ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى قادامدارىن كورسەتىپ بەرگەن بولاتىن. سول باعىتتا مەملەكەتتىك باسقارۋ, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسى دە ناقتى ناتيجەلەرگە جەتۋ جولىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
وسى تۇرعىدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن تۇتاس مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, بارىنشا اشىق جانە ەسەپتى مەملەكەتتى قالىپتاستىراتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ىسكە اسۋدا.
بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ەكەنى انىق. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋدى ءتيىستى اۋماقتاعى ءىستىڭ جاي-كۇيىنە جاۋاپتى جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار جۇزەگە اسىراتىنى كونستيتۋتسيامىزدا ناقتىلانعان. سوندىقتان «وكىلدىك» ماعىناسىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ الۋ دا وزەكتى.
جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان – ءماسليحاتتار ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىستەگى حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرەدى. جالپى مەملەكەتتىك مۇددەلەر اياسىندا ونى ىسكە اسىرۋ شارالارىن بەلگىلەيدى جانە باقىلايدى. ال ماسليحاتتاعى باستى تۇلعا – حالىقتىڭ كوزقاراسى مەن مۇددەسىن بىلدىرەتىن دەپۋتات. سوڭعى ءماسليحاتتار سايلاۋى پارتيالىق تىزىممەن ءوتتى. ەندىگى جەردە وكىلدىككە بايلانىستى ءبىرشاما تۇجىرىمدارعا جاڭاشا قاراۋدى ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتۋدە.
ءماسليحاتتار حالىق مۇددەسىن قورعاپ, ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسا الماسا, قوعامدىق قولداۋعا يە بولا المايتىنى, الەۋمەتتىك مارتەبەسى دە كوتەرىلمەيتىنى انىق. ارينە, قالاي بولعاندا دا ءماسليحات پەن ونىڭ كوميسسيالارىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋدە باستى ءرول دەپۋتاتتار ۇلەسىنە تيەدى. ول ءۇشىن ءماسليحاتتار مەن اكىمدىكتەر, قوعامدىق كەڭەس, قاۋىمداستىقتار, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى ءوزارا ۇيلەسىمدىلىكتە بولۋى ءتيىس. سايىپ كەلگەندە, بارلىعىنىڭ ماقساتى ءبىر – حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ.
ءماسليحاتتار جۇمىسىنىڭ ولشەمى – سەسسياداعى شەشىمدەرىنىڭ تيىمدىلىگىندە, ياعني سەسسيا بەلگىلى شەشىمدەردى نەمقۇرايدى ماقۇلداي سالماي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي قاتىناستارعا قاتىستى ماسەلەلەردى ىسكەرلىكپەن تالقىلاۋ, شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن وتكىزىلۋى كەرەك. ونى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى شارتى رەتىندە ءماسليحاتتا مانداتتارى بار پارتيالاردىڭ سەسسيادا قارالاتىن ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ىشىندەگى دايىندىقتارى ماڭىزدى.
ءماسليحاتتاردىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋعا ءتيىمدى اتسالىسۋى دەپۋتاتتىق فراكتسيانىڭ, توپتىڭ, جەكەلەگەن دەپۋتاتتىڭ دەڭگەيىنە نەگىزدەلەدى. ولار ءماسليحات شەشىمىن جۇزەگە اسىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ, مەكەمەلەردىڭ, ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن باقىلاۋعا الىپ, باسقا دا وكىلدىكتەرىن جۇزەگە اسىرادى. بۇل رەتتە, Nur Otan پارتياسى ءوزىنىڭ ومىرشەڭ تاجىريبەسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ساياسي كۇشىنە اينالا ءبىلدى. ەندەشە پارتيا قولعا العان باستامالاردىڭ ءتيىمدى بولۋى ءبىز ءۇشىن سىناق ءارى جاۋاپكەرشىلىك بولماق.
پارتيالىق فراكتسيا نەمەسە دەپۋتاتتىق توپ مۇشەلەرى پارتيانىڭ باسقارۋ ورگاندارىندا تالقىلانعان ۇستانىمدارىنا سايكەس پىكىرىن جەتكىزىپ, جۇمىس بارىسىنا ءوز باعالارىن بەرىپ, انىقتالعان ولقىلىقتاردى العا تارتىپ, ونى جوندەۋ تۋرالى سىن-ەسكەرتپەلەرى مەن ۇسىنىستارىن ايتۋى قاجەت. ءاربىر ماسەلەنى جان-جاقتى ساراپتاۋ ارقىلى مۇقيات كەلۋ پارتيانىڭ الداعى سايلاۋداعى ۇگىت جۇمىسىنىڭ قۇرامداس بولىگى دەپ قاراۋعا ءتيىسپىز. سەسسيادا شىعىپ سويلەۋگە دەپۋتاتتار جاۋاپتىلىقپەن دايىندالعانى دۇرىس. ءماسليحاتتاردىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەردى ويداعىداي اتقارۋ دەپۋتاتتاردىڭ باستامالارى مەن بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى. دەمەك, دەپۋتات بولۋ – زور جۇگى بار جاۋاپكەرشىلىك. ونىڭ يىعىندا سايلاۋشىلار جۇكتەگەن امانات تۇر. ايتىلاتىن فاكتىلەر مەن مالىمەتتەردىڭ دۇرىستىعىنا اۋەلى ءوزىنىڭ كوزى جەتۋى ءتيىس. ءجون-جوسىقسىز ايتا سالۋعا بولمايدى. ونداي جاعدايلار ارامىزدا بارشىلىق. مۇمكىن تاجىريبە جەتىسپەي جاتقان دا بولار. مىسالى, قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتى قۇرامىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جاڭاردى.
ءبىز كەيبىر ماسەلەلەردى تەز اسەر ەتەتىن تاسىلدەرمەن شەشۋگە ۇرىنامىز. بۇل اۋرۋدى ەمدەمەيتىن, تەك ۋاقىتشا باساتىن ءدارى ءىشۋ ءادىسى سياقتى. وسىنداي تاسىلدەر از ۋاقىتقا ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن باسقانىمەن, دەرت وشاعى سول كۇيىندە قالادى, كەيىن قايتا باس كوتەرەدى. الدىن-الا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا بيۋدجەت اكىمشىلەرىمەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن, سول سالانىڭ ارداگەرلەرىمەن, ماسەلە كوتەرىلىپ وتىرعان جەردەگى تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, كەڭەسىپ العان ءجون. ارناۋلى ادەبيەتتەر, كۇندەلىكتى باسپاسوزدەن تىكەلەي كومەك الۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەسىن ازىرلەۋگە, ولار جونىندە شەشىمدەر قابىلداۋعا, قابىلدانعان شەشىمدەرگە بايلانىستى مەكەمەلەلەر تاراپىنان ىستەلەتىن جۇمىستى باقىلاۋعا قاتىسۋى دەپۋتاتتىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىنى انىق. دەپۋتاتتارىمىزدىڭ وسىنداي جۇيەلى جۇمىس جاساۋعا ۇيرەنۋى ارقاسىندا مىنەز ەتيكاسىنان گورى تۇلعا ەتيكاسى ارتا بەرەدى. ال تۇلعا ەتيكاسى بىرىنشىدەن, ادامدار جانە قوعاممەن بايلانىس ماشىعىنا, ەكىنشىدەن, ءپوزيتيۆتى مەنتالدىق ۇستانىمعا بايلانىستى كۇشەيەدى.
ء«ارى تارت تا, بەرى تارتقا» سالاتىن بولساق, حالىقتىڭ نارازىلىعى ارتقان ۇستىنە ارتا بەرەدى. تارتىسقاننان ەمەس, جاراسقاننان جەتىلەمىز. سوڭعى ءماسليحات سايلاۋىندا دەپۋتاتتاردىڭ دەربەستىك مۇمكىندىگى ارتا باستادى. پارتيالىق پرايمەريز ارقىلى جاڭا بەلسەندى ازاماتتاردىڭ جەرگىلىكتى بيلىككە ارالاسۋىنا جول اشىلدى. وسى ۇستانىم ودان ءارى جەتىلدىرىلە ءتۇسۋى ءتيىس. ايتپەسە دەپۋتاتتار اكىمدەردىڭ باقىلاۋىمەن سايلانعان دەگەن قوعامداعى پىكىر وزەكتىلىگىن جويعان جوق جانە وكىلدى ورگان اتقارۋشى بيلىكتىڭ ىقپالىندا دەگەن وي-سانانى ىدىراتا المايمىز.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى اكىمشىلىك رەفورمالار بارىسىندا اكىمدىك ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولى ارتتىرىلدى. ەلدىڭ تۇتاستىعىنا جانە پرەزيدەنت ساياساتىن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى تۇلعا – اكىم. بۇل جۇيە ءوزىن ءوزى اقتاۋدا.
ءبىز ءوزارا تاۋەلدى الەمدەمىز. ءوزارا تاۋەلدىلىك – ادامنىڭ جەكە باس ەركىندىگىنە نەگىزدەلگەن قۇندىلىق. ءوزارا بەتپە-بەت قاتىسپاي-اق تا, اقپاراتتىق نەمەسە زياتكەرلىك ەڭبەك ءداۋىرى بولعاندىقتان ءوزارا بايلانىستامىز. ال جەتىستىككە جەتۋ بىزدەن جەكە قابىلەتتەن بولەك, ءوزارا تاۋەلدى يكەمدىلىكتى, ەپتىلىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى بولۋى جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ ەكەۋىنە تىكەلەي بايلانىستى.
ءماسليحاتتاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كىرەتىنىن دە ەسكەرۋىمىز قاجەت. كەيبىر ساياساتتانۋشىلار ءماسليحاتتاردى مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىنەن ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنە اۋىستىرۋدى ۇسىنۋدا. دەموكراتيالىق پرينتسيپتەر تاراپىنان كەلگەندە نازار اۋداراتىن ۇسىنىس. وندا اكىمدەردىڭ قۇزىرەتىمەن قاراما-قايشى كەلمەۋىن ويلاستىرۋ قاجەت. دەگەنمەن, بۇگىندە ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتىن كورسەتە الاتىن مارتەبەسى دە – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. ال مارتەبەنى كوتەرۋدىڭ باستى جولى – وكىلدىك قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋ. بۇل ءوز تاراپىنان ازاماتتىق قوعام تەتىكتەرىنىڭ ارتىپ, بيلىك جۇيەسىن جەتىلدىرە تۇسۋگە ىقپال ەتەدى.
ازاماتتاردى جەرگىلىكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە ارالاستىرۋ ارقىلى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتەنۋىمەن قاتار, ساياسي ساناسىن كۇشەيتىپ, ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرا الامىز. بۇل ءوز كەزەگىندە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى.
ورتالىق پەن جەرگىلىكتى بيلىك ساتىلارىنىڭ قارىم-قاتىناسى ءتۇيىندى جايت ەكەنى قاي زاماننان بەلگىلى. ورتالىقتاعىلار وڭىرلىك ماسەلەلەردىڭ كەيبىرىن دايىندالعان انىقتاما ارقىلى بىلەدى. ءتىپتى كەيبىر جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر بيلىك ساتىلارىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن تۇسىنە بەرمەيدى.
سودان بارىپ يدەياسى دۇرىس, جۇزەگە اسۋى ءدۇدامال شەشىمدەر دۇنيەگە كەلىپ جاتادى. بۇل – ديرەكتيۆالىق باسقارۋدىڭ بەلگىسى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىكتىڭ ماڭىزدىلىعى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. بالاما كوزقاراستار مەن پىكىرلەردىڭ ورىن الۋى شەشىم قابىلدايتىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرىپ, باسقارۋ تيىمدىلىگى ارتا تۇسەدى. حالىقتىڭ اراسىندا ىسىلعان, الەۋمەتتىك تۇرعىدا شىنىققان, سول ورتادان شىققان وكىلدى ورگان مۇشەلەرى عانا تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە سەپ بولارى انىق.
وكىلدىك ماعىناسىن دا ۋاقىتتىڭ تالابىنا بايلانىستى ءارتۇرلى تۇسىنە باستادىق. نەگىزىنەن وكىلدىك ەتۋ ءار تاريحي كەزەڭدەردە ساياسي پىكىرتالاستى تۋدىرىپ وتىراتىنى وتكەنىمىزدەن بەلگىلى.
بيلىك بولعان جەردە وكىلدىك كىمنىڭ اتىنان بولۋى ءتيىس دەگەن سۇراق ساياساتتانۋشىلاردى مازالاپ كەلەدى. ءبىزدىڭ قوعامدا وكىلدىكتى سايلاۋ مەن داۋىس بەرۋ دەپ تۇسىنەتىندەر جەتكىلىكتى. ال سايلانعان ساياساتكەرلەر ءوزىنىڭ سايلانۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان بيلىك جۇيەسىنە نەمەسە سول بيلىك جۇيەسىن قالىپتى دەپ قارايتىن حالىق اتىنان وكىلدىك ەتە مە؟ الدە وزدەرى سايلانعان پارتيانىڭ اتىنان با؟ بولماسا وزدەرى مۇشە بولىپ سانالاتىن ءماسليحاتتىڭ كوزقاراسىنان شىعۋى ءتيىس پە؟ اينالىپ كەلگەندە ءبارىنىڭ ىزدەگەنى – ساياسي تەڭدىك قاعيدالارىنىڭ ومىرشەڭ بولۋى.
وكىلدىك پەن دەموكراتيا قاتار ايتىلعانمەن, ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعىن دا ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. دەموكراتيانىڭ باستى قاعيداسى – حالىق باسقاراتىن ۇكىمەتتىڭ بولۋى. ال جوعارى جانە جەرگىلىكتى بيلىك اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى – وكىلدىك قاعيدالارى. سوندىقتان بيلىك پەن حالىق اراسىندا ءوز كوزقاراستارىن ءتيىمدى ۇيلەستىرە الاتىنداي وكىلدى دەموكراتيالىق قاعيدالار بىزگە جاقىن بولىپ شىعادى. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا.
قالاي بولعاندا دا وكىلدىك ەتۋ – ادامگەرشىلىك, مورالدىق پارىز. بۇنىڭ ەليتالىق تا سيپاتى بار. ويتكەنى وكىلدىك جاساۋ سەنىمىنە يە بولعاندار حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋعا اتسالىسادى. بىراق الدىمىزدان «وسىنىڭ بارلىعى ءتيىمدى بولا ما؟» دەگەن سۇراق شىعادى. جالپى وكىلدىك تۇسىنىگى, ادامداردىڭ ساياسي ۇيىمدارعا, پارتيالارعا بىرىگۋىنەن بۇرىن قالىپتاسقان. ولار بىزگە اناعۇرلىم تاۋەلسىز بولىپ كورىنەدى. بىراق قوعامنىڭ دامۋى بارىسىندا ولاردىڭ قاۋىمدىق مانداتقا يە بولۋى ءتيىمدى بولا باستادى, ياعني پارتيالىق تىزىممەن سايلانۋ ارقىلى كوپشىلىكتىڭ سەنىمىنە كىرىپ, اماناتىن ارقالاۋ قۇزىرەتىنە قول جەتكىزەدى. ەندى ساياساتكەرلەر سايلاۋشىلار مەن وزدەرىنىڭ كوزقاراستارىن جەتكىزەتىن «التىن كوپىر» قىزمەتىن ءوز پارتياسىنىڭ ساياساتىنا بەرىلگەندىگى ارقىلى جۇرگىزەدى. پارتيالىق تىزىممەن سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەندەردىڭ ۋادەدە تۇرۋ جاۋاپتىلىعى ارتادى. جەڭگەن پارتيانىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى كەيبىر كەزدە ۇكىمەت ساياساتىن جاڭادان تۋىنداعان جاعدايلارعا بايلانىستى يكەمدەۋگە كەدەرگى بولۋى دا ىقتيمال. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا Nur Otan پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ جول كارتاسى بەكىتىلدى. ەندىگى جەردە پارتيالاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ تاجىريبەسىن دامىتۋىمىز قاجەت. ومىردە ارقايسىمىز قالىپتاسقان تاجىريبەلەردى, دۇنيەلەردى كورەمىز. بىراق بۇل تابيعي زاڭدىلىقتار شىڭىنان كورىنەتىن «وبەكتيۆتى شىندىقپەن» تولىق ۇيلەسە بەرمەيتىنىن دە سەزەمىز. ال زاڭدىلىقتاردى وزگەرتۋگە شامامىز جەتپەي, قايتا سول زاڭدىلىقتارمەن سوقتىعىسىپ جاتامىز. تاجىريبە كورسەتكەندەي, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى – ءتىرى اعزا سەكىلدى, ۇنەمى جاڭارتۋدى, جەتىلدىرۋدى, دامىتۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ساتىلاردان ءوتىپ, ابدەن كەمەلىنە كەلگەن جۇيەدەن اقاۋ شىقپاسى انىق.
ناۋرىزباي بايقاداموۆ,
قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى
