تاريح • 17 ماۋسىم، 2021

تۇركولوگياعا تۇرەن سالعان تارلانبوز – عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل

565 رەت كورسەتىلدى

تۇركىتانۋ عىلىمى تابيعي ارناعا ءتۇسىپ، شىنايى قانات جايىپ دامۋى ءۇشىن قيلى زامان، قيىن كەزەڭدى باستان كەشكەنى – كەشەگى كۇننىڭ شىندىعى. داۋىلعا قارسى تۇرعان ارىستار اتىلىپ-ايدالىپ، اسىرەسە باكۋ كونگرەسىنە قاتىسقان كۇللى تۇركولوگتەر جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاننان كەيىن بۇل سالانىڭ بەلومىرتقاسى ءۇزىلىپ قالعانداي بولعانى اقيقات. بۇگىندەرى بەلگىلى عالىمدار ۆ.م.الپاتوۆ، ف.د.اشنين، د.م.ناسيلوۆتار «رەپرەسسيروۆاننايا تيۋركولوگيا» دەگەن ارنايى ەڭبەك جازىپ، تۇركولوگيامەن شۇعىلدانۋدىڭ كەڭەستىك داۋىردە قانداي قاتەرلى دە قاۋىپتى بولعانىن اشىنىپ ايتۋى كوپ شىندىقتى اڭعارتادى.

وتاندىق تۇركولوگيا تاريحىندا سوق­تىقپالى سوقپاقسىز زاماندا تىڭ­عا تۇرەن سالعان، جاسقانىپ مۇقالىپ قالماي، ءوز بەتىمەن ورگە ۇمتىلىپ، تا­باندى ىزدەنىستەرگە بارعان، ورحون مۇرا­لارىنىڭ قازاق تىلىنە قاتىسىن زەردەلەپ ءىزاشار ەڭبەك جازعان، كورنەكتى عا­لىم، ءتىل ءبىلىمىنىڭ الدىڭعى الىپتار بۋى­نى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – بۇگىندەرى 100 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتىرعان، قازاق­ستاننىڭ عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى، پروفەسسور عۇبايدوللا اي­داروۆ. ول وتاندىق تۇركولوگيادا كونە تۇركى بىتىك جازبالارىن العاش زەرتتەپ، مەز­گىل وزگەرىسىنىڭ حابارشىسى بولعان قارلى­عاشتاردىڭ ءبىرى ەدى.

تاعدىردىڭ ايداۋىمەن تۇرىكمەن­ستاندا اشارشىلىقپەن ارپالىسىپ ءوسىپ، ءبىلىم الىپ، قاناتى قاتايعان سوڭ ال­ماتىعا كەلىپ، كەزدەيسوق جاعدايدا قال­ماقتىڭ ايگىلى عالىمى تسەند-دورجي نوميحانوۆتان كونە تۇركى بىتىگىن ۇي­رەنگەن، دوكتورلىق عىلىمي ەڭبەگىن ازەر­بايجان تىلىندە باكۋدە قورعاعان، فاشيزمگە قارسى سوعىستا سولتۇستىك كاۆكاز، ۋكراينا، شىعىس ەۋروپادا بولعان مايدانگەر ع.ايداروۆتىڭ ءومىر جولى وزگەگە ەش­قانداي ۇقسامايتىن ورنەك-بەدەرگە يە ەكەنىن تانىتادى.

جەتى جۇرت كەلىپ، جەتى جۇرت جەلىپ وتكەن كيەلى ماڭعىستاۋدا، ەمىر-تورتىدا 1921 جىلى 18 ماۋسىمدا تۋعان ول جەتى جاسىندا اتامەكەنىنەن بوسىپ تۇرىك­مەن ەلىنە جاڭعاقتىڭ ويىنا، شاعادام شاھا­رىنا قونىس اۋدارۋعا ءماج­بۇر بولادى. بۇل كەزدە قازاق اۋىلدارىن اشتىقپەن بىرگە ىن­دەت جايلاپ، كوپ ادام اجال قۇشقان ەدى. ۇرىك­كەن ەل­دىڭ الدى يران، اۋعانستانعا جەتسە، جەم، ساعىز، اقتوبە بويىنان اۋعان ەل بەسقالا، تاجىكستان، وزبەكستان وڭى­­رىنە اياق ىلىكتىرەدى. الاپات اشتىق، زوبالاڭ زۇلمات ارانداي اۋزىن اشىپ، بوسقىنداردى اجداھاداي جالمايدى. سول شەيىت بول­عانداردىڭ قاتارىندا عۇبايدوللانىڭ اكەسى ايدار مەرت بولىپ، شەشەسى تومان دا كەشىكپەي ومىرمەن قوشتاسىپ، ءىنىسى تورتاي ەكەۋى «ولمەگەنگە ءولى بالىق» دەگەندەي اۋپىرىمدەپ «دەتدومعا» ءتۇسىپ، ءتىرى قالادى. العىر ايداروۆ 1934-1935 جىل­دارى تۇرىكمەن كسر-ءىنىڭ تاشاۋىز قالا­سى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ دايىندىق بولىمىندە ءبىلىم الىپ، 1935-1937 جىلدارى كراسنوۆودسك قالا­سىن­داعى باۋمان اتىنداعى تەحنيكۋمىندا وقيدى. ول 1937-1938 جىلدارى مارى قالا­سىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەنى ءتامامداپ، ەڭبەك جولىن اۋىلداعى جەتى­جىلدىق مەكتەپتە مۇعالىم رەتىندە باس­تايدى. اقىرى 1940 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، 1944 جىلعا دەيىن جاھاندىق سوعىستىڭ قان مايدانىندا وت كەشەدى. تۋعان ءىنىسى تورتاي مايداندا قازا تابادى. وسىلايشا، ايدار اۋلەتىنىڭ وشا­عىنىڭ وتىن وشىرمەي، قاۋساپ قالعان شاڭى­راعىن قايتا تىكتەۋ تاۋقىمەتى ونىڭ يىعىنا تۇسەدى. بۇل تاعدىردىڭ اۋىر سىناعىنان سۇرىنبەي وتكەن ول ايدار اۋلەتىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل تۇركىنىڭ قا­مىن جەگەن عۇلاما ابىزعا اينالادى. تۇ­رىكمەنستان، قاراقالپاقستانعا زۇلمات جىل­داردا بوسىپ بارعان قازاقتاردىڭ قايتادان ءبىراز شوعىرىنىڭ اتامەكەنىنە ورالۋىنا 1958-1970 جىلدارى تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنا ەڭبەك كۇشى قاجەت دەگەن باعداردى تيەك ەتىپ، بەينەتقورلىقپەن قام جاساپ، اقجولتاي كوشتى باستاۋى اتا ءداس­تۇر شەجىرەگە ادالدىعىنىڭ، باۋىر­مالدىق سەزىمىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى ەدى.

سوعىستا مايدانگەر، بەيبىت كۇندە قالامگەر بولعان ىزدەنىمپاز ءارى قاجىرلى عالىمنىڭ قالامىنان ۇزىن سانى 25 عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەك، 250-دەن استام عىلىمي، عىلىمي-كوپشىلىك تۋىندىلار تۋعان ەكەن. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرگە قاراماستان ع.ايداروۆ ەڭبەكتەرىندە كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماتىن­دەرىن ترانسكريپتسيالاپ، ولاردى لينگ­ۆيستيكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى تالداعان، ەسكەرت­كىشتەر ءتىلىنىڭ قازىرگى تۇركى تىلدەرىنە اسىرەسە قازاق تىلىنە جاقىن­دىعىن تياناقتى زەردەلەگەن.

كەڭەس وداعىندا 1926 جىلى باكۋدە العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان تۇر­كولوگيالىق ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك كون­گرەستەن كەيىن جاپپاي قۋعىن-سۇر­گىن باستالىپ، كورنەكتى عالىمدار تۇتاستاي ناۋباتقا ۇشىراعانى جاس بۋىن مامانداردىڭ تۇركولوگيامەن شۇ­عىلدانۋىنا اۋىر كەدەرگى بولعان ەدى. ساياساتتىڭ توڭى ءجىبىپ 1950 جىلدارى «جىلىمىق كەزەڭ» باستالعان تۇستا اشتىقتان، سوعىستان امان قالعان جاس جىگىت عۇبايدوللا ايداروۆ وتاندىق تۇركولوگيانىڭ قاقپاسىن باتىلدىقپەن ايقارا اشىپ، ارنايى زەرتتەۋلەر ارقىلى كونە جازۋدىڭ سىرىنا بويلاعان كورنەكتى عالىمداردىڭ ءبىرى بولادى.

ول سوعىستان كەيىن بارلىق قاجىر-قاي­راتىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارناي­دى. قاتارداعى مۇعالىمدىكتەن ديرەكتورلىق قىزمەتكە دەيىن كوتەرىلەدى. 1948 جىلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى دارىگەرلەردىڭ كەڭەسىمەن جاسىل جەلەكتى جامبىل وبلىسىنا قونىس اۋدارادى. ەلگە كەلگەن سوڭ شىمكەنت وقىتۋشىلار ينستيتۋتىندا وقىپ، 1949 جىلى جامبىل وبلىسى سۆەردلوۆ اۋدانىندا ورتا مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. 1952 جىلى قازپي-ءدى (قازىرگى اباي اتىنداعى قازۇپۋ) بىتىرەدى. مۇندا مۇحتار اۋەزوۆ، مالىك عابدۋللين سەكىل­دى الىپتاردان ءدارىس تىڭدايدى. ينس­تيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە بولاشاق جولىنا قادام باسىپ، كونە تۇركى جازۋلارىنا دەن قويادى. بۇل تۋرالى ع.ايداروۆ ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «1956 جىلى قازمۋ-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىن بىتىرگەننەن كەيىن العاش­قى عىلىمي ەڭبەگىم «ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ قازاق تىلىندە يگەرىلۋى» دەپ اتالاتىن. جەتەكشىم ماۋلەن بالا­قاەۆ بولدى. كەيىن قالماق اسسر-ءىن باسقارعان كورنەكتى عالىم تسەند-دور­جي نوميحانوۆ سول كەزدەردە قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ارنايى ۇيىرمە اشىپ، كونە تۇركى جانە موڭعول جازبالارى جونىندە ءدارىس وقي باستاعان ەدى. ۇيىرمەگە ۇزبەي قاتى­سىپ، الدىمنان جاڭا ءبىر عىلىمي الەم اشىلعالى تۇرعانىن تۇسىنە باستادىم. ويتكەنى مەن قازاق تىلىمەن قاتار تۇرىكمەن، ازەربايجان سياقتى بىرقاتار تۇركى ءتىلىن تۇسىنە باستاعان ەدىم. زەرەك شاكىرت بولسام كەرەك، از ۋاقىتتا ورحون-ەنيسەي جانە كونە ۇيعىر جازۋلارىنىڭ بەلگى-تاڭبالارىن تولىق ۇيرەنىپ، نەبىر قيىن جازۋلاردىڭ ءوزىن ەركىن وقي الاتىن دارەجەگە جەتتىم. تۇركولوگيانىڭ بىزگە بەيمالىم بولىپ كەلگەن ءمولدىر باستاۋى شولىركەتىپ، سيقىرلاي ارباپ، تالماس ىزدەنىستەرگە، قاجىماي ەڭبەكتەنۋگە باستادى. مۇنىڭ سوڭى «VIII عاسىرداعى تونىقۇق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى جانە ونىڭ كەيبىر تۇركى تىلدەرىنە قاتىسى» دەگەن عىلىمي ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا الىپ كەلدى. ۇلاعاتتى ۇستاز، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تس.د.نوميحانوۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋى­­مەن، اكادەميك ي.ا.باتمانوۆ پەن پرو­فەس­سور ع.گ.مۇساباەۆ سىندى بەل­گىلى عالىم­داردىڭ وپپونەنتتىگىمەن كانديداتتىق ەڭبەك 1959 جىلى ۇزدىك قورعالدى. ءسوز ورايىندا تس.د.نومينحانوۆ تۋرالى از-كەم ايتا كەتەيىن. ول 1927 جىلدارى لەنينگرادتا (سانكت-پەتەربۋرگ) شىعىس­تانۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە كورنەكتى ورىس تۇركولوگتەرىنەن ءبىلىم العان. الكەي مار­عۇلان، ىسمەت كەڭەسباەۆتارمەن بىرگە وقىعان، ستاليندىك كۋعىن-سۇرگىن قۇرىعىنا ىلىگىپ، ءسىبىردىڭ دە ءدامىن تاتقان قايتپاس قايسار، تەرەڭ ءبىلىمدى قايراتكەر ازامات ەدى. ءبىزدىڭ باعىمىزعا تاعدىر ونى كەيىن الماتىعا الىپ كەلدى عوي».

وتكەن ومىرىنەن وسىلاي سىر شەرتكەن عۇبايدوللا ايداروۆ 1959 جىلدان قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا كىشى، اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بولادى. ء«الى ەسىمدە، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە وتكەن ءبىر تالقىلاۋدا مارقۇم ماۋلەن بالاقاەۆ «بۇل عىلىم ەمەس، شاتپاق» دەسە، ونى ءىلىپ اكەتكەن مارقۇم ىسمەت كەڭەسباەۆ «مەن – اكادەميكپىن. بالاقاەۆ – مۇشە-كوررەسپوندەنت. ءبىز قولداماعان دۇنيەنى، قانە، قايسىڭ قولدايسىڭ؟» دەپ تۇرىپ الدى. شىنىن ايتسام، مەن سول ساتتە ەش رەنجىگەن جوقپىن. بايسالدى كەيىپپەن: «بۇل جۇمىس ءوز ورنىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىن. عىلىمي جۇمىستى ودان ءارى دامىتامىن» دەدىم دە، شىعىپ كەتتىم. تەككە تاجىكەلەسىپ، بوسقا ارامتەر بولاتىن نە ءجونىم بار؟ كەڭەس زاما­نىنىڭ «ويىنى» بولەك ەدى عوي. ونىڭ ۇستىنە كونە تۇركى جازۋلارىنىڭ ءبىر بىلگىرى سەرگەي ەفيموۆيچ مالوۆتىڭ مەن تۋرالى كوزى تىرىسىندە ايتقان: «نا ۆوستوكە وچۋتيلسيا كازاچونوك. وت نەگو موجنو كوە-چتو وجيدات» دەگەن سوزىنە كادىمگىدەي قاناتتانىپ، سەنىمىم ابدەن ورنىعىپ، تالابىم ۇلعايىپ جۇرگەن كەز. سىرتىمنان ايتىلىپ جۇرگەن سان ءتۇرلى سىپسىڭ سوزدەرگە مويىماي، جاتپاي-تۇرماي ەڭبەكتەنۋدىڭ ناتي­جەسىندە دوكتورلىق جۇمىسىمدى قاي­تادان ءسۇزىپ، سىن كوزىممەن وتكىزىپ شىق­­تىم دا، كولتىعىما كىسىپ الىپ: «باكۋ، قايداسىڭ؟» دەپ تارتىپ كەتتىم. ازەربايجان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە وسى رەسپۋبليكانىڭ عىلىم اكا­دەمياسىندا جاسالعان حابارلامالارىم جىلى قابىلدانىپ، بىردەن قورعاۋعا جىبەرىلدى. ءيا، ءسويتىپ 1974 جىلى دوكتور­لىعىمدى ازەربايجان تىلىندە قورعاعان قازاقپىن مەن».

عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ عىلىمي زەرت­تەۋلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قۇن­دىلىعىن بۇگىنگى الەمدىك تۇركولوگيا مەن كونە تۇركى بىتىكتانۋ سالاسىنىڭ جەتىس­تىكتەرى دەڭگەيىنەن ساراپتاۋعا دا بولار. الايدا، وسىدان 50 جىل بۇرىنعى زەرتتەۋ­لەر مەن قازىرگى زەرتتەۋلەر ارالىعىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتار بار. ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى دە سول، ونى V-X عاسىرلاردا ەۋرازيالىق كەڭىس­تىكتە قۇدىرەتتى الىپ تۇركى مەملە­كەتىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ءتولتۋما جاز­با مادەنيەتىن زەرتتەۋدىڭ جولىندا «كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ كەسىر-كە­سەپاتىنا» قاراماستان باتىل ەرلىكپەن قا­دام باسقان العاشقى قازاقستاندىق تۇر­كولوگتىڭ باستاما ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا بولادى.

عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە تۇركولوگيانىڭ لينگۆيستيكالىق، اتاپ ايتقاندا، مورفولوگيالىق، لەكسيكالىق، فونەتيكالىق قىر-سىرلارىن ايقىنداۋعا، قازىرگى تۇركى تىلدەرىمەن بايلانىستارىن اشۋعا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلدى. ال­بەتتە، ع.ايداروۆ وزىنەن بۇرىنعى زەرت­تەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن حاباردار بولدى. ايتالىق، تۇركيالىق عالىم حۋسەيىن نامىك ورحۋن، ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە قاتىستى عىلىمي ەڭبەكتەرىن تولىق كوشىرىپ، تۇگە­لىمەن قازىرگى تۇرىك تىلىنە اۋدارىپ 1936-1941 جىلدارى جاريالادى. ال بۇكىل رەسەيلىك تۇركولوگيانىڭ كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن جايىندا ۇستەلدەگى بىردەن- ءبىر حرەستوماتيالىق وقۋ قۇرالىنا اينال­عان ايگىل تۇركولوگ س.ە.مالوۆتىڭ «كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتەرى (1926، 1936، 1951، 1952، 1959 جىلدارى جارىققا شىعاردى) دە بار ەدى.

س.ە. مالوۆتىڭ دا تۇركى تىلدەرىن توپ­تاس­تىرعاندا ء«تىرى تىلدەر» جانە ء«ولى تىل­دەر» دەگەن «جاساندى» شارتتاردى، وعان قوسا «كونە تىلدەر» (وعۇز، ۇيعىر، توفا، تىۆا، حاكاس، شور)، «جاڭا تىلدەر» (ازەربايجان، قۇ­مان، قىپشاق، تۇركى، تۇركىمەن، ت.ب.)، «جاپ-جاڭا تىلدەر» (باشقۇرت، قازاق، قاراقالپاق، قىر­­عىز، قۇمىق، نوعاي، تاتار، ويرات، چۋۆاش، ياكۋت) قويعان بولاتىن. بۇل تۇركو­لوگيا­دا تاريحي-لينگۆيستيكالىق ءداستۇرلى ساباق­تاستىقتاردى جوققا شىعارعان «يدەو­لوگيا­لىق ماسەلە» بولاتىن. سون­دىق­تان دا، بەل­گىلى قازاق عالىمى سارسەن امانجولوۆ «ەجەلگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى جانە ولار­دىڭ قازىرگى تۇركى تىلدەرىنە قاتىسى قان­داي» دەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرگەن ەدى.

سايىپ كەلگەندە، كونە تۇركى جازۋىنا ءارى سول ەجەلگى تىلدە سويلەۋشىلەرگە «جاپ-جاڭا تىلدەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسى جوق» دەگەن كەڭەستىك شوۆينيستىك پيعىل، استىرتىن شەكتەۋ بۇركەمەلەنىپ جاتقان ەدى. سول سەبەپتەن قازاقستاندا تۇركولوگيا سالاسىنىڭ، اسىرەسە جازبا ەسكەرتكىشتى وقيتىن ماماندار دايارلاۋعا ماسكەۋلىك بيلىك رۇقسات بەرمەي كەلگەن ەدى، ءتىپتى ەسكەرتكىشتەرگە بارىپ كوزبەن كورىپ زەرتتەۋگە مۇلدەم تىيىم سالعان ەدى. بۇل بوگەتتەرگە قاراماستان، اعىسقا قار­سى جۇزگەن ع.ايداروۆتىڭ «تونيۋكۋك ەس­كەرت­­كىشىنىڭ ءتىلى جانە ونىڭ قازىرگى كەيبىر تۇر­كى تىلدەرىنە قاتىسى تۋرالى» اتتى عىلى­مي كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى ء«ولى تىلدەردى» تىرىلتكەن العاشقى قا­دام، با­يىپتى تالداۋ بولاتىن.

وسى سالانى كەڭەيتىپ، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا ەتىپ «ەنيسەي-ورحون جانە تالاس ەجەلگى تۇركى جازباسى ءتىلىنىڭ لەكسيكاسى» اتتى تاقىرىپتا تۇركولوگيانىڭ ءداستۇرى ۇزىلە قويماعان، ايگىلى تۇركولوگيالىق ءبىرىنشى كونگرەسس وتكەن، كەيىننەن 1970 جىلداردان «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا» جۋرنالى جارىق كورە باستاعان ازەر­بايجان استاناسى باكۋ قالاسىندا ازەري تىلىندە قورعاپ شىعادى. رەسمي وپپونەنت­تەرى ازەربايجان عا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.م.دەميرچي-زادە، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى، پروفەسسورلار ە.ي.فازىلوۆ، م.ا.حابيچەۆ، ت.ي.گادجيەۆ باستاعان عالىمدار عىلىمي ەڭبەككە جوعارى باعا بەرەدى.

ع.ايداروۆ تۇركولوگيا تۋرالى ايتقان سۇحباتتارى مەن ەستەلىكتەرىندە ء«بىز وسىندا... مەنىڭ زەرتتەۋ سالام بويىنشا ءۇش-اق ادامبىز. ال بۇل جاستاردى ويلانتۋ كەرەك ەمەس پە؟!» دەۋى وسى سالاعا ماماندار اسا قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن دابىلى ەدى. قازاقستاندىق «رۋنولوگتەر» قاتارىندا التاي امانجولوۆ، اداي ەسەنقۇلوۆ سىندى ساۋساقپەن سانارلىق قانا عالىمدار كونە تۇركى جازبالارىن زەرتتەۋدى نىسان ەتكەنى بەلگىلى.

ع.ايداروۆ كونە تۇركى جازبالارىنا قاتىستى «يازىك ورحونسكوگو پامياتنيكا بيلگە-كاگانا» (1966)، «VIII عاسىرداعى كونە تۇركى جازۋلى ورحون ەسكەر­تكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1971)، «كونە تۇر­كى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1986)، «كونە ۇيعىر جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1991)، «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى» (1995) سىندى ون­شاقتى مونوگرافيالىق جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان بىرنەشە وقۋلىقتاردىڭ، 250-دەن استام زەرت­تەۋ ماقالانىڭ اۆتورى. ول جوو-دا وقى­تىلاتىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كوپ­تە­گەن وقۋ باعدارلاماسى مەن وقۋ قۇ­­رال­­­ىن دايىنداپ جاريالاعان، عى­لىمي ەڭبەكتەرىندە كونە تۇركى ەسكەرت­كىش­تە­رىنىڭ ماتىندەرىن قازىرگى گرافيكا بو­يىنشا ترانسكريپتسيالاپ، ولاردىڭ ءتىلىن لينگ­ۆيستيكالىق تۇرعىدان جان-جاق­تى تالداعان، ەسكەرتكىشتەر ءتىلىنىڭ قازىر­گى قا­زاق تىلىنە جاقىندىعىنا ءجىتى نازار اۋدارىپ زەرتتەگەن عالىم.

ەڭبەك جولىن تۇرىكمەنستاندا ۇستاز­دىقپەن باستاعان پەداگوگ عالىم تالىم­گەرلىكتى ۇلاعاتتىلىقپەن ۇشتاستىرعانى بايقالادى. ونىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارناپ ءتۇرلى باعدارلامالار مەن وقۋ قۇرالدارىن جازۋى جاستاردىڭ تالابىن ۇشتاۋعا دەگەن قولعابىسى ەدى. كونە تۇركى جازۋى جايىندا تۇرىكمەنستان، باشقۇرتستاندا جاستارعا ءدارىس وقىپ، جاس بۋىنعا بابا مۇرانى ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا دەن قويادى. 1967 جىلى تۇرىكمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرى ءۇشىن «ەجەلگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەپ، وقىپ ۇيرەنۋ كۋرسىنىڭ پروگرامماسىن» جازادى. 1968 جىلى تۇرىكمەن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ارناپ ع.ايداروۆ، م.حىدىروۆپەن بىرگە تۇرىك­مەن تىلىندە «ورحون-ەنيسەي يادىگەر­ليكلەرينيڭ ديلي» دەگەن وقۋلىق جازادى. بۇل كىتاپتىڭ عىلىمي ماڭىزى تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.كۋرەنوۆ، ا.نۇرمۇحاممەدوۆتار «ياش كوممۋنيست» گازەتىنىڭ 1969 جىلعى 1 اقپانداعى نومەرىندە كولەمدى ماقالا جاريالاپ، جوعارى باعا بەرەدى. ونىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرى باعالانىپ، تۇرىكمەنستان مەن قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى بەلگىسىمەن ماراپاتتالادى.

جالپى، ع.ايداروۆ تۋىسقان تۇرىكمەن ەلىن ەكىنشى اناسىنداي ساناپ، رۋحاني بايلانىسىن ءومىر بويى ۇزبەۋى – نا­عىز باۋىرمالدىقتىڭ كورىنىسى. ول سو­عىس­تان كەيىن شاعادام ولكەسىندە شىعاتىن «جۇمىسشى» گازەتىندە رەداكتور بولعاندا تۇرىكمەننىڭ دانالارىن قازاقتارعا تانىتۋعا تياناقتى ۇلەس قوسادى، ءبىر عانا ماقتىمق ۇلى پىراعى تۋرالى وتىزعا جۋىق ماقالا جازادى. تۇرىكمەن كلاسسيكتەرى داۋلەت-مامەد ازادي، كەمينە، سونىمەن بىرگە «شاحسەنەم-عارىپ» داستانى تۋرالى، تۇرىك­مەننىڭ جاڭا ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ب.كەرباباەۆ، ب.سەي­تاكوۆ ت.ب جايىندا تانىمدىق ماقالالار جازادى. تۇرىكمەن جازۋشىسى اقمۇرات سارىع ۇلىەۆتىڭ «زوحرە» اڭگىمەسىن اۋدارادى. عالىم 1966 جىلى تۇرىكمەن حالقىنىڭ 53 ەرتەگىسى ەنگەن «تۇرىكمەن ەرتەگىلەرى» كىتابىن اۋدارىپ قازاق تىلىندە باستىرادى. كوزكورگەندەر ەستەلىگىندە الماتىداعى ع.ايداروۆتىڭ ءۇيىنىڭ ءتورى تۇرىكمەن زيالىلارىنان بوساماسا، تۇرىكمەندەر ءتورىن ع.ايداروۆقا عانا بەرگەن دەگەن ءسوز تەگىن ەمەس. عۇبەكەڭنەن سەيىلحان مەن جايىلحاننىڭ شەجىرەسىن سۋىرتپاقتاپ سىرلاس بولعان تۇرىكمەننىڭ بەلگىلى عالىمى، اقىن احمەد ماممەدوۆ بىلاي دەپ جىر تولعاپتى:

عۇبايدوللا ۇيىندەمىن،

تورلەت، جىگىت، بوگەلمە!

جايىلحان كىم، سەيىلحان كىم

دەپ سۇراسا ەگەردە،

جايىلحان – سەن، سەيىلحان – مەن،

 جاۋاپ ءبىر،

تۇرما بىلاي! قوناق جىگىت،

ىركىلمەستەن تورگە ءجۇر.

تۇرىكمەندەردىڭ تەكەمەتى توسەۋلى

 ەكەن جاعالاي،

پاك كوڭىلمەن تورگە ورلەدىم،

اتا سالتىن باعالاي...

جايىلحان مەن سەيىلحاندار

 ايىرىلىسقان ساتتەگى،

سەزىلگەندەي جۇرەكتەردىڭ

قيماس سەزىم، اتتەڭى!

قۋعىن-سۇرگىن زۇلماتتى، اشتىق پەن قاندى سوعىستى كورگەن ع.ايداروۆ با­ۋىر­لاس تۇركى ەلدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە دە كۋا بولىپ، شۋاققا بولەنەدى. ازاتتىق­تىڭ اق تاڭى اتقان سوڭ دا ارداگەر عا­لىم عى­لىمي جۇمىستارىن پارمەندى جالعاس­تىرادى. سونىڭ ناتيجەسى – «ورحون ەسكەرت­كىشتەرىنىڭ تەكستى» (1990)، «كونە ۇيعىر جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» (1991)، «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى» (1995)، «بىلگە قاعان ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى» (1996) دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتەر. وسى رەتتە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان عىلىمي-تانىمدىق ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاعان ع.ايداروۆتىڭ «يازىك ورحونسكيح پامياتنيكوۆ درەۆنەتيۋركسكوي پيسمەننوستي VIII ۆەكا» اتتى قۇن­دى ەڭبەگىن باسپاعا ازىرلەپ، قازىرگى تۇركولوگيالىق جەتىستىكتەرمەن بايىتىپ جاڭادان باسىپ شىعاردى. ايگىلى تۇر­كولوگتىڭ «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى»، «تۇرىكمەن ەرتەگىلەرى» سەكىلدى قۇندى مۇرالارى ءوز كەزەگىندە جاريالاناتىن بولادى. تۇگەل تۇركىنىڭ تۇپكى جازۋىنا بوي­لاعان، تۇركولوگياعا تۇرەن سالعان تارلانبوز عالىمنىڭ وشپەس مۇراسى جالعاسا بەرەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

شاپپا شوت پەن «قۇيرىقتى» پىشاق

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جاڭاوزەندەگى جىلىجاي

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

توي تويلاۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

تاۋار اينالىمىندا ءوسىم بار

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:12

ۇقساس جاڭالىقتار