. سونداي-اق تابىسى از وتباسىلاردىڭ بالالارىنا كەپىلدىك بەرىلگەن الەۋمەتتىك توپتاما بەرۋدى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر پورتالىنا اۋىستىرۋ قاراستىرىلعان. ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن اتاۋلىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وزگە دە نورمالار قوسىمشا ەنگىزىلدى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنە وڭ اسەر ەتەدى جانە شامامەن 400 مىڭ قازاقستاندىقتىڭ قۇقىقتارىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زاڭ جوباسى 55 ملرد تەڭگە سوماسىنا قاجەتتى قارجىلاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. شىعىن نورمالارى 2021-2023 جىلدارعا بولىنگەن قاراجات شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلادى.
«دوس» تاۋەلسىز ءومىر» مۇگەدەكتەر قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ارداق وتارباەۆ زاڭنىڭ قابىلدانۋى, ىسكە اسىرىلۋى, اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان قاداعالانۋى جوعارى دەڭگەيدە بولسا, مۇگەدەكتەر قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەرگە كەزدەسپەيدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن جەتكىزدى.
«زاڭنامالارعا ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەر ىسكە اسسا, مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالاردىڭ تۇرمىسى بۇگىنگىدەن دە ساپالى بولارى ءسوزسىز. ويتكەنى مۇنداعى وزگەرىستەرگە نەگىز بولاتىن ماسەلەلەردى ءبىز بۇرىننان بەرى ايتىپ كەلەمىز. ونىڭ ىشىندە ءتۋابىتتى مۇگەدەكتىگى بار كىشكەنتاي سابيلەرىمىزدى توپ-توپقا ءبولىپ قاراستىرعانى جاقسى, بۇل ولاردىڭ الەۋمەتتىك تولەمدەرىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەلەدى. ءوزىم سوڭعى كەزدە بايقاعانىم, جاڭا ۇيلەر, ساۋلەتتى عيماراتتار كوپتەپ سالىنىپ جاتقانىمەن, وعان ءبىزدىڭ كىرىپ-شىعۋىمىز, ءجۇرىپ-تۇرۋىمىز قيىندىق تۋدىرۋدا. وسى ماسەلەلەردى تاعى دا ءبىر نازارعا الىپ قاداعالاسا, جولدار تەك قانا مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا عانا ەمەس, اتا-اجەلەرگە دە, نارەستەسى بار كەلىنشەكتەرگە دە ىڭعايلى بولار ەدى», دەيدى ا.وتارباەۆ.
ايتا كەتەتىن جايت, جىل باسىنان باستاپ الەۋمەتتىك قىزمەتتەر پورتالى ارقىلى 86 مىڭنان اسا مۇگەدەكتىگى بار ادام وڭالتۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالدارىن, 6 مىڭنان استامى ىمداۋ ءتىلى قىزمەتىن, 30 مىڭنان استامى جەكە كومەكشىنىڭ قىزمەتىن, 28 مىڭعا جۋىعى ساناتورلىق-كۋرورتتىق ەمدەۋدى الدى جانە 36 مىڭنان اسا ادام كەپىلدىك بەرىلگەن الەۋمەتتىك توپتامالارعا تاپسىرىستاردى رەسىمدەدى.
