وتاندىق تۇركولوگيا تاريحىندا سوقتىقپالى سوقپاقسىز زاماندا تىڭعا تۇرەن سالعان, جاسقانىپ مۇقالىپ قالماي, ءوز بەتىمەن ورگە ۇمتىلىپ, تاباندى ىزدەنىستەرگە بارعان, ورحون مۇرالارىنىڭ قازاق تىلىنە قاتىسىن زەردەلەپ ءىزاشار ەڭبەك جازعان, كورنەكتى عالىم, ءتىل ءبىلىمىنىڭ الدىڭعى الىپتار بۋىنى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – بۇگىندەرى 100 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتىرعان, قازاقستاننىڭ عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور عۇبايدوللا ايداروۆ. ول وتاندىق تۇركولوگيادا كونە تۇركى بىتىك جازبالارىن العاش زەرتتەپ, مەزگىل وزگەرىسىنىڭ حابارشىسى بولعان قارلىعاشتاردىڭ ءبىرى ەدى.
تاعدىردىڭ ايداۋىمەن تۇرىكمەنستاندا اشارشىلىقپەن ارپالىسىپ ءوسىپ, ءبىلىم الىپ, قاناتى قاتايعان سوڭ الماتىعا كەلىپ, كەزدەيسوق جاعدايدا قالماقتىڭ ايگىلى عالىمى تسەند-دورجي نوميحانوۆتان كونە تۇركى بىتىگىن ۇيرەنگەن, دوكتورلىق عىلىمي ەڭبەگىن ازەربايجان تىلىندە باكۋدە قورعاعان, فاشيزمگە قارسى سوعىستا سولتۇستىك كاۆكاز, ۋكراينا, شىعىس ەۋروپادا بولعان مايدانگەر ع.ايداروۆتىڭ ءومىر جولى وزگەگە ەشقانداي ۇقسامايتىن ورنەك-بەدەرگە يە ەكەنىن تانىتادى.
جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت جەلىپ وتكەن كيەلى ماڭعىستاۋدا, ەمىر-تورتىدا 1921 جىلى 18 ماۋسىمدا تۋعان ول جەتى جاسىندا اتامەكەنىنەن بوسىپ تۇرىكمەن ەلىنە جاڭعاقتىڭ ويىنا, شاعادام شاھارىنا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل كەزدە قازاق اۋىلدارىن اشتىقپەن بىرگە ىندەت جايلاپ, كوپ ادام اجال قۇشقان ەدى. ۇرىككەن ەلدىڭ الدى يران, اۋعانستانعا جەتسە, جەم, ساعىز, اقتوبە بويىنان اۋعان ەل بەسقالا, تاجىكستان, وزبەكستان وڭىرىنە اياق ىلىكتىرەدى. الاپات اشتىق, زوبالاڭ زۇلمات ارانداي اۋزىن اشىپ, بوسقىنداردى اجداھاداي جالمايدى. سول شەيىت بولعانداردىڭ قاتارىندا عۇبايدوللانىڭ اكەسى ايدار مەرت بولىپ, شەشەسى تومان دا كەشىكپەي ومىرمەن قوشتاسىپ, ءىنىسى تورتاي ەكەۋى «ولمەگەنگە ءولى بالىق» دەگەندەي اۋپىرىمدەپ «دەتدومعا» ءتۇسىپ, ءتىرى قالادى. العىر ايداروۆ 1934-1935 جىلدارى تۇرىكمەن كسر-ءىنىڭ تاشاۋىز قالاسى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ دايىندىق بولىمىندە ءبىلىم الىپ, 1935-1937 جىلدارى كراسنوۆودسك قالاسىنداعى باۋمان اتىنداعى تەحنيكۋمىندا وقيدى. ول 1937-1938 جىلدارى مارى قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى ءتامامداپ, ەڭبەك جولىن اۋىلداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتە مۇعالىم رەتىندە باستايدى. اقىرى 1940 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, 1944 جىلعا دەيىن جاھاندىق سوعىستىڭ قان مايدانىندا وت كەشەدى. تۋعان ءىنىسى تورتاي مايداندا قازا تابادى. وسىلايشا, ايدار اۋلەتىنىڭ وشاعىنىڭ وتىن وشىرمەي, قاۋساپ قالعان شاڭىراعىن قايتا تىكتەۋ تاۋقىمەتى ونىڭ يىعىنا تۇسەدى. بۇل تاعدىردىڭ اۋىر سىناعىنان سۇرىنبەي وتكەن ول ايدار اۋلەتىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركىنىڭ قامىن جەگەن عۇلاما ابىزعا اينالادى. تۇرىكمەنستان, قاراقالپاقستانعا زۇلمات جىلداردا بوسىپ بارعان قازاقتاردىڭ قايتادان ءبىراز شوعىرىنىڭ اتامەكەنىنە ورالۋىنا 1958-1970 جىلدارى تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنا ەڭبەك كۇشى قاجەت دەگەن باعداردى تيەك ەتىپ, بەينەتقورلىقپەن قام جاساپ, اقجولتاي كوشتى باستاۋى اتا ءداستۇر شەجىرەگە ادالدىعىنىڭ, باۋىرمالدىق سەزىمىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى ەدى.
سوعىستا مايدانگەر, بەيبىت كۇندە قالامگەر بولعان ىزدەنىمپاز ءارى قاجىرلى عالىمنىڭ قالامىنان ۇزىن سانى 25 عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەك, 250-دەن استام عىلىمي, عىلىمي-كوپشىلىك تۋىندىلار تۋعان ەكەن. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرگە قاراماستان ع.ايداروۆ ەڭبەكتەرىندە كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماتىندەرىن ترانسكريپتسيالاپ, ولاردى لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى تالداعان, ەسكەرتكىشتەر ءتىلىنىڭ قازىرگى تۇركى تىلدەرىنە اسىرەسە قازاق تىلىنە جاقىندىعىن تياناقتى زەردەلەگەن.
كەڭەس وداعىندا 1926 جىلى باكۋدە العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان تۇركولوگيالىق ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك كونگرەستەن كەيىن جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن باستالىپ, كورنەكتى عالىمدار تۇتاستاي ناۋباتقا ۇشىراعانى جاس بۋىن مامانداردىڭ تۇركولوگيامەن شۇعىلدانۋىنا اۋىر كەدەرگى بولعان ەدى. ساياساتتىڭ توڭى ءجىبىپ 1950 جىلدارى «جىلىمىق كەزەڭ» باستالعان تۇستا اشتىقتان, سوعىستان امان قالعان جاس جىگىت عۇبايدوللا ايداروۆ وتاندىق تۇركولوگيانىڭ قاقپاسىن باتىلدىقپەن ايقارا اشىپ, ارنايى زەرتتەۋلەر ارقىلى كونە جازۋدىڭ سىرىنا بويلاعان كورنەكتى عالىمداردىڭ ءبىرى بولادى.
ول سوعىستان كەيىن بارلىق قاجىر-قايراتىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارنايدى. قاتارداعى مۇعالىمدىكتەن ديرەكتورلىق قىزمەتكە دەيىن كوتەرىلەدى. 1948 جىلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىمەن جاسىل جەلەكتى جامبىل وبلىسىنا قونىس اۋدارادى. ەلگە كەلگەن سوڭ شىمكەنت وقىتۋشىلار ينستيتۋتىندا وقىپ, 1949 جىلى جامبىل وبلىسى سۆەردلوۆ اۋدانىندا ورتا مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. 1952 جىلى قازپي-ءدى (قازىرگى اباي اتىنداعى قازۇپۋ) بىتىرەدى. مۇندا مۇحتار اۋەزوۆ, مالىك عابدۋللين سەكىلدى الىپتاردان ءدارىس تىڭدايدى. ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە بولاشاق جولىنا قادام باسىپ, كونە تۇركى جازۋلارىنا دەن قويادى. بۇل تۋرالى ع.ايداروۆ ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «1956 جىلى قازمۋ-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرگەننەن كەيىن العاشقى عىلىمي ەڭبەگىم «ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ قازاق تىلىندە يگەرىلۋى» دەپ اتالاتىن. جەتەكشىم ماۋلەن بالاقاەۆ بولدى. كەيىن قالماق اسسر-ءىن باسقارعان كورنەكتى عالىم تسەند-دورجي نوميحانوۆ سول كەزدەردە قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ارنايى ۇيىرمە اشىپ, كونە تۇركى جانە موڭعول جازبالارى جونىندە ءدارىس وقي باستاعان ەدى. ۇيىرمەگە ۇزبەي قاتىسىپ, الدىمنان جاڭا ءبىر عىلىمي الەم اشىلعالى تۇرعانىن تۇسىنە باستادىم. ويتكەنى مەن قازاق تىلىمەن قاتار تۇرىكمەن, ازەربايجان سياقتى بىرقاتار تۇركى ءتىلىن تۇسىنە باستاعان ەدىم. زەرەك شاكىرت بولسام كەرەك, از ۋاقىتتا ورحون-ەنيسەي جانە كونە ۇيعىر جازۋلارىنىڭ بەلگى-تاڭبالارىن تولىق ۇيرەنىپ, نەبىر قيىن جازۋلاردىڭ ءوزىن ەركىن وقي الاتىن دارەجەگە جەتتىم. تۇركولوگيانىڭ بىزگە بەيمالىم بولىپ كەلگەن ءمولدىر باستاۋى شولىركەتىپ, سيقىرلاي ارباپ, تالماس ىزدەنىستەرگە, قاجىماي ەڭبەكتەنۋگە باستادى. مۇنىڭ سوڭى «VIII عاسىرداعى تونىقۇق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى جانە ونىڭ كەيبىر تۇركى تىلدەرىنە قاتىسى» دەگەن عىلىمي ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا الىپ كەلدى. ۇلاعاتتى ۇستاز, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تس.د.نوميحانوۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن, اكادەميك ي.ا.باتمانوۆ پەن پروفەسسور ع.گ.مۇساباەۆ سىندى بەلگىلى عالىمداردىڭ وپپونەنتتىگىمەن كانديداتتىق ەڭبەك 1959 جىلى ۇزدىك قورعالدى. ءسوز ورايىندا تس.د.نومينحانوۆ تۋرالى از-كەم ايتا كەتەيىن. ول 1927 جىلدارى لەنينگرادتا (سانكت-پەتەربۋرگ) شىعىستانۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە كورنەكتى ورىس تۇركولوگتەرىنەن ءبىلىم العان. الكەي مارعۇلان, ىسمەت كەڭەسباەۆتارمەن بىرگە وقىعان, ستاليندىك كۋعىن-سۇرگىن قۇرىعىنا ىلىگىپ, ءسىبىردىڭ دە ءدامىن تاتقان قايتپاس قايسار, تەرەڭ ءبىلىمدى قايراتكەر ازامات ەدى. ءبىزدىڭ باعىمىزعا تاعدىر ونى كەيىن الماتىعا الىپ كەلدى عوي».
وتكەن ومىرىنەن وسىلاي سىر شەرتكەن عۇبايدوللا ايداروۆ 1959 جىلدان قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا كىشى, اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بولادى. ء«الى ەسىمدە, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە وتكەن ءبىر تالقىلاۋدا مارقۇم ماۋلەن بالاقاەۆ «بۇل عىلىم ەمەس, شاتپاق» دەسە, ونى ءىلىپ اكەتكەن مارقۇم ىسمەت كەڭەسباەۆ «مەن – اكادەميكپىن. بالاقاەۆ – مۇشە-كوررەسپوندەنت. ءبىز قولداماعان دۇنيەنى, قانە, قايسىڭ قولدايسىڭ؟» دەپ تۇرىپ الدى. شىنىن ايتسام, مەن سول ساتتە ەش رەنجىگەن جوقپىن. بايسالدى كەيىپپەن: «بۇل جۇمىس ءوز ورنىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىن. عىلىمي جۇمىستى ودان ءارى دامىتامىن» دەدىم دە, شىعىپ كەتتىم. تەككە تاجىكەلەسىپ, بوسقا ارامتەر بولاتىن نە ءجونىم بار؟ كەڭەس زامانىنىڭ «ويىنى» بولەك ەدى عوي. ونىڭ ۇستىنە كونە تۇركى جازۋلارىنىڭ ءبىر بىلگىرى سەرگەي ەفيموۆيچ مالوۆتىڭ مەن تۋرالى كوزى تىرىسىندە ايتقان: «نا ۆوستوكە وچۋتيلسيا كازاچونوك. وت نەگو موجنو كوە-چتو وجيدات» دەگەن سوزىنە كادىمگىدەي قاناتتانىپ, سەنىمىم ابدەن ورنىعىپ, تالابىم ۇلعايىپ جۇرگەن كەز. سىرتىمنان ايتىلىپ جۇرگەن سان ءتۇرلى سىپسىڭ سوزدەرگە مويىماي, جاتپاي-تۇرماي ەڭبەكتەنۋدىڭ ناتيجەسىندە دوكتورلىق جۇمىسىمدى قايتادان ءسۇزىپ, سىن كوزىممەن وتكىزىپ شىقتىم دا, كولتىعىما كىسىپ الىپ: «باكۋ, قايداسىڭ؟» دەپ تارتىپ كەتتىم. ازەربايجان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە وسى رەسپۋبليكانىڭ عىلىم اكادەمياسىندا جاسالعان حابارلامالارىم جىلى قابىلدانىپ, بىردەن قورعاۋعا جىبەرىلدى. ءيا, ءسويتىپ 1974 جىلى دوكتورلىعىمدى ازەربايجان تىلىندە قورعاعان قازاقپىن مەن».
عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قۇندىلىعىن بۇگىنگى الەمدىك تۇركولوگيا مەن كونە تۇركى بىتىكتانۋ سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرى دەڭگەيىنەن ساراپتاۋعا دا بولار. الايدا, وسىدان 50 جىل بۇرىنعى زەرتتەۋلەر مەن قازىرگى زەرتتەۋلەر ارالىعىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتار بار. ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى دە سول, ونى V-X عاسىرلاردا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە قۇدىرەتتى الىپ تۇركى مەملەكەتىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ءتولتۋما جازبا مادەنيەتىن زەرتتەۋدىڭ جولىندا «كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ كەسىر-كەسەپاتىنا» قاراماستان باتىل ەرلىكپەن قادام باسقان العاشقى قازاقستاندىق تۇركولوگتىڭ باستاما ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا بولادى.
عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە تۇركولوگيانىڭ لينگۆيستيكالىق, اتاپ ايتقاندا, مورفولوگيالىق, لەكسيكالىق, فونەتيكالىق قىر-سىرلارىن ايقىنداۋعا, قازىرگى تۇركى تىلدەرىمەن بايلانىستارىن اشۋعا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلدى. البەتتە, ع.ايداروۆ وزىنەن بۇرىنعى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن حاباردار بولدى. ايتالىق, تۇركيالىق عالىم حۋسەيىن نامىك ورحۋن, ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە قاتىستى عىلىمي ەڭبەكتەرىن تولىق كوشىرىپ, تۇگەلىمەن قازىرگى تۇرىك تىلىنە اۋدارىپ 1936-1941 جىلدارى جاريالادى. ال بۇكىل رەسەيلىك تۇركولوگيانىڭ كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن جايىندا ۇستەلدەگى بىردەن- ءبىر حرەستوماتيالىق وقۋ قۇرالىنا اينالعان ايگىل تۇركولوگ س.ە.مالوۆتىڭ «كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتەرى (1926, 1936, 1951, 1952, 1959 جىلدارى جارىققا شىعاردى) دە بار ەدى.
س.ە. مالوۆتىڭ دا تۇركى تىلدەرىن توپتاستىرعاندا ء«تىرى تىلدەر» جانە ء«ولى تىلدەر» دەگەن «جاساندى» شارتتاردى, وعان قوسا «كونە تىلدەر» (وعۇز, ۇيعىر, توفا, تىۆا, حاكاس, شور), «جاڭا تىلدەر» (ازەربايجان, قۇمان, قىپشاق, تۇركى, تۇركىمەن, ت.ب.), «جاپ-جاڭا تىلدەر» (باشقۇرت, قازاق, قاراقالپاق, قىرعىز, قۇمىق, نوعاي, تاتار, ويرات, چۋۆاش, ياكۋت) قويعان بولاتىن. بۇل تۇركولوگيادا تاريحي-لينگۆيستيكالىق ءداستۇرلى ساباقتاستىقتاردى جوققا شىعارعان «يدەولوگيالىق ماسەلە» بولاتىن. سوندىقتان دا, بەلگىلى قازاق عالىمى سارسەن امانجولوۆ «ەجەلگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازىرگى تۇركى تىلدەرىنە قاتىسى قانداي» دەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرگەن ەدى.
سايىپ كەلگەندە, كونە تۇركى جازۋىنا ءارى سول ەجەلگى تىلدە سويلەۋشىلەرگە «جاپ-جاڭا تىلدەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسى جوق» دەگەن كەڭەستىك شوۆينيستىك پيعىل, استىرتىن شەكتەۋ بۇركەمەلەنىپ جاتقان ەدى. سول سەبەپتەن قازاقستاندا تۇركولوگيا سالاسىنىڭ, اسىرەسە جازبا ەسكەرتكىشتى وقيتىن ماماندار دايارلاۋعا ماسكەۋلىك بيلىك رۇقسات بەرمەي كەلگەن ەدى, ءتىپتى ەسكەرتكىشتەرگە بارىپ كوزبەن كورىپ زەرتتەۋگە مۇلدەم تىيىم سالعان ەدى. بۇل بوگەتتەرگە قاراماستان, اعىسقا قارسى جۇزگەن ع.ايداروۆتىڭ «تونيۋكۋك ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى جانە ونىڭ قازىرگى كەيبىر تۇركى تىلدەرىنە قاتىسى تۋرالى» اتتى عىلىمي كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى ء«ولى تىلدەردى» تىرىلتكەن العاشقى قادام, بايىپتى تالداۋ بولاتىن.
وسى سالانى كەڭەيتىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا ەتىپ «ەنيسەي-ورحون جانە تالاس ەجەلگى تۇركى جازباسى ءتىلىنىڭ لەكسيكاسى» اتتى تاقىرىپتا تۇركولوگيانىڭ ءداستۇرى ۇزىلە قويماعان, ايگىلى تۇركولوگيالىق ءبىرىنشى كونگرەسس وتكەن, كەيىننەن 1970 جىلداردان «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا» جۋرنالى جارىق كورە باستاعان ازەربايجان استاناسى باكۋ قالاسىندا ازەري تىلىندە قورعاپ شىعادى. رەسمي وپپونەنتتەرى ازەربايجان عا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.م.دەميرچي-زادە, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار ە.ي.فازىلوۆ, م.ا.حابيچەۆ, ت.ي.گادجيەۆ باستاعان عالىمدار عىلىمي ەڭبەككە جوعارى باعا بەرەدى.
ع.ايداروۆ تۇركولوگيا تۋرالى ايتقان سۇحباتتارى مەن ەستەلىكتەرىندە ء«بىز وسىندا... مەنىڭ زەرتتەۋ سالام بويىنشا ءۇش-اق ادامبىز. ال بۇل جاستاردى ويلانتۋ كەرەك ەمەس پە؟!» دەۋى وسى سالاعا ماماندار اسا قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن دابىلى ەدى. قازاقستاندىق «رۋنولوگتەر» قاتارىندا التاي امانجولوۆ, اداي ەسەنقۇلوۆ سىندى ساۋساقپەن سانارلىق قانا عالىمدار كونە تۇركى جازبالارىن زەرتتەۋدى نىسان ەتكەنى بەلگىلى.
ع.ايداروۆ كونە تۇركى جازبالارىنا قاتىستى «يازىك ورحونسكوگو پامياتنيكا بيلگە-كاگانا» (1966), «VIII عاسىرداعى كونە تۇركى جازۋلى ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1971), «كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1986), «كونە ۇيعىر جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1991), «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى» (1995) سىندى ونشاقتى مونوگرافيالىق جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان بىرنەشە وقۋلىقتاردىڭ, 250-دەن استام زەرتتەۋ ماقالانىڭ اۆتورى. ول جوو-دا وقىتىلاتىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كوپتەگەن وقۋ باعدارلاماسى مەن وقۋ قۇرالىن دايىنداپ جاريالاعان, عىلىمي ەڭبەكتەرىندە كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماتىندەرىن قازىرگى گرافيكا بويىنشا ترانسكريپتسيالاپ, ولاردىڭ ءتىلىن لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى تالداعان, ەسكەرتكىشتەر ءتىلىنىڭ قازىرگى قازاق تىلىنە جاقىندىعىنا ءجىتى نازار اۋدارىپ زەرتتەگەن عالىم.
ەڭبەك جولىن تۇرىكمەنستاندا ۇستازدىقپەن باستاعان پەداگوگ عالىم تالىمگەرلىكتى ۇلاعاتتىلىقپەن ۇشتاستىرعانى بايقالادى. ونىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارناپ ءتۇرلى باعدارلامالار مەن وقۋ قۇرالدارىن جازۋى جاستاردىڭ تالابىن ۇشتاۋعا دەگەن قولعابىسى ەدى. كونە تۇركى جازۋى جايىندا تۇرىكمەنستان, باشقۇرتستاندا جاستارعا ءدارىس وقىپ, جاس بۋىنعا بابا مۇرانى ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا دەن قويادى. 1967 جىلى تۇرىكمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرى ءۇشىن «ەجەلگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەپ, وقىپ ۇيرەنۋ كۋرسىنىڭ پروگرامماسىن» جازادى. 1968 جىلى تۇرىكمەن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ارناپ ع.ايداروۆ, م.حىدىروۆپەن بىرگە تۇرىكمەن تىلىندە «ورحون-ەنيسەي يادىگەرليكلەرينيڭ ديلي» دەگەن وقۋلىق جازادى. بۇل كىتاپتىڭ عىلىمي ماڭىزى تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.كۋرەنوۆ, ا.نۇرمۇحاممەدوۆتار «ياش كوممۋنيست» گازەتىنىڭ 1969 جىلعى 1 اقپانداعى نومەرىندە كولەمدى ماقالا جاريالاپ, جوعارى باعا بەرەدى. ونىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرى باعالانىپ, تۇرىكمەنستان مەن قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى بەلگىسىمەن ماراپاتتالادى.
جالپى, ع.ايداروۆ تۋىسقان تۇرىكمەن ەلىن ەكىنشى اناسىنداي ساناپ, رۋحاني بايلانىسىن ءومىر بويى ۇزبەۋى – ناعىز باۋىرمالدىقتىڭ كورىنىسى. ول سوعىستان كەيىن شاعادام ولكەسىندە شىعاتىن «جۇمىسشى» گازەتىندە رەداكتور بولعاندا تۇرىكمەننىڭ دانالارىن قازاقتارعا تانىتۋعا تياناقتى ۇلەس قوسادى, ءبىر عانا ماقتىمق ۇلى پىراعى تۋرالى وتىزعا جۋىق ماقالا جازادى. تۇرىكمەن كلاسسيكتەرى داۋلەت-مامەد ازادي, كەمينە, سونىمەن بىرگە «شاحسەنەم-عارىپ» داستانى تۋرالى, تۇرىكمەننىڭ جاڭا ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ب.كەرباباەۆ, ب.سەيتاكوۆ ت.ب جايىندا تانىمدىق ماقالالار جازادى. تۇرىكمەن جازۋشىسى اقمۇرات سارىع ۇلىەۆتىڭ «زوحرە» اڭگىمەسىن اۋدارادى. عالىم 1966 جىلى تۇرىكمەن حالقىنىڭ 53 ەرتەگىسى ەنگەن «تۇرىكمەن ەرتەگىلەرى» كىتابىن اۋدارىپ قازاق تىلىندە باستىرادى. كوزكورگەندەر ەستەلىگىندە الماتىداعى ع.ايداروۆتىڭ ءۇيىنىڭ ءتورى تۇرىكمەن زيالىلارىنان بوساماسا, تۇرىكمەندەر ءتورىن ع.ايداروۆقا عانا بەرگەن دەگەن ءسوز تەگىن ەمەس. عۇبەكەڭنەن سەيىلحان مەن جايىلحاننىڭ شەجىرەسىن سۋىرتپاقتاپ سىرلاس بولعان تۇرىكمەننىڭ بەلگىلى عالىمى, اقىن احمەد ماممەدوۆ بىلاي دەپ جىر تولعاپتى:
عۇبايدوللا ۇيىندەمىن,
تورلەت, جىگىت, بوگەلمە!
جايىلحان كىم, سەيىلحان كىم
دەپ سۇراسا ەگەردە,
جايىلحان – سەن, سەيىلحان – مەن,
جاۋاپ ءبىر,
تۇرما بىلاي! قوناق جىگىت,
ىركىلمەستەن تورگە ءجۇر.
تۇرىكمەندەردىڭ تەكەمەتى توسەۋلى
ەكەن جاعالاي,
پاك كوڭىلمەن تورگە ورلەدىم,
اتا سالتىن باعالاي...
جايىلحان مەن سەيىلحاندار
ايىرىلىسقان ساتتەگى,
سەزىلگەندەي جۇرەكتەردىڭ
قيماس سەزىم, اتتەڭى!
قۋعىن-سۇرگىن زۇلماتتى, اشتىق پەن قاندى سوعىستى كورگەن ع.ايداروۆ باۋىرلاس تۇركى ەلدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە دە كۋا بولىپ, شۋاققا بولەنەدى. ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقان سوڭ دا ارداگەر عالىم عىلىمي جۇمىستارىن پارمەندى جالعاستىرادى. سونىڭ ناتيجەسى – «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تەكستى» (1990), «كونە ۇيعىر جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1991), «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى» (1995), «بىلگە قاعان ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى» (1996) دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتەر. وسى رەتتە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان عىلىمي-تانىمدىق ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاعان ع.ايداروۆتىڭ «يازىك ورحونسكيح پامياتنيكوۆ درەۆنەتيۋركسكوي پيسمەننوستي VIII ۆەكا» اتتى قۇندى ەڭبەگىن باسپاعا ازىرلەپ, قازىرگى تۇركولوگيالىق جەتىستىكتەرمەن بايىتىپ جاڭادان باسىپ شىعاردى. ايگىلى تۇركولوگتىڭ «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى», «تۇرىكمەن ەرتەگىلەرى» سەكىلدى قۇندى مۇرالارى ءوز كەزەگىندە جاريالاناتىن بولادى. تۇگەل تۇركىنىڭ تۇپكى جازۋىنا بويلاعان, تۇركولوگياعا تۇرەن سالعان تارلانبوز عالىمنىڭ وشپەس مۇراسى جالعاسا بەرەدى.
